ଆଧୁନିକତା ଆଉ ସଂସ୍କୃତି

ସନ୍ଧ୍ୟାର ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଆଲୋକରେ ଡ୍ରଇଂ ରୁମ୍‌ର ବାତାବରଣଟା ହଠାତ୍ ଗୋଟାଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଝଡ଼ର ପୂର୍ବାଭାସରେ ଗୁମସୁମ୍ ହୋଇଗଲା। ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ ଆଖିରେ ଥିଲା ଏକ ଅସହାୟ ବିସ୍ମୟ ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ କ୍ରୋଧ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ତାଙ୍କର ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଦୃପ୍ତ ପ୍ରତୀକ—ତାଙ୍କ ନିଜ କନ୍ୟା, ଅନନ୍ୟା।
ଅନନ୍ୟାର ପରିଧାନରେ ଥିଲା ଏକ ଉଗ୍ର ଆଧୁନିକତାର ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା। ତାର ସେହି ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତଥା ଦେହର ଅର୍ଦ୍ଧାଧିକ ଅଂଶକୁ ଅନାବୃତ ରଖିଥିବା ପୋଷାକଟି ଯେପରି ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ ବହୁ ଯତ୍ନରେ ଗଢ଼ା ରକ୍ଷଣଶୀଳ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଏକ ନିର୍ମମ କୁଠାରାଘାତ କରୁଥିଲା।
"ଏଇଟା କ’ଣ ପିନ୍ଧିଛୁ ଅନନ୍ୟା? ଏହାକୁ ତୁମେ ପୋଷାକ କହୁଛ ନା ସଭ୍ୟତାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ?" ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଥିଲା ତୀବ୍ର କ୍ଷୋଭ। "ଆମ ସଂସ୍କୃତି, ଆମ ପରମ୍ପରା କ’ଣ ଏଇଆ ଶିଖେଇଛି ଯେ ନିଜ ଦେହକୁ ବଜାରର ପଣ୍ୟ ଭଳି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯିବ? ସମାଜରେ ଗୋଟେ ଶାଳୀନତା ଅଛି, ନିଜର ଗୋଟେ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତତା ଅଛି ବୋଲି କିଛି ଭୂଲିଗଲଣି?"
ଅନନ୍ୟାର ମୁହଁରେ ବିଦ୍ରୋହର ବହ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଉଠିଲା। ଆଖିରେ ଏକ ଅବଜ୍ଞାର ଭାବ ନେଇ ସେ ଦୃପ୍ତ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା, "ମାଆ, ତୁମର ଏଇ ସେକେଳିଆ ସଂସ୍କୃତିର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମୋତେ ଶୁଣାଅ ନାହିଁ। ମୋ ଶରୀର, ମୋ ପୋଷାକ—ଏହା ଉପରେ କେବଳ ମୋର ହିଁ ଅଧିକାର ଅଛି। ଆଧୁନିକତାର ଅର୍ଥ କ’ଣ କେବଳ ଲୁଗା ଘୋଡ଼େଇ ହୋଇ ଅନ୍ଧାରରେ ବଞ୍ଚିବା? ମୋର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଛି ମୁଁ କେମିତି ନିଜକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି।"
ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଏକ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେହି ଶ୍ୱାସରେ ଥିଲା ଦୁଇଟି ପିଢ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ଅଲଙ୍ଘ୍ୟ ଦୂରତ୍ୱର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି। "ସ୍ୱାଧୀନତା? ଅଧିକାର? ଏସବୁ ଶବ୍ଦର ଓଜନ କ’ଣ ତୁମେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ବୁଝିଛ? ସ୍ୱାଧୀନତା ନାମରେ ଏ ଯେଉଁ ଉଚ୍ଛୃଙ୍ଖଳତାକୁ ତୁମେ ଆଧୁନିକତା ବୋଲି ଭାବୁଛ, ତାହା କେବଳ ଏକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମରୀଚିକା। ପୋଷାକ କେବଳ ଦେହ ଢାଙ୍କିବାର ଆବରଣ ନୁହେଁ ଅନନ୍ୟା, ଏହା ମନର ସଂସ୍କାର ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି ଥିବା ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ପ୍ରତୀକ। ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିର ଚେରକୁ କାଟିଦେବା।"
ଅନନ୍ୟା ତାଚ୍ଛଲ୍ୟର ହସଟିଏ ହସିଲା। "ତୁମର ସେଇ ତଥାକଥିତ ସଂସ୍କୃତି ଭିତରେ କେତେ ଯେ ଶୋଷଣ ଓ ଛଳନା ଲୁଚି ରହିଛି, ତାହା ମୁଁ ଜାଣେ ମାଆ। ଗୋଟେ ଝିଅର ଚରିତ୍ରକୁ କେବଳ ତାର ପୋଷାକର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ମାପକାଠିରେ ମାପିବାଟା ହିଁ ତୁମ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦୈନ୍ୟ। ମୋ ବିଚାର, ମୋ ଶିକ୍ଷା, ମୋର କର୍ମ—ସେସବୁ କ’ଣ ଏଇ ଛୋଟ ପୋଷାକ ତଳେ ଲୁଚିଯିବ? ପୁରୁଷର କୁତ୍ସିତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବଦଳାଇବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଝିଅକୁ ଘୋଡ଼େଇ ରଖିବା ଯଦି ସଂସ୍କୃତି ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଭାଙ୍ଗିବାର ଅଧିକାର ମୋର ଅଛି।"
ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ନିରବ ହୋଇଗଲେ। ତର୍କର କୌଣସି ନିଷ୍କର୍ଷ ନଥିଲା। ଦୁହେଁ ନିଜ ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଅଟଳ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଅତୀତର ଆବେଗ ଓ ପରମ୍ପରାର ନିଷ୍ଫଳ ମୋହ, ଆର ପଟେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅହଙ୍କାର ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିବାଦର ତୀବ୍ର ନିଶା। ସେ ବୁଝିପାରୁଥିଲେ, ଏ ଯୁକ୍ତି କେବଳ ତାଙ୍କର ଓ ଅନନ୍ୟାର ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଉଥିବା ସମାଜର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଏକ ଚିରନ୍ତନ ସଂଘର୍ଷ। ସେଠାରେ ନା କେହି ଜିତୁଥିଲା, ନା ହାରୁଥିଲା; ଝରକା ବାହାରେ ବହୁଥିବା ରାତ୍ରିର ସମୀରଣରେ କେବଳ କ୍ରମପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସମୟ ହିଁ ତାର ନିର୍ବାକ, ରହସ୍ୟମୟ ହସ ହସୁଥିଲା।
ଅହଙ୍କାରର ତୀବ୍ର ନିଶାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଅନନ୍ୟା ଘରର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରି ବାହାରିଗଲା। ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଏକ ଆଭିଜାତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଟିକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ନିଜର ଦେହବାଦୀ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ନେଇ ସେ ଥିଲା ଖୁବ୍ ଗର୍ବିତ। ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀଙ୍କ କଥାଗୁଡ଼ିକ ତାକୁ ଗୋଟାଏ ପୁରୁଣା ପୋଥିର ନିରର୍ଥକ ଶ୍ଳୋକ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ପାର୍ଟିର ମାୟାବୀ ଆଲୋକ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ସଙ୍ଗୀତ ଭିତରେ ତାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ବାସ୍ତବତା। ଉତ୍ସବର ଠିକ୍ ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ନାଚିବା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ତାର ସେହି ଅତି-ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଆଧୁନିକ ପୋଷାକଟିର ଏକ ଅଂଶ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲା। କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ସମୟ ଯେପରି ସେଇଠି ଅଟକି ଗଲା। ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସେ ନିଜର 'ମୁକ୍ତମନା' ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲା, ସେମାନେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାକୁ ଘେରିଯାଇ ଟାପରା କରି ହସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କୁତ୍ସିତ ଏବଂ ଉପହାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ତା’ ଶରୀରକୁ ଯେପରି ଶିକାରୀର ତୀର ପରି ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାର ସେହି ଦୃପ୍ତ ସ୍ୱାଧୀନତା ହଠାତ୍ ଏକ ଅସହାୟ ଓ ବିବ୍ରତ ଲଜ୍ଜାରେ ପରିଣତ ହୋଇଗଲା। ନିଜକୁ ଘୋଡ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲାବେଳେ ସେ ଅନୁଭବ କଲା ଏକ ଚରମ ଅପମାନ। ତାର ମନେହେଲା ଯେପରି ସେ ଏକ ଭିଡ଼ ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକୁଟିଆ ଓ ଅସୁରକ୍ଷିତ।
ସେହି ନିଃସହାୟ କ୍ଷଣରେ ତା’ କାନରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା ମାଆଙ୍କର ସେହି କଥା— *"ପୋଷାକ କେବଳ ଦେହ ଢାଙ୍କିବାର ଆବରଣ ନୁହେଁ, ଏହା ମନର ସଂସ୍କାର।"* ସେ ଆଜି ମର୍ମେ ମର୍ମେ ବୁଝିପାରିଲା ଯେ ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଯେଉଁ ଶାଳୀନତା, ଲଜ୍ଜା ଓ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତତାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ, ତାହା ନାରୀର ପାଦର ଶୃଙ୍ଖଳ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷା କବଚ। ନାରୀର ପ୍ରକୃତ ଗରିମା ତାର ଦେହର ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ନାହିଁ, ବରଂ ତାର ମର୍ଯ୍ୟାଦାବୋଧରେ ଅଛି। ଆଧୁନିକତା ନାମରେ ସେ ଯେଉଁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମରୀଚିକା ପଛରେ ଧାଉଁଥିଲା, ତାହା କେବଳ ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତାରଣା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନଥିଲା।
ଅଶ୍ରୁଳ ଆଖି ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ମନ ନେଇ ଅନନ୍ୟା ଘରକୁ ଫେରିଲା। ରାତିର ନିସ୍ତବ୍ଧତା ଭିତରେ ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ଏବେ ବି ଅନିଦ୍ରା ହୋଇ ଡ୍ରଇଂ ରୁମ୍‌ରେ ବସିଥିଲେ। ଝିଅକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ କଣ୍ଠରେ କୌଣସି ଭର୍ତ୍ସନା ନଥିଲା।
ଅନନ୍ୟା ଆସି ସିଧା ମାଆଙ୍କ ଛାତିରେ ମୁହଁ ଗୁଞ୍ଜି କାନ୍ଦି ପକାଇଲା। ତା’ର ସେହି ବିଦ୍ରୋହୀ ଓ ଅହଙ୍କାରୀ ମୁହଁରେ ଆଜି ଥିଲା କେବଳ ଏକ ଗଭୀର ଆତ୍ମଗ୍ଳାନି।
"ମାଆ..." ତାର କୋହଭରା କଣ୍ଠରୁ ଶବ୍ଦ ବାହାରୁନଥିଲା। "ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ୍ ଥିଲି ମାଆ। ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିଲି, ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ମିଥ୍ୟା ଅହମିକାରେ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ସମ୍ମାନକୁ କିପରି ରାସ୍ତା କଡ଼କୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲି। ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ଯେଉଁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଶିଖାଏ, ତାର ମୂଲ୍ୟ ଏଇ ବଜାରି ଆଧୁନିକତା ଠାରୁ ବହୁତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ। ଆଜି ସେଇ ଅସହାୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋତେ ତୁମର ସେହି ସେକେଳିଆ ସଂସ୍କୃତି ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା। ମୋତେ କ୍ଷମା କରିଦିଅ ମାଆ।"
ସୁମିତ୍ରା ଦେବୀ ବିନା ବାକ୍ୟବ୍ୟୟରେ ନିଜ ଲୁଗା କାନିରେ ଝିଅକୁ ଆବୋରି ନେଇ ତାର ମୁଣ୍ଡ ଆଉଁସି ଦେଲେ। ସେହି ଓଡ଼ିଆ ମାଆର କାନି ତଳେ ଅନନ୍ୟା ଅନୁଭବ କଲା ଏକ ଅଫୁରନ୍ତ ନିରାପତ୍ତା ଓ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଉଷ୍ମତା।
ବାହାରେ ତଥାପି ରାତିର ପବନ ବହୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଡ୍ରଇଂ ରୁମ୍‌ର ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଝଡ଼ଟି ଏବେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଶାନ୍ତ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ଦୁଇଟି ପିଢ଼ିର ସଂଘର୍ଷ ଏବେ ସଂସ୍କୃତିର ମହାନତା ଆଗରେ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇ ସମର୍ପଣ କରିଦେଇଥିଲା।