କର୍ମ ବିନା ଧର୍ମ ଆଉ ଧର୍ମ ବିନା କର୍ମ

 ଅନ୍ଧକାରର ଘନ ଯବନିକା ତଳେ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ନଦୀ କୂଳରେ ମାଡ଼ି ଯାଇଥିଲା ଏକ ଭୟାନକ ନୀରବତା। ଶୈଳବିହାରର ନିଭୃତ ପ୍ରସ୍ତରଖଣ୍ଡ ଉପରେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିଲେ ଭିକ୍ଷୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦ। ବାହାରେ ବସନ୍ତ ମହାମାରୀର ତାଣ୍ଡବ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଖଣ୍ଡ ପ୍ରଶାନ୍ତି। ସଂସାରର ମାୟା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରୁନଥିଲା। ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ସେ ଖୋଜୁଥିଲେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିର୍ବାଣ। ଅନ୍ୟପଟେ ନଦୀ ପଠାରେ ଦାଉ ଦାଉ ଜଳୁଥିଲା ଏକାଧିକ ଜୁଇ। ସେଠାରେ ଥିଲା ରୁଦ୍ର— ଜଣେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଶବଦାହକ। ସେ ଜାଣିନଥିଲା ପାପ-ପୁଣ୍ୟ କ’ଣ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରର ଦେବତା କେମିତି ଦିଶନ୍ତି। ଦିନରାତି ଶବଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଡ଼ି ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖିବା ଥିଲା ତା’ର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା। ଏମିତି ଏକ କାଳବୈଶାଖୀ ରାତିରେ, ଝଡ଼ର ବେଗକୁ ଖାତିର ନକରି ବିହାରର କବାଟ ବାଡ଼େଇଲା ଜଣେ ଅସହାୟ ବିଧବା। ଛାତିରେ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିଥିଲା ତା’ର ଶେଷ ସମ୍ବଳ— ଏକ ମୁମୂର୍ଷୁ ଶିଶୁ। "ପ୍ରଭୁ... ଟିକେ ଆଖି ଖୋଲନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ପାଦଧୂଳି ଟିକେ ତା’ ମୁଣ୍ଡରେ ମାରିଦିଅନ୍ତୁ, ସିଏ ବଞ୍ଚିଯିବ ମଣିମା..." ତା’ର ଛାତିଫଟା କାନ୍ଦରେ ପଥର ବି ତରଳିଯିବ। ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦ ଆଖି ଖୋଲିଲେ। ସେହି ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଶିଶୁକୁ ଦେଖି ସେ ସ୍ଥିର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ମାତା, ମୁଁ ଜଣେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ। ମୋତେ ମୋର ମୋକ୍ଷ ସାଧନାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କର ନାହିଁ। ତୁମେ ଫେରିଯାଅ।" ଠିକ୍ ସେତିକିବେଳେ ଝଡ଼ରୁ ଟିକେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲା ରୁଦ୍ର। ବିଧବାର କ୍ରନ୍ଦନ ଆଉ ଶିଶୁର କ୍ଷୀଣ ନିଃଶ୍ୱାସ ତା’ ପାଦ ଅଟକାଇ ଦେଲା। ବିନା ଦ୍ୱିଧାରେ ସେ ଧାଇଁ ଯାଇ ପିଲାଟିକୁ ନିଜ କୋଳକୁ ଟାଣିନେଲା। ଏହାପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦ ନିଜ ପ୍ରସ୍ତର ଶଯ୍ୟା ଉପରୁ ନିର୍ବାକ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ। ରୁଦ୍ର ପିଲାଟିକୁ ଛାତିରେ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ନିଜ ଦେହର ଉଷ୍ମତା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବାହାରର ଶୀତଳ ପବନ ଆଉ ଦିନ ଦିନ ଧରି ଶ୍ମଶାନରେ ରହିବାର ସଂକ୍ରମଣ ରୁଦ୍ରର ଶରୀରକୁ ଭିତରୁ ଖୋଳ କରିସାରିଥିଲା। ଅଧରାତି ବେଳକୁ ରୁଦ୍ରର କାଶ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କାଶି କାଶି ତା’ ପାଟିରୁ ରକ୍ତ ଝରି ପଡ଼ିଲା ଚଟାଣରେ। ତଥାପି ସେ ପିଲାଟିକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ଝଡ଼ର ସୁ ସୁ ପବନ କୁଟୀର ଭିତରକୁ ପଶି ଆସିବାରୁ, ରୁଦ୍ର ନିଜ ପିନ୍ଧା ଲୁଗାଟିକୁ କାଢ଼ି ପିଲାଟିକୁ ଘୋଡ଼େଇ ଦେଲା ଆଉ ନିଜେ ଉଲଗ୍ନ, ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ଦେହରେ କାନ୍ଥକୁ ଆଉଜି ପବନକୁ ଓଗାଳି ବସିଲା। ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦଙ୍କ ଆଖି ଆଉ ବନ୍ଦ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଆଖି ଆଗରେ ଜଣେ ମଣିଷ ତିଳ ତିଳ ହୋଇ ନିଜର ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେହକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରୁଥିବାର ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ସେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଶେଷ ପ୍ରହର ବେଳକୁ ରୁଦ୍ରର ଦେହ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଥରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ବୁଝିଗଲା ତା’ର ସମୟ ଶେଷ। ଶେଷଥର ପାଇଁ ସେ ପିଲାଟିର ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲା ଆଉ ସିଧା ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦଙ୍କ ଆଖିରେ ଆଖି ମିଶାଇଲା। ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ଅଭିଯୋଗ ନଥିଲା, ଥିଲା ଏକ ନିରବ ପ୍ରଶ୍ନ। ତା’ପରେ ରୁଦ୍ରର ମୁଣ୍ଡ ଢଳି ପଡ଼ିଲା ପିଲାଟିର ଛାତି ଉପରକୁ। ସବୁଦିନ ପାଇଁ ତା’ର ନିଃଶ୍ୱାସ ସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା। ସକାଳର ପ୍ରଥମ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ବୁକୁରେ ଖେଳିଗଲା ବେଳକୁ, କୁଟୀର ଭିତରେ ଶୁଭିଲା ଶିଶୁଟିର ଜୋରଦାର କାନ୍ଦ। ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦ ଆସ୍ତେ କରି ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ରୁଦ୍ରର କାନ୍ଧକୁ ଛୁଇଁଲେ। ବରଫ ପରି ଥଣ୍ଡା ପାଲଟି ଯାଇଥିଲା ସେହି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଶରୀର, କିନ୍ତୁ ତା’ ତଳେ ଥିବା ପିଲାଟିର ଦେହ ଥିଲା ଉଷୁମ। ସାରା ରାତିର ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଘୂରିଗଲା। ତାଙ୍କର ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଜ୍ଞାନଗାରିମା ସେହି ମୃତ ଶବ ପାଖରେ ଆଣ୍ଠେଇ ପଡ଼ିଲା। ସେ ନିଜ ଗଳାରୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଫଟିକ ମାଳାଟି କାଢ଼ି ରୁଦ୍ରର ମଳିନ ଦେହ ଉପରେ ରଖିଦେଲେ। ଆଜି ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ମୁକ୍ତି ଶୂନ୍ୟତାରେ ନୁହେଁ, ସମର୍ପଣରେ ଥାଏ। ଶୈଳବିହାରର ନିରାପଦ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ସେ ପାହାଡ଼ରୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇଲେ— ମଣିଷର ସେବା କରିବାକୁ। ଏହି କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ଜୀବନର ତିନୋଟି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇପାରିବ: ୧. କର୍ମ ବିନା ଧର୍ମ (ଏକ ବନ୍ଧ୍ୟା ବୃକ୍ଷ) ପରିସ୍ଥିତି :ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥା। ଯେଉଁଠି ମଣିଷ କେବଳ ପୂଜାପାଠ, ଧ୍ୟାନ ବା ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ, କିନ୍ତୁ ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ:ମନ୍ଦିରରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଦାନ କରିବା, କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ଭୋକିଲା ଶୋଇଥିବା ଗରିବଟିକୁ ଖାଦ୍ୟ ନଦେବା। ନିଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ନାମରେ ଅନ୍ୟର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଆତ୍ମପ୍ରତାରଣା। ୨. ଧର୍ମ ବିନା କର୍ମ (ଏକ ଦିଗହରା ଝଡ଼): ପରିସ୍ଥିତି:ରୁଦ୍ରର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ (ଶିଶୁଟିକୁ ଭେଟିବା ପୂର୍ବରୁ)। ସେ ଦିନରାତି ଶବଦାହ କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ କୌଣସି ଦୟା, ମାୟା ବା ଈଶ୍ୱରୀୟ ଚେତନା ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା କେବଳ ପେଟ ପୋଷିବାର ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାୟ। ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ :ଯେଉଁମାନେ ଦିନରାତି ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସହାନୁଭୂତି ବା ନୈତିକତା ନଥାଏ। ଏଭଳି କର୍ମ ମଣିଷକୁ କ୍ଳାନ୍ତ, ନିରାଶ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାଗ୍ରସ୍ତ କରିଦିଏ। ଏହା ଶରୀରକୁ ବଞ୍ଚାଏ ସତ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଏନାହିଁ। ୩. କର୍ମ ସହ ଧର୍ମ (ପ୍ରକୃତ ନିର୍ବାଣ): ପରିସ୍ଥିତି:ଗଳ୍ପର ଶେଷ ଭାଗ। ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ଶିଶୁକୁ ବଞ୍ଚାଇଲା (କର୍ମ) ଏବଂ ସେହି କର୍ମ ପଛରେ ଥିଲା ଅପାର କରୁଣା (ଧର୍ମ)। ଏହା ଦେଖି ପ୍ରଜ୍ଞାନନ୍ଦ ବିହାର ଛାଡ଼ି ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ:ନିଜର ବୃତ୍ତି ବା ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଏକ ସେବା ମନୋଭାବରେ କରିବା। ଜଣେ ଡାକ୍ତର ଯେତେବେଳେ ରୋଗୀକୁ କେବଳ ଗ୍ରାହକ ନଭାବି, କରୁଣାର ସହ ଚିକିତ୍ସା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର 'କର୍ମ' ହିଁ 'ଧର୍ମ'ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ସେବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଉପାସନା— ଏହା ହିଁ ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାର୍ଥକତା। #OdiaLiteratur