ଦୟା ଦୁଃଖର ସାଗର

 ଜାତୀୟ ରାଜପଥର ଧୂଳିଧୂସରିତ ବୁକୁ ଚିରି ଗୋଟିଏ ମାଲବୋଝେଇ ଟ୍ରକ୍ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗକୁ ମାଡ଼ି ଯାଉଥିଲା। ପଛରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଧୂଳିପଟଳ ଭିତରୁ ଟ୍ରକର ପଛପଟେ ମୋଟା ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖାଥିବା କେତୋଟି ଶବ୍ଦ ମଧୁ ର ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କଲା - "ଦୟା ଦୁଃଖର ସାଗର"।
ବାକ୍ୟଟି ଦେଖିବାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମଧୁ ପାଇଁ ତାହା ଥିଲା ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ବେଦବାକ୍ୟ। ମଧୁ ଏକ ବ୍ୟବସାୟୀ ଥିଲା l ଗୋଟିଏ ବଜ୍ରାଘାତ ପରି ସେହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତା'ର ଚେତନାକୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦେଲା। ରାସ୍ତା କଡ଼ରେ ଠିଆ ହୋଇ ସେ ଅନେକ ସମୟ ଧରି ନିଜ ଅତୀତର ସ୍ମୃତି-ପଟ୍ଟଚିତ୍ରକୁ ଆଖି ଆଗରେ ନାଚି ଯାଉଥିବାର ଦେଖିଲା। ତା'ର ଅତୀତର ସମସ୍ତ ପ୍ରତାରଣା, ପ୍ରବଞ୍ଚନା, ଓ ହାହାକାର ଯେପରି ଏହି ଛଅଟି ଅକ୍ଷର ଭିତରେ ରୂପାୟିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସତରେ ତ, ଯାହାକୁ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲା, ସେ ତାକୁ ଛୁରୀ ମାରିଥିଲା। ନିଜର ରକ୍ତ-ମାଂସର ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି, ନିଜ ଭାଗର ରୁଟି ବାଣ୍ଟିଦେଇ, ସେ ଶେଷରେ ପାଇଥିଲା କେବଳ ଉପହାସ ଓ ବିଶ୍ୱାସଘାତକତା। ତା'ର ନିରୀହ କରୁଣା ତାକୁ ସମାଜ ଆଗରେ କେବଳ ଏକ 'ବୋକା' ସଜାଇ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ବାକ୍ୟଟି ପଢିବା ପରେ ମଧୁର ମାନସିକ ସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ଦିନ ଦିନ ଧରି ତା' ଭିତରେ ଗୁମୁରୁଥିବା ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଯେପରି ବିସ୍ଫୋରଣ ହେଲା। ସେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ସହ ଏକ କଠୋର ଚୁକ୍ତି କଲା - ଆଉ ନୁହେଁ। ହୃଦୟର କବାଟରେ ସେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ତାଲା ପକାଇଦେବ। "ଦୟା ଦୁଃଖର ସାଗର" - ଏହାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ମୂଳମନ୍ତ୍ର କରି ସେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ନିଜ ଭିତରର କୋମଳତାକୁ ହତ୍ୟା କଲା।
ସମୟର ଚକ ଘୂରିଲା। କାଳକ୍ରମେ ମଧୁ ପାଲଟିଗଲା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପାଷାଣ। ସମ୍ପର୍କ, ସମ୍ବେଦନା, ସହାନୁଭୂତି - ଏସବୁ ତା' ଅଭିଧାନରୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଜଣେ ନିଷ୍ଠୁର ମହାଜନ ଭାବରେ ସେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି ଛଡ଼ା ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷା ବୁଝୁନଥିଲା। ଗରିବର ଲୁହ, ଅସହାୟର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ତା'ର ଦୃଢ଼ ହୃଦୟକୁ ଟିକିଏ ବି ତରଳାଇ ପାରୁନଥିଲା। ସମସ୍ତେ ତାକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଭଲ ପାଉନଥିଲେ। ମଧୁ ଭାବୁଥିଲା, ଏହା ହିଁ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ସଫଳତା। ସେ ନିରାପଦ ଅଛି, କାରଣ ସେ ଆଉ କାହାକୁ ଦୟା କରି ନିଜକୁ ବିପଦରେ ପକାଉନାହିଁ।
ଦିନେ ଶ୍ରାବଣର ସନ୍ଧ୍ୟା। ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ବର୍ଷା ସାଙ୍ଗକୁ ମେଘର ଗର୍ଜନ। ନିଜର ଏକ ପୁରୁଣା କରଜ ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଯାଇ ମଧୁ ଏକ ଗରିବ ଚାଷୀର ଘରୁ ତା'ର ଶେଷ ସମ୍ବଳ - ଗାଈଟିକୁ ଖୋଲି ଆଣୁଥାଏ। ଚାଷୀଟି ତା' ଗୋଡ଼ ତଳେ ପଡ଼ି କାନ୍ଦୁଥାଏ, ତା'ର ଛୋଟ ପିଲାଗୁଡ଼ିକ ଭୋକରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମଧୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିକାର। ତା' ମନରେ ସେହି ଗୋଟିଏ ଧ୍ୱନି - "ଦୟା ଦୁଃଖର ସାଗର"।
ଗାଈଟିକୁ ଟାଣି ଟାଣି ଆଣିବା ବେଳେ ଗାଁ ମୁଣ୍ଡ ବରଗଛ ମୂଳେ ତା'ର ଭେଟ ହେଲା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବୃଦ୍ଧ ଙ୍କ ସହ। ବୃଦ୍ଧ ଜଣକ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଏବଂ ସେହି ଝିପି ଝିପି ବର୍ଷା ଭିତରେ ବି ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଥିଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଆଭା। ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲା ଗୋଟିଏ ଭିଜା, ଅସହାୟ ବୁଲା କୁକୁର।
ବୃଦ୍ଧ ଜଣକ ମଧୁର ନିଷ୍ଠୁରତା ଦେଖି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ବତ୍ସ! ଏ ଅବୋଧ ଜୀବଟିକୁ କୁଆଡେ ନେଉଛ? ସେହି ଦରିଦ୍ର ଲୋକଟିର ଆଖିର ଲୁହ କ'ଣ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁନାହିଁ?"
ମଧୁ ତାଚ୍ଛଲ୍ୟ ଭରା ହସ ହସି କହିଲା, "ଲୁହ ଦେଖି ତରଳିଗଲେ ମୋର କ୍ଷତି ହେବ ଠାକୁରେ। "ଦୟା ହେଉଛି ଦୁଃଖର ସାଗର"। ଅତୀତରେ ମୁଁ ଦୟା କରି ଅନେକ ଠକିଛି। ମୋତେ ମୋର ପ୍ରାପ୍ୟ ଦରକାର, ମୁଁ ଆଉ ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେବିନାହିଁ।"
ସାଧୁ ହସିଲେ। ସେହି ହସରେ ଥିଲା ଅପାର କରୁଣା ଓ ଅଗାଧ ଜ୍ଞାନ। ସେ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ ଦେଇ କହିଲେ, "ଯୁବକ! ତୁମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିଲ, କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିଲ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯାହାକୁ 'ଦୟା' ଭାବୁଥିଲ, ତାହା ଦୟା ନଥିଲା, ତାହା ଥିଲା ତୁମର ଅହଂକାର ଏବଂ ଏକ ଗୁପ୍ତ ବେପାର - ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ 

'ବିନିମୟ'।"

ମଧୁ ଥମକି ଗଲା। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲା, "ବିନିମୟ?"
"ହଁ," ସଜ୍ଜନ ଦାର୍ଶନିକ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ସହ ବୁଝାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ,

 "ତୁମେ ଯେତେବେଳେ କାହାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲ, ତୁମ ମନରେ ଅଜାଣତରେ ଏକ ଆଶା ଥିଲା ଯେ ସେମାନେ କୃତଜ୍ଞ ରହିବେ, ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ବା ଦରକାର ବେଳେ ପ୍ରତିବଦଳରେ କିଛି ଦେବେ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ଆଶା ଭାଙ୍ଗିଲା, ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ମିଳିଲା। ଦୁଃଖର କାରଣ ଦୟା ନୁହେଁ ବତ୍ସ, ଦୁଃଖର ପ୍ରକୃତ କାରଣ ହେଉଛି ତୁମର 'ଆଶା' ବା 'ମୋହ'।

ପ୍ରକୃତ ଦୟା କିପରି ହୁଏ ଜାଣିଛ? ପ୍ରକୃତ ଦୟା ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ ନର୍ଦ୍ଦମା ଉପରେ ବି କିରଣ ଦିଏ, ପବିତ୍ର ପଦ୍ମଫୁଲ ଉପରେ ବି ଦିଏ। ସେ କାହାଠାରୁ ପ୍ରତିଦାନ ମାଗେ ନାହିଁ। ବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖ... ଯେଉଁ କାଠୁରିଆ ତା'ର ଡାଳ ହାଣେ, ଖରାବେଳେ ବୃକ୍ଷ ତାକୁ ବି ନିଜର ଶୀତଳ ଛାଇ ପ୍ରଦାନ କରେ। ତାହା ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ କରୁଣା।"
ବୃଦ୍ଧ ପୁଣି କହିଲେ, "ତୁମେ ଦୁଃଖରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ହୃଦୟକୁ ପଥର କରିଦେଲ ବୋଲି ଭାବୁଛ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ଭିତରକୁ ଚାହିଁ ଦେଖ, ତୁମେ କ'ଣ ପ୍ରକୃତରେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛ? ନା। ତୁମେ ନିଜେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହର ବନ୍ଦୀଘରେ ଛଟପଟ ହେଉଛ। ନିର୍ଦ୍ଦୟତା କେବେହେଲେ ବଳିଷ୍ଠତାର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଭୟଭୀତ ଦୁର୍ବଳ ମନର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କବଚ।
ପ୍ରକୃତ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଆଘାତ ସହି ମଧ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ନ ଛାଡିବା। ଚନ୍ଦନ କାଠକୁ କୁରାଢ଼ି ଯେତେ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କୁରାଢ଼ିକୁ ସୁବାସିତ କରିଥାଏ। ସେ ନିଜର ମହକ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା ପ୍ରତିଦାନ ଆଶାରେ ନିଜର କର୍ମ କରିଯାଏ ଏବଂ କ୍ଷମା କରିବା ଶିଖେ, ତାକୁ ପୃଥିବୀର କୌଣସି ପ୍ରତାରଣା ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ 'ଦୟା ଦୁଃଖର ସାଗର' ନୁହେଁ, ବରଂ

 'ନିଷ୍କାମ ଦୟା ହେଉଛି ଶାନ୍ତିର ମହାସାଗର'।"

ସଜ୍ଜନଙ୍କର ପ୍ରତିଟି ଶବ୍ଦ ମଧୁ ର ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ତା'ର ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଗଢି ଉଠିଥିବା ଅହଂକାରର ଦୁର୍ଗ ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଗଲା। ବାହାରେ ଯେମିତି ମେଘ ଅଜାଡି ହୋଇ ପଡୁଥିଲା, ମଧୁ ଭିତରେ ଥିବା ବରଫ ପାହାଡ଼ ବି ସେମିତି ତରଳିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ବୁଝିପାରିଲା ଯେ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ସେ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲା।
ସେ କିଛି ନ କହି ଧୀରେ ଧୀରେ ଗାଈଟିର ପଘା ସେହି କାନ୍ଦୁଥିବା ଚାଷୀଟିର ହାତରେ ବଢ଼ାଇ ଦେଲା। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଚାହିଁ ରହିଥିବା ଚାଷୀକୁ ସେ ଗାଈ ନେଇ ଫେରିଯିବାକୁ ଇସାରା କଲା। ବର୍ଷା ଜଳରେ ତିନ୍ତି ଯାଇଥିବା ମଧୁ ର ଶୁଷ୍କ ଆଖିରୁ ଆଜି ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ଲୁହ ଝରି ପଡୁଥିଲା। ଏ ଲୁହ ଦୁଃଖର ନଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ଆତ୍ମ-ଉପଲବ୍ଧି ଏବଂ ଏକ ମୁକ୍ତ ହୃଦୟର ନିର୍ମଳ ଲୁହ। ସେହି ଅନ୍ଧକାରମୟ ଝଡ଼ରାତିରେ ମଧୁ ପାଇଁ ଯେପରି ଏକ ନୂତନ ଜୀବନର ସକାଳ ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା।
​