લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
સૂર્ય-મહિમા
સૂર્ય-મહિમા
સૂર્ય-મહિમા
૧. મંગલાચરણ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: ચાર ચરણ, દરેકમાં આઠ અક્ષર)
સૂર્યં નમામિ સર્વેશં
સહસ્રાંશું દિવાકરમ્
આદિત્યં ભાસ્કરં ભાનું
જ્યોતિષાં જ્યોતિરુત્તમમ્
સપ્તાશ્વરથસંચારી
અરુણસારથિર્યુક્તઃ
ઉષાપ્રત્યૂષસંગૃહ્ય
જગજ્જાગરયત્યસૌ
(ગુજરાતી વંદના)
પ્રભાતે ઊગતો સૂર્ય, જગને જાગતું કરે,
અંધારાં સૌ ઓગાળી, જીવનને ઉજાસ ભરે.
૨. સ્વરૂપ અને રસાયણ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળમાં આંકડા અને સરખામણી)
ઉદજનો મહાભાગઃ
ત્રિસપ્તતિશતાંશકઃ
હીલિયમઃ પંચવિંશઃ
શેષઃ સ્વલ્પો દ્વિશતાંશઃ
કેન્દ્રે સંલયનં નિત્યં
ઉદજનાદ્ધીલિયમમ્
પ્રતિક્ષણં મહાશક્તિઃ
પ્રસૃજત્યવિરામતઃ
સૂર્યનાં માપ (લોકઢાળ)
કેન્દ્રે દોઢ કરોડ અંશ, સપાટી સાડા પાંચ હજાર,
કદમાં તેર લાખ પૃથ્વી સમાય, એવો એનો વિસ્તાર.
સાડા ચાર અબજ વર્ષનો, લગભગ પાંચ અબજ બાકી,
આઠ મિનિટ વીસ સેકંડે, પૃથ્વી સુધી કિરણ આવી.
સૂર્ય, ચંદ્ર અને પૃથ્વી
સૂર્ય તો તપ્ત વાયુ-પ્લાઝ્માનો, હાઇડ્રોજન-હિલિયમનો ગોળ,
ચંદ્ર ખડક-ધૂળનો પિંડ છે, પૃથ્વી લોહ-સિલિકાનો તોલ.
ત્રણે જુદા રસાયણે, તોય એક જ કુટુંબ,
એક જ ધૂળ-વાયુમાંથી જન્મ્યું સૌનું બિંબ.
૩. ઊર્જાસ્રોત
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ: સંલયનથી અન્નસાંકળ સુધી)
પ્રકાશસંશ્લેષણે પર્ણાઃ
હરિતદ્રવ્યયોગતઃ
સૂર્યરશ્મિં ગૃહીત્વા તે
અન્નમુત્પાદયંતિ હિ
તૃણં ગૌઃ પયસા નરં
પુષ્ણાતિ દુગ્ધધારયા
સર્વં સૂર્યાશ્રિતં ભક્ષ્યં
ભક્ષકશ્ચ ચરાચરમ્
(સૂર્યની ઊર્જાનો લોકઢાળ)
દર સેકંડે ચાલીસ લાખ ટન, દ્રવ્ય ઊર્જા થઈ વહે,
આઈન્સ્ટાઈનનું સૂત્ર એ, જ્યોતિ થઈને રહે.
પાન પાને સૂર્ય ઝીલે, લીલો રંગ ધરતી,
સાકરના દાણામાં છૂપી, ઊર્જા સૂર્યની ભરતી.
લાકડું, કોલસો, ખનિજ-તેલ, જૂના તડકાનું દાન,
દટાયેલો સૂર્ય જ બળે છે, ચૂલામાં કે વિમાન.
૪. અયન અને ઋતુચક્ર
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી ષડૃતુનો લોકઢાળ)
ષડૃતવો વસંતાદ્યાઃ
સૂર્યગત્યા પ્રવર્તિતાઃ
પૃથ્વ્યક્ષસ્ય નતિસ્તત્ર
કારણં ભવતિ ધ્રુવમ્
ઉત્તરાયણકાલે તુ
દિનં વર્ધતિ ભાસ્વતઃ
દક્ષિણાયનસંપ્રાપ્તે
રાત્રિર્દીર્ઘા ભવત્યહો
(ઋતુનો ઢાળ)
વસંતે કેસૂડાં ખીલે, ગ્રીષ્મે લૂ વાય,
વર્ષામાં મેઘ ગાજે, ધરા લીલી થાય.
શરદે આભ નિર્મળ બને, હેમંતે મોલ ડોલે,
શિશિરે ખરે પાન જૂનાં, વસંત ફરી બોલે.
૫. ગ્રહણના પ્રકાર
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણના ભેદ, પછી લોકઢાળ)
સૂર્યગ્રાસશ્ચતુર્ભેદઃ
પૂર્ણઃ ખંડશ્ચ કંકણઃ
સંકરશ્ચેતિ કીર્તિતાઃ
દુર્લભઃ પૂર્ણદર્શનમ્
પૂર્ણે ચંદ્રેણ સંછન્નો
ભાનુર્દિવા તમોમયઃ
કિરીટં દૃશ્યતે શુભ્રં
તારકા દિવસે સ્ફુટાઃ
કંકણે ચંદ્રદૂરત્વાત્
બિંબં નાચ્છાદયેત્ પૂર્ણમ્
અગ્નિવલયસદૃશં
ગગને શોભતે તદા
ચંદ્રગ્રાસસ્ત્રિધા જ્ઞેયઃ
પૂર્ણઃ ખંડ ઉપચ્છાયઃ
રક્તવર્ણો ભવેત્ સોમઃ
પૂર્ણગ્રાસે વિલોકિતઃ
(ગ્રહણનો લોકઢાળ)
સૂર્ય ચારસો ગણો મોટો, ચારસો ગણો દૂર,
એટલે ચાંદ ઢાંકે એને, કુદરતનો અજબ સૂર.
ખંડે અડધો કોળિયો, કંકણે સોનાનું કંગન,
પૂર્ણે મુગટ ઝળહળે, દિવસે રાત્રિનું ગગન.
૬. જીવસૃષ્ટિ પર પ્રભાવ
(જંતુથી માનવ સુધી: અનુષ્ટુપ્ છંદ અને લોકઢાળ)
જંતુ, પક્ષી અને વૃક્ષ
મધુપાઃ સૂર્યદિશયા
માર્ગં વિંદંતિ નિત્યશઃ
પતંગાઃ પ્રાતરુત્થાય
પુષ્પેષુ ચ ભ્રમંતિ તે
દિશાજ્ઞાનં દિનેશાત્ તે
ઋતુપ્રવાસિનઃ ખગાઃ
પ્રભાતે કલગાનેન
સ્વાગતં કુર્વતે રવેઃ
વૃક્ષાઃ સૂર્યમુખાઃ સર્વે
પર્ણૈરન્નં પ્રસૂયતે
શિશિરે પતિતં પત્રં
વસંતે પુનરંકુરઃ
પ્રાણી, પાક અને માનવ (લોકઢાળ)
મધમાખી સૂરજ જોઈને, ઊડે ને ઘેર વળે,
ચકલી ચીં ચીં ગાતી, પ્રભાતે ડાળે ઝૂલે.
સાપ-ગરોળી તડકે બેસી, શરીર ગરમ કરે,
ઠંડા લોહીના જીવો, સૂર્યથી જ જીવન ધરે.
ચોમાસે કપાસ-મગફળી, શિયાળે ઘઉં-જીરું-રાઈ,
સૂરજનાં કિરણો જ કહે છે, કયું ક્યારે વાવવું ભાઈ.
કુમળા તડકે ત્વચામાં, વિટામિન ડી બને,
સવારનો પ્રકાશ આંખે, ઊંઘ-જાગની ઘડી ગણે.
બપોરનો તાપ તીખો, ત્વચા સંભાળજો,
ઉજાસ ઔષધ બને, ઉગ્રતા ટાળજો.
૭. જળચક્ર
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: વરસાદ, હિમ અને હવામાન)
સાગરાજ્જલમાદાય
વાષ્પરૂપેણ ભાસ્કરઃ
મેઘાન્ નિર્માય ગગને
વર્ષતિ ભૂતલે પુનઃ
હિમાલયે તુષારસ્તુ
સૂર્યતાપાદ્ દ્રવીભવેત્
નદ્યો ગંગાદિકાસ્તેન
પ્રવહંતિ સદા જલૈઃ
સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમ્
આદત્તે હિ રસં રવિઃ
(વરસાદ અને હિમનો લોકઢાળ)
સૂરજ તપે સાગર પર, વરાળ થઈને ચડે,
વાદળ બની ગાજે આભે, મીઠાં ટીપાં પડે.
હિમાળે બરફ સૂરજે ઓગળે, ગંગા-યમુના વહે,
સૂરજ જ પાણી લાવે, સૂરજ જ પાણી દે.
ભૂમિ સૌથી પહેલાં તપે, સાગર ધીમે તપે,
એ તફાવતે ચોમાસું, પવન બનીને ચડે.
૮. ધર્મ અને ઉપાસના
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: પ્રત્યક્ષ દેવ સૂર્ય, પછી લોકઢાળ)
પ્રત્યક્ષદેવતા સૂર્યઃ
સાક્ષી સર્વસ્ય કર્મણઃ
ઉદયે બ્રહ્મરૂપોઽસૌ
મધ્યાહ્ને વિષ્ણુરૂપધૃક્
સાયં શિવસ્વરૂપશ્ચ
ત્રયીમયો દિવાકરઃ
ગાયત્રી (ઋગ્વેદનો મંત્ર)
તત્સવિતુર્વરેણ્યં
ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્
ઉપાસનાનો લોકઢાળ
રાવણ-યુદ્ધ પહેલાં રામને, અગસ્ત્યે આપ્યું આદિત્યહૃદય,
સૂર્ય-સ્તોત્રે શક્તિ મળી, ઊગ્યો વિજયોદય.
મિત્ર, રવિ, સૂર્ય, ભાનુ, ખગ, પૂષા ને હિરણ્યગર્ભ,
મરીચિ, આદિત્ય, સવિતા, અર્ક, ભાસ્કર: બાર નામ, બાર નમન શુભ.
બાર આસને દેહ સધાય, મન ઉજળું થાય,
સૂર્યનમસ્કાર કરતાં, રોમે રોમે ઉજાસ છવાય.
ઇજિપ્તે રા કહ્યો, ઇન્કાએ ઇન્તી ગાયો,
ભારતે સૂર્યનારાયણ કહી, સૌએ શિર નમાવ્યો.
નોંધ: ઉદય સમયે બ્રહ્મા, મધ્યાહ્ને વિષ્ણુ અને સાયંકાળે શિવ તરીકે સૂર્યનું ધ્યાન પરંપરાગત છે. સૂર્યનમસ્કારના બાર નામ બાર આસનો સાથે જોડાયેલાં છે. આદિત્યહૃદયસ્તોત્ર વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડમાં અગસ્ત્ય મુનિએ રામને આપ્યું હતું.
૯. ઉત્સવ અને મંદિર
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી ઉત્તરાયણ-છઠ-પોંગલનો લોકઢાળ)
મોઢેરે સૂર્યમંદિરં
સોલંકીકાલનિર્મિતમ્
કોણાર્કે ચક્રસંયુક્તં
રથાકારં વિરાજતે
ઉત્તરાયણ
ઉત્તરાયણે આભ ભરાયું, રંગબેરંગી પતંગે,
"કાપ્યો છે!"ની બૂમો ગાજે, ધાબે ધાબે ઉમંગે.
તલ-ગોળ-ચિક્કી, ઊંધિયું-જલેબી, ખીચડો ને દાન,
સૂર્ય ચાલ્યો ઉત્તર તરફ, શુભ કામોનું ગાન.
છઠ
છઠમાં ડૂબતા સૂરજને પણ, અર્ઘ્ય આપે નરનાર,
જે જાય છે એને પણ નમીએ, એ જ સંસ્કાર.
પોંગલ
દક્ષિણે પોંગલ ઉભરે, સૂર્યને ભાત-ગોળ,
નવા ધાનનો ઉત્સવ, ખેડૂતનો હિલ્લોળ.
૧૦. લોકબોલી
(લોકઢાળ: બાળગીત, હાલરડું અને કહેવતો)
સૂરજદાદા (બાળગીત)
સૂરજદાદા, સૂરજદાદા, ઊગો વહેલા વહેલા,
ઠંડીમાં થરથર ધ્રૂજે, સૌ ઓઢે ગોદડાં ભેળા.
તમે ઊગો તો ફૂલ ખીલે, ચકલી ગાય ગીત,
નાનાં મોટાં સૌને લાગે, તમારી મીઠી પ્રીત.
હાલરડું
હાલા વાલા, પોઢો લાલા, સૂરજ ગયો પોઢવા,
ચંદા મામા આવ્યા છે, નીંદર મીઠી ઓઢવા.
સવારે ઊઠશો ત્યારે પાછો, સોનાની થાળી લઈ,
સૂરજદાદા આવશે રમવા, કિરણનાં રમકડાં લઈ.
કહેવતોનો ઢાળ
ઊગતા સૂરજને સૌ નમે, આથમતાને કોણ,
ડાહ્યો નમે બંનેને, જાણે બંનેનો ગુણ.
જ્યાં ન પહોંચે રવિ, ત્યાં પહોંચે કવિ, કલ્પનાની પાંખે,
સૂર્યને દીવો શું દેખાડવો, જે ઝળહળે લાખે લાખે.
સૂરજ પશ્ચિમે ઊગે તોયે, સાચાનું વચન ન ફરે,
સાચ ઊગ્યા સૂરજ જેવું, અંધારું સૌ સંહરે.
૧૧. આબોહવા પરિવર્તન અને સૌર-ઊર્જા
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી આજના સમયનો લોકઢાળ)
હરિતગૃહવાયૂનાં
વૃદ્ધ્યા તપતિ મેદિની
ગ્લેશિયરાઃ પ્રગલંતિ
સમુદ્રસ્તલમુન્નતમ્
સૂર્યશક્તિં સમાદાય
વિદ્યુતં જનયંતિ યે
પ્રકૃતેઃ રક્ષણં તેન
ભવત્યેવ ન સંશયઃ
આબોહવાનો ઢાળ
સૂરજ તો એ જ છે ભાઈ, ધરતી કેમ તપે?
ધુમાડા-વાયુનો ધાબળો, ગરમી બહાર ન ખસે.
હિમ ઓગળે, સાગર ચડે, ખેતર સૂકાં પડે,
ઋતુનાં ચક્ર આડાં-અવળાં, મેઘ ખોટે ટાણે ચડે.
સૌર-ઊર્જાનો ઢાળ
એક કલાકનો તડકો આખા જગને વર્ષ ચલાવે,
છતની પેનલે ઝીલીએ, ખર્ચ નહીં, ધુમાડો ના આવે.
મોઢેરા જૂનું સૂર્યમંદિર, આજે સૂર્યથી જ જાગે,
ઘેર ઘેર છત પર પેનલ, રાત-દિવસ વીજ લાગે.
૧૨. સમાપન
(અનુષ્ટુપ્ છંદમાં સૂર્ય-ચંદ્ર સંવાદ અને ફલશ્રુતિ, પછી ગુજરાતી નમન)
ચંદ્રઃ સૂર્યપ્રભાજીવી
સૂર્યો જીવનદાયકઃ
શીતલોષ્ણૌ સમાયુક્તૌ
જગત્ સંતુલ્યતે તયોઃ
ઇતિ સૂર્યમહિમ્નોઽયં
પઠતાં શૃણ્વતાં તથા
આરોગ્યં બુદ્ધિરાયુશ્ચ
ભવંતુ સર્વદેહિનામ્
ઓમ્ સૂર્યાય નમઃ
ગુજરાતી નમન
સૂરજ દિવસ ઉજાળે, ચંદ્ર રાત સજાવે,
એકે જીવન આપ્યું, બીજો સ્વપ્ન જગાવે.
ચંદ્ર ઘટે-વધે ભલે, સૂર્ય સદા અખંડ,
બંનેના પ્રકાશે ચાલે, જીવનનું બ્રહ્માંડ.
