କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅଧିକାର

 ମହାନଗରୀର ସଚିବାଳୟର ଏହି ବାତାନୁକୂଳିତ କକ୍ଷରେ 'ସମୟ' ଯେପରି ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ଶବ ପରି ପଡ଼ିରହିଥିଲା। ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଅନିମେଶଙ୍କ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା 'ସରକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା'ର ଲାଲ୍ ଫିତାଟା ତାଙ୍କୁ ଆଜି ଗୋଟାଏ ରକ୍ତାକ୍ତ ନାଗସାପ ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ଏକ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀର ମେଗା ଇସ୍ପାତ କାରଖାନା ପାଇଁ ରାମଗିରି ଅଞ୍ଚଳର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବାର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଆଦେଶନାମା ଥିଲା ସେହି ଫାଇଲରେ। ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ବିଶାଳ କାଚ ଝରକା ସେପଟେ ତତଲା ପିଚୁ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଜଳୁଥିଲା ଗ୍ରୀଷ୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଖରା। ଆଉ ସେହି ଅଗ୍ନିବର୍ଷୀ ଖରାକୁ ବେଖାତିର କରି, ହାତରେ ବ୍ୟାନର ଧରି ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିଲେ ଶହ ଶହ ଆଦିବାସୀ, ନିରୀହ ଗ୍ରାମବାସୀ। ସେମାନଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଥିଲା ସେହି ମାଟିର ପୁଅ, ବୃଦ୍ଧ ସନାତନ ମାଝୀ। ଦେହରେ ତା'ର ଅଭାବର ଅଗଣିତ କ୍ଷତ, କିନ୍ତୁ ଆଖିରେ ଥିଲା ବିପ୍ଳବର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବହ୍ନି। କିଛି ସମୟ ପରେ ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀଙ୍କ ବଳୟ ଭିତରେ ଆସି ଅନିମେଶଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଛିଡ଼ା ହେଲା ସନାତନ। କକ୍ଷର ନୀରବତାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅନିମେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ, "ଦେଖ ସନାତନ, ଆଇନକୁ ନିଜ ହାତକୁ ନିଅ ନାହିଁ। ବିକାଶ ପାଇଁ ଶିଳ୍ପାୟନ ଜରୁରୀ। ସରକାର ତୁମମାନଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ। ଏହି ଆଦେଶ ପାଳନ କରି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଗତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ମୋର 'କର୍ତ୍ତବ୍ୟ' ଆଉ ଏହାକୁ ମାନିନେବା ତୁମମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ।" ସନାତନର ଶୁଖିଲା ମୁହଁରେ ଫୁଟିଉଠିଲା ଏକ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ହସ। "କର୍ତ୍ତବ୍ୟ? କାହା ପ୍ରତି ବାବୁ? ସେହି ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ପ୍ରତି, ଯେଉଁମାନେ ବିକାଶ ନାଁରେ ଆମ ଜୀବନର ରକ୍ତ ଶୋଷି ନେବାକୁ ବସିଛନ୍ତି? ବାବୁ, ଯେଉଁ ମାଟିରେ ମୋ ବାପ-ଅଜାଙ୍କ ଚିତାଭସ୍ମ ମିଶିଛି, ଯେଉଁ ଜଙ୍ଗଲ ଆମକୁ ପିଲାଦିନୁ ମାଆ ପରି ପାଳିଛି, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ କ'ଣ କେଇଟା ରଙ୍ଗୀନ କାଗଜ ନୋଟ୍? ସେ ମାଟି ଉପରେ ଆମର ଜନ୍ମଗତ 'ଅଧିକାର' ଅଛି। ବଞ୍ଚିବାର ଅଧିକାର କୌଣସି ସରକାରୀ ଫାଇଲ୍ ତଳେ ଚାପି ହୋଇ ରହିପାରିବ ନାହିଁ।" ଅନିମେଶଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ମଣିଷଟା ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ କୋରଡ଼ାର ମାଡ଼ରେ ଚମକି ଉଠିଲା। ସେ ଜାଣିଥିଲେ ସନାତନର ଦାବି ନ୍ୟାଯ୍ୟ। ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ବିକାଶର ଏହି ରଥଚକ ତଳେ ପେଷି ହୋଇଯିବେ ଏହି ନିରୀହ ମଣିଷଗୁଡ଼ାକ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଥଇଥାନ କେବଳ କାଗଜପତ୍ରରେ ହିଁ ସୀମିତ ରହିଯିବ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ବିବେକର ଚିତ୍କାର ଆଉ ମଣିଷର ମୌଳିକ ଅଧିକାର, ଅନ୍ୟ ପଟେ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଲୌହ ଶୃଙ୍ଖଳ ଆଉ ଚାକିରିର କଠୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ସେ ଅସହାୟ ଭାବେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହାତରେ ବନ୍ଦୀ ସନାତନ। ମୋର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛାର ଏଠାରେ କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋତେ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ।" "କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯଦି ମାନବିକତାର ତଣ୍ଟି ଚିପିଦିଏ ବାବୁ, ତେବେ ତାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏକ ପ୍ରହସନ!" ସନାତନ ଦୃପ୍ତ କଣ୍ଠରେ କହିଲା, "ଆପଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବନ୍ଦ କୋଠରୀର ଏହି ଏସି ହାୱାରେ ବଞ୍ଚିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆମ ଅଧିକାର ସେହି ତତଲା ରାସ୍ତାରେ ଲହୁ ଲୁହାଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ନିଃଶ୍ୱାସ ଯାଏଁ ଲଢ଼ିବ।" ସନାତନ ଚାଲିଗଲା। ଅନିମେଶଙ୍କ ହାତର ପେନ୍ ଥରି ଉଠିଲା। ପ୍ରଶାସନର ଏହି ବିଶାଳ ଯନ୍ତ୍ରରେ ସେ ଏକ ନିର୍ଜୀବ କଣ୍ଟା ମାତ୍ର। ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଦାହକୁ ଚାପି ରଖି, ଶେଷରେ ସେହି ଉଚ୍ଛେଦ ଆଦେଶନାମାରେ ସେ ନିଜର ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଦେଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ନଇଁ ଆସୁଥିଲା। ବାହାରେ ପୋଲିସର ବୁଟ୍ ମାଡ଼, ଲାଠିଚାଳନା ଆଉ ଲୁହବୁହା ଗ୍ୟାସର ଧୂଆଁ ଭିତରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିଲା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଚେହେରା। କାଚ ଝରକା ଭିତରକୁ ଶୁଭୁଥିଲା ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିବା ମଣିଷଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ। ସେଦିନ ବାତାନୁକୂଳିତ କକ୍ଷରେ ସରକାରୀ 'କର୍ତ୍ତବ୍ୟ' ସିନା ବିଜୟର ହସ ହସୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମଣିଷର 'ଅଧିକାର', ଆଧୁନିକତାର ସେହି ଲାଲ୍ ଫିତା ତଳେ ଛଟପଟ ହୋଇ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ଆଖି ବୁଜି ଦେଇଥିଲା। ଏହି ନୂତନ ମହାଭାରତରେ ଶାସକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆଜି ପ୍ରଜାର ଅଧିକାରକୁ ବଳିଦେଇ ରକ୍ତସ୍ନାନ କରୁଥିଲା।