શનિ

શનિ

(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળ)

શનૈશ્ચરં નમસ્કૃત્ય
છાયાસૂર્યસુતં પ્રભુમ્
કર્મફલપ્રદં દેવં
મંદગામિનમીશ્વરમ્

વલયૈઃ શોભિતઃ શુભ્રૈઃ
હિમકણૈઃ સમન્વિતૈઃ
જલે તરેદ્ ઘનત્વાલ્પાત્
ત્રિંશદ્વર્ષૈઃ પરિક્રમઃ

શનૈઃ શનૈઃ ચાલે એ, ત્રીસ વરસે ફેરો,
સાડાસાતી શીખવે, કર્મ-ન્યાયનો ઘેરો.
આભમાં એની વીંટી ઝળકે, બરફ-કણોની ધાર,
ટાઇટન ને એન્સેલેડસ, સાથે રહસ્યભાર.

શનિનું સ્વરૂપ

સૌરમંડળનો બીજો મોટો, ગુરુ પછીનો વારો,
પૃથ્વીથી નવગણો વ્યાસ, મહાકાય ગ્રહ નિરાળો.

હાઇડ્રોજન ને હિલિયમ, વાયુનો મોટો ભંડાર,
પૃથ્વી જેવી નક્કર ધરતી નહીં, દબાણનો વિસ્તાર.

પૃથ્વી કરતાં દળમાં પંચાણું ગણું ભારે,
ઘનતા પાણીથી પણ ઓછી, વિજ્ઞાન વાત ઉઘાડે.

પાણીમાં તરતો હોત શનિ, જો હોત અફાટ કુંડ,
પ્રયોગની આ કલ્પના, સમજાવે ઘનતાનું મંડ.

સૂર્યનું ઘનફળ હજાર ગણું, શનિથી વધારે થાય,
શનિ ગ્રહ સૂર્ય નથી બની શક્યો, દળ ઓછું રહી જાય.

દસ કલાક ને ચાલીસ મિનિટ, દિવસનો ફેરો પૂરો,
ઊગે સૂરજ, આથમે સૂરજ, વર્ષનો ફેરો લાંબો.

ત્રીસ વરસે વર્ષ પૂરું, સૂર્યની પરિક્રમા થાય,
પૃથ્વીના વર્ષો ગણીને, શનિનો સમય સમજાય.

શનિનું કુટુંબ અને વલયો

વલયોની વેશભૂષા, શનિની ઓળખ ખાસ,
બરફ, ધૂળ ને ખડકના કણ, કરે પ્રકાશનો ભાસ.

વિશાળ વલયો પહોળા, જાડાઈ બહુ ઓછી,
દૂરથી જાણે મુગટ સજ્યો, નજીક રચના બીજી.

અવકાશમાં ન પરિવાર કલ્યાણ, ન કોઈ કાપકૂપ,
શનિના ચંદ્રો જન્મે ધડાધડ, જાણે બેબી બૂમનો કૂપ!

નસબંધી કે નિયોજન ક્યાં, અવકાશમાં સુવિધા શી?
શનિના ચંદ્રોનો બેબી બૂમ, અગણિત એને માશી!

વસ્તીવધારાની ચિંતા નહીં, અવકાશી પરિવાર,
શનિના ચંદ્રોની ગણતરીમાં સંશોધકો લાચાર!

ટાઇટન મોટો દીકરો, વાતાવરણ થોડું ધરાવે,
મિથેનની સરોવરો ત્યાં, પૃથ્વીથી જુદું જગત બતાવે.

એન્સેલેડસ બરફ ઉડાડે, જળવર્ષાની ધાર,
બરફ નીચે સાગર હોવાની, સંશોધનની સંભાવના અપાર.

મિમાસ, ટેથિસ, ડાયોન, રિયા, નામ અનેક પ્રકાર,
દરેક ચંદ્રની રચના જુદી, ખગોળનો અભ્યાસ અપાર.

શનિના ચંદ્રો બસ ગણવા નહીં, પ્રશ્નો નવા જગાડે,
જીવનને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ? વિજ્ઞાન તપાસે, માપે.

શનિ અને માનવજ્ઞાન

નરી આંખે દેખાતો શનિ, પ્રાચીન કાળથી જાણ,
દૂરબીનથી ખુલતાં ગયાં, વલયો અને ચંદ્રોના પ્રમાણ.

ગેલિલિયોએ સોળસો દસમાં, જોયાં વિચિત્ર કાન,
વલયો છે એ સમજાયું પછી, વધ્યું ખગોળનું જ્ઞાન.

કૅસિની યાન ફર્યું શનિની આસપાસ વર્ષો,
ટાઇટન, વલયો, ચંદ્રો તપાસ્યા, ખૂલ્યાં રહસ્યો ઘણાં.

શનિનું ગુરુત્વાકર્ષણ પણ, અવકાશયાનને વળાંક આપે,
દૂરના ગ્રહોની યાત્રામાં, ગતિની રીત શીખવે.

શનિવાર શુભ કે અશુભ, માન્યતા અનેક પ્રકાર,
ગ્રહની ગતિથી ભાગ્ય નક્કી? પુરાવો માગે વિજ્ઞાન.

શનિની સાડાસાતીથી ડરે, કોઈ કરે ઉપચાર,
ગ્રહની ભૌતિક ગતિ જુદી, માન્યતાનો જુદો આધાર.

જ્યોતિષની માન્યતા જુદી, ખગોળવિજ્ઞાન જુદું,
નિરીક્ષણ, માપ ને પરીક્ષણથી, સત્યનું મૂલ્ય નક્કી થતું.

વલયોની આભા જોઈને, અટકશો નહીં માત્ર,
પ્રશ્ન પૂછો, શોધ કરતા રહો, વિજ્ઞાન ખોલે દ્વાર.