લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
ઉપહાર
ઉપહાર
ઉપહાર
સાંજ ધીમે ધીમે શહેર પર ઊતરી રહી હતી. જૂના ઔદ્યોગિક વિસ્તારની બહાર આવેલી એક નાનકડી કાચની ફેક્ટરીમાં હજુ કામ ચાલુ હતું. દિવસભરની ગરમી પછી ભઠ્ઠીઓ ધીમે ધીમે ઠંડી પડી રહી હતી, છતાં હવામાં કાચ, ધુમાડા અને દાઝેલી ગરમીની એક વિશિષ્ટ ગંધ તરતી હતી.
ફેક્ટરીનો માલિક રવેશ કડક સ્વભાવનો માણસ હતો. આખું જીવન તેણે આગ અને કાચ વચ્ચે પસાર કર્યું હતું. કાચને ઓગાળીને જુદા જુદા આકાર આપતાં આપતાં જાણે તેનું પોતાનું હૃદય પણ કાચ જેવું બની ગયું હતું પારદર્શક, પણ બરડ; બહારથી મજબૂત, પણ અંદરથી સહેજ આઘાતે તૂટી જાય એવું.
તેની પત્ની માયા તેનાથી તદ્દન અલગ હતી. તેને રંગો ગમતા, સંગીત ગમતું, વરસાદની પહેલી સુગંધ ગમતી અને રોજિંદા જીવનમાં છુપાયેલી નાની નાની ખુશીઓ શોધવી ગમતી. રવેશ માટે જીવન એટલે કામ, જવાબદારી અને વ્યવસાયની સફળતા; માયા માટે જીવન એટલે લાગણી, સહવાસ અને કોઈની આંખોમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોવાની તૃપ્તિ.
એક જ છત નીચે રહેતાં હોવા છતાં બંને વચ્ચે જાણે અદૃશ્ય અંતર ઊભું થઈ ગયું હતું. રવેશ માયાને પ્રેમ કરતો હતો, પરંતુ તે પ્રેમ વ્યક્ત કરવાનું ભૂલી ગયો હતો. માયાને ભેટમાં મોંઘાં ઘરેણાં મળતાં, પણ ક્યારેક તેને માત્ર એટલું જ જોઈતું હતું કે રવેશ તેની બાજુમાં બેસીને પૂછે, ‘આજે તારો દિવસ કેવો રહ્યો?’
એવા સમયે ગોવિંદ તેના જીવનમાં આવ્યો.
ગોવિંદ ફેક્ટરીનો કર્મચારી નહોતો. તે એક કલાકાર હતો, જે શહેરના સંગ્રહાલય માટે કાચની શિલ્પકૃતિઓ તૈયાર કરવા રવેશની ફેક્ટરીમાં આવતો. રવેશને કાચમાં તેની ગુણવત્તા, તેની કિંમત અને તેમાંથી થનારા નફાનું ગણિત દેખાતું; ગોવિંદને એ જ કાચમાં પ્રકાશ, રંગ, કલ્પના અને જીવનનાં અસંખ્ય રૂપ દેખાતાં.
માયા અને ગોવિંદ વચ્ચે કલા વિશે વાતો થતી. ગોવિંદ જ્યારે કોઈ શિલ્પ બનાવતો, ત્યારે તેની પાછળની કલ્પના સમજાવતો. માયા તેને ધ્યાનથી સાંભળતી. લાંબા સમય પછી કોઈ તેની વાતો સાંભળતું હતું, તેના વિચારોને મહત્ત્વ આપતું હતું.
ધીમે ધીમે મિત્રતાની સરહદો ધૂંધળી થવા લાગી.
માયા જાણતી હતી કે તે એક મુશ્કેલ સંબંધ તરફ આગળ વધી રહી છે. ગોવિંદ પ્રત્યેનું આકર્ષણ માત્ર કલાની સમાન રુચિ પૂરતું રહ્યું નહોતું. છતાં તે પોતાના મનને સ્પષ્ટ જવાબ આપી શકતી નહોતી. એક તરફ વર્ષોથી બંધ થઈ ગયેલા લાગણીના દરવાજા હતા, બીજી તરફ નવી લાગણીઓની બારીમાંથી આવતો પ્રકાશ.
પ્રેમ ક્યારેક માણસને પોતાનું પ્રતિબિંબ પણ ઓળખવા દેતો નથી.
રવેશને શરૂઆતમાં કંઈ શંકા નહોતી. અથવા કદાચ તેણે શંકા કરવાનું જ પસંદ નહોતું કર્યું. તે માયાની દરેક જરૂરિયાત પૂરી કરતો હતો અને માનતો હતો કે આ જ પ્રેમ છે.
પરંતુ એક સાંજે માયાના રૂમમાં પડેલું એક નાનકડું કાચનું પંખી તેની નજરે ચડ્યું.
પંખીની પાંખો પર વાદળી અને લીલા રંગની ઝીણી છટાઓ હતી. પ્રકાશ પડે ત્યારે એ રંગો જીવંત બની ઊઠતા. રવેશે પંખીને હાથમાં લીધું. તેની પાંખ પર ઝીણા અક્ષરોમાં લખેલું હતું:
‘જેને ઊડતાં આવડે છે, તેને પિંજર ગમતું નથી.’
રવેશ લાંબા સમય સુધી એ વાક્ય વાંચતો રહ્યો.
તેને ગોવિંદ યાદ આવ્યો. થોડા દિવસ પહેલાં ગોવિંદે આ જ પ્રકારની એક શિલ્પકૃતિની વાત કરી હતી. રવેશને હવે સમજાતું હતું કે આ પંખી માત્ર કાચની કૃતિ નહોતું. એમાં કોઈના હૃદયની વાત કંડારેલી હતી.
તે રાત્રે તેણે માયાને કંઈ પૂછ્યું નહીં.
બીજા દિવસે પણ નહીં.
પરંતુ એ પછી રવેશની આંખો સામે બધું બદલાઈ ગયું. માયાનું હસવું, ફોન પર વાત કરતી વખતે તેના ચહેરા પર આવતો અજાણ્યો ઉજાસ, અચાનક મૌન થઈ જવું—દરેક નાની વાત તેને કંઈક કહેવા લાગી.
એક રાત્રે તેણે માયાને પૂછ્યું, ‘માયા, તું ખુશ છે?’
માયા અચાનક તેની સામે જોવા લાગી.
‘આજે આવો સવાલ કેમ?’
‘એમ જ. ક્યારેક લાગે છે કે આપણે સાથે તો છીએ, પણ એકબીજાની સાથે નથી.’
માયા કંઈ બોલી નહીં. તેની આંખોમાં એક ક્ષણ માટે અપરાધભાવ ઊભરી આવ્યો. રવેશને આશા હતી કે તે કંઈક કહેશે, કદાચ તેની નજીક આવશે, કદાચ વર્ષોથી બંને વચ્ચે જામી ગયેલા મૌનને તોડશે.
પરંતુ માયા માત્ર એટલું બોલી, ‘કેટલીક વાતોનો જવાબ તરત આપી શકાતો નથી, રવેશ.’
રવેશે માથું હલાવ્યું. એ રાત્રે બંને એક જ પથારીમાં સૂતાં હતાં, છતાં તેમની વચ્ચે જાણે આખી એક દુનિયાનું અંતર હતું.
---
ત્રીજા દિવસે રવેશે ગોવિંદને ફોન કર્યો.
‘આજે રાત્રે ફેક્ટરીમાં આવી શકીશ?’
‘આટલી રાત્રે? કોઈ કામ છે?’
‘તને કાચની એક નવી બેચ બતાવવી છે. તારી કળા માટે ઉપયોગી થશે.’
ગોવિંદે થોડી ક્ષણ વિચાર્યું, પછી સંમતિ આપી.
રાત્રે વરસાદ શરૂ થયો ત્યારે ગોવિંદ ફેક્ટરીએ પહોંચ્યો. મોટા હોલમાં કામદારો જઈ ચૂક્યા હતા. દૂર એકાદ મશીનનો ધીમો અવાજ સંભળાતો હતો. પાછળના જૂના વર્કશોપમાં એક વિશાળ ભઠ્ઠી સળગી રહી હતી.
રવેશ તેને ત્યાં લઈ ગયો.
‘તને ખબર છે, ગોવિંદ, કાચની સૌથી મોટી ખાસિયત શું છે?’
ગોવિંદે ભઠ્ઠીમાંથી ઊઠતી જ્વાળાઓ તરફ જોયું.
‘એ પ્રકાશને પોતાની અંદરથી પસાર થવા દે છે.’
‘સાચું,’ રવેશે કહ્યું. ‘પણ એનો બીજો ગુણ પણ છે. એની અંદર જે હોય છે, એ ઘણી વાર દેખાય છે; છતાં એને સ્પર્શતાં પહેલાં આપણે સાવચેત રહેવું પડે છે.’
ગોવિંદને વાતનો અર્થ સમજાતો નહોતો. તેણે પૂછ્યું, ‘તમે મને અહીં શા માટે બોલાવ્યો છે?’
રવેશે ખિસ્સામાંથી કાચનું પંખી બહાર કાઢ્યું.
ગોવિંદના ચહેરા પરનો રંગ ઊડી ગયો.
‘આ તેં બનાવ્યું છે?’
‘હા.’
‘માયાને આપ્યું છે?’
ગોવિંદે નજર નીચી કરી.
‘હા.’
વરસાદનો અવાજ વધુ ઘેરો બન્યો. ભઠ્ઠીની જ્વાળાઓ ક્યારેક ઊંચી ઊછળતી અને તેમની છાયા બંનેના ચહેરા પર રમતી.
રવેશે સીધો સવાલ કર્યો.
‘તું માયાને પ્રેમ કરે છે?’
ગોવિંદ મૌન રહ્યો.
‘મારે તારી પાસેથી કોઈ બહાનું નથી જોઈતું,’ રવેશે કહ્યું. ‘માત્ર સાચો જવાબ.’
ગોવિંદે ઊંડો શ્વાસ લીધો.
‘હા, રવેશ. હું તેને ચાહું છું. શરૂઆતમાં મને પણ ખબર નહોતી કે આ લાગણી ક્યાં સુધી પહોંચી જશે. પણ હું તારી સામે જૂઠું બોલવા નથી માગતો.’
રવેશના ચહેરા પર એક વિચિત્ર સ્મિત આવ્યું.
‘ઓછામાં ઓછું, આ વાતમાં તું મારી સાથે પ્રામાણિક રહ્યો.’
‘રવેશ, હું જાણું છું કે મેં તને દુઃખ પહોંચાડ્યું છે. પણ લાગણીઓ હંમેશાં માણસની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી નથી.’
‘અને જવાબદારીઓ?’
ગોવિંદ ચૂપ રહ્યો.
‘લાગણીઓ જન્મે ત્યારે માણસને પૂછતી નથી કે તારા જીવનમાં બીજું કોઈ છે કે નહીં. પણ એ લાગણીઓ સાથે શું કરવું, એનો નિર્ણય તો માણસે જ કરવો પડે છે.’
ગોવિંદે ધીમેથી કહ્યું, ‘હું જાણું છું.’
રવેશે કાચના પંખી તરફ જોયું.
‘મને તારા પ્રત્યે નફરત નથી, ગોવિંદ. માયાની માયા જ એવી કંઈક વાત છે કે, કોઈ પણ માણસ તેની નજીક રહેવા માગે.
કદાચ હું જ તેને સમજી શક્યો નહીં. કદાચ મેં તેની દરેક જરૂરિયાત પૂરી કરી, પણ તેની સાથે જીવવાનું ભૂલી ગયો.’
આટલું બોલતાં તેના અવાજમાં પહેલી વાર કંપન આવ્યું.
‘પણ એક વાતનો જવાબ તું આપી શકે? જો માયા તારી સાથે આવે, તો શું તું તેને એ જ રીતે સાંભળી શકીશ, જે રીતે આજે સાંભળે છે? શું રોજિંદા જીવનની જવાબદારીઓ વચ્ચે પણ તું તેની આંખોમાં રહેલી ઉદાસી ઓળખી શકીશ?’
ગોવિંદ પાસે કોઈ ખાતરીભર્યો જવાબ નહોતો.
‘પ્રેમ માત્ર કોઈને પામવાનું નામ નથી,’ રવેશે કહ્યું. ‘ક્યારેક પ્રેમ એ સ્વીકારવાનું નામ પણ છે કે સામેની વ્યક્તિને પોતાની પસંદગી કરવાનો અધિકાર છે.’
તે થોડી વાર અટક્યો.
‘પરંતુ મારી એક વિનંતી છે. માયાને મારી સામે દોષિત સાબિત કરવાની જરૂર નથી. આ સંબંધમાં મારી ભૂલો પણ છે. જો તે તારી સાથે જવા માગે, તો એ નિર્ણય તેનો હોવો જોઈએ—મારી સામેની કોઈ હાર કે તારી સામેની કોઈ જીત નહીં.’
ગોવિંદે પહેલી વાર રવેશની આંખોમાં જોયું. ત્યાં ક્રોધ કરતાં વધારે થાક હતો. વર્ષોથી વ્યક્ત ન થયેલી લાગણીઓનો થાક.
‘તો પછી આ બધું મને કહેવા અહીં શા માટે બોલાવ્યો?’
રવેશે ભઠ્ઠી તરફ જોયું.
‘કારણ કે હું નથી ઇચ્છતો કે મારી પીડા કોઈ બીજાના જીવન માટે પિંજર બની જાય.’
તેણે કાચનું પંખી ગોવિંદના હાથમાં મૂક્યું.
‘આ લઈ જા.’
ગોવિંદ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
‘અને માયાને પણ કહેજે કે જો તે પોતાની મરજીથી જવા માગતી હોય, તો હું તેને બાંધીને નહીં રાખું.’
‘રવેશ...’
‘ના, મને અત્યારે કોઈ દિલાસો નથી જોઈતો. માત્ર એટલું યાદ રાખજે કે મુક્તિ આપવી સહેલી નથી. ખાસ કરીને જ્યારે જેને મુક્ત કરવાનું હોય, તે જ વ્યક્તિ આપણા જીવનનો સૌથી સુંદર ભાગ બની ગઈ હોય.’
ગોવિંદની આંખો ભીની થઈ ગઈ. તેણે પંખીને કાળજીપૂર્વક પોતાના હાથમાં સાચવ્યું અને ધીમા પગલે બહાર નીકળી ગયો.
---
ગોવિંદ ગયા પછી ફેક્ટરી ફરી નિર્જન બની ગઈ.
રવેશ ભઠ્ઠી પાસે ઊભો રહ્યો. જ્વાળાઓના પ્રકાશમાં તેને પોતાનું પ્રતિબિંબ દેખાતું હતું—ક્યારેક લાંબું, ક્યારેક વાંકુંચૂકું, ક્યારેક જાણે તૂટી ગયેલું.
તેને વર્ષો પહેલાંનો એક પ્રસંગ યાદ આવ્યો. લગ્નના થોડા સમય પછી માયાએ તેને એક નાનકડું કાચનું ફૂલ આપ્યું હતું.
‘આપણી જિંદગીમાં રંગ ઓછા પડે તો આ જોઈ લેજો,’ માયાએ હસીને કહ્યું હતું.
ત્યારે રવેશે મજાકમાં જવાબ આપ્યો હતો, ‘કાચના ફૂલથી જીવનમાં રંગ નથી આવતા, માયા. એના માટે પૈસા જોઈએ.’
માયા હસી હતી, પણ એ હાસ્યમાં છુપાયેલી ઝીણી નિરાશા રવેશ ત્યારે વાંચી શક્યો નહોતો.
આજે એ જ વાક્ય તેના અંતરમાં કાંટાની જેમ ખૂંચતું હતું.
તેણે જીવનભર કાચને સુંદર આકાર આપ્યા હતા. મોંઘાં શિલ્પો બનાવ્યાં હતાં. કેટલાંય લોકો તેની કૃતિઓ ખરીદીને પોતાના ઘરમાં સજાવતા હતા. પરંતુ પોતાના જ ઘરમાં રહેલી લાગણીને સાચવવાનું તે શીખી શક્યો નહોતો.
‘કદાચ કાચની જેમ સંબંધો પણ માત્ર મજબૂત પકડથી ટકતા નથી,’ તેણે મનમાં વિચાર્યું. ‘ક્યારેક તેમને પ્રકાશ, હૂંફ અને જગ્યા પણ આપવી પડે.’
બહાર વરસાદ ધોધમાર વરસતો હતો.
રવેશે જૂના વર્કશોપમાં નજર ફેરવી. એક ખૂણામાં તૈયાર કાચની શિલ્પકૃતિઓ પડી હતી. બીજી બાજુ ઓગળેલા કાચને આકાર આપવા માટેનાં સાધનો હતાં.
તેની નજર એક લાંબા લોખંડના સળિયા પર અટકી.
તેના મનમાં અંધકાર ઘેરાતો ગયો. જે માણસે હમણાં જ બીજા કોઈને મુક્તિ આપવાની વાત કરી હતી, તે પોતાની જ પીડામાંથી મુક્ત થવાનો રસ્તો શોધી શકતો નહોતો. માયાને જવા દેવાનો નિર્ણય તેણે લઈ લીધો હતો, પરંતુ વર્ષોથી પોતાના અસ્તિત્વ સાથે બાંધી રાખેલી અપેક્ષાઓને છોડી દેવાની શક્તિ તેનામાં હજી આવી નહોતી.
તે ટેબલ પાસે બેઠો. કાગળનો એક ટુકડો ખેંચીને લખવા લાગ્યો.
‘માયા,
મેં તને પ્રેમ કર્યો હતો, પણ કદાચ એ પ્રેમમાં તને સમજવા કરતાં તને સાચવી રાખવાની ઇચ્છા વધારે હતી. તારી ખુશીને મારી સફળતા સાથે જોડી દીધી હતી. આજે સમજાય છે કે કોઈને પોતાની પાસે રાખવું અને કોઈની સાથે રહેવું—બંને એક વાત નથી.
તું તારા જીવનનો નિર્ણય સ્વતંત્ર રીતે લે. મારી ભૂલોનો ભાર તારા જીવન પર ન રહે, એવી મારી ઇચ્છા છે.
રવેશ.’
તેણે પત્ર વાળી નાખ્યો.
થોડી વાર પછી તેણે એક નાનકડું કાચનું પંખી બનાવવાનું નક્કી કર્યું. આ વખતે કોઈ વેપારી ઓર્ડર માટે નહીં, કોઈ સંગ્રહાલયની માંગ માટે નહીં. માત્ર પોતાના માટે.
તેણે ભઠ્ઠીમાંથી ઓગળેલો કાચ સળિયાની મદદથી બહાર કાઢ્યો. આગના તેજમાં કાચ લાલચટ્ટ દેખાતો હતો. ધીમે ધીમે તેણે તેને આકાર આપ્યો. પાંખો ઘડી, નાની ચાંચ બનાવી અને તેની પૂંછડીને હળવો વળાંક આપ્યો.
કલાકો સુધી કાચ સાથે કામ કરનાર તેના હાથ આજે કાંપતા હતા.
છેવટે પંખી તૈયાર થયું.
તેના શરીરમાંથી પ્રકાશ પસાર થતો હતો. પાંખોની વાદળી છટાઓ વચ્ચે એક પાતળી સોનેરી રેખા ચમકતી હતી.
રવેશે પંખીને ઠંડું થવા માટે સુરક્ષિત જગ્યાએ મૂક્યું. પછી તેના પાયાની નીચે એક નાનકડો શબ્દ કોતર્યો:
‘ઉપહાર.’
તેને લાગ્યું કે આ પંખી કોઈ એક વ્યક્તિ માટે નથી. તે કદાચ માયા માટે હતું, કદાચ ગોવિંદ માટે, કદાચ પોતાના માટે. અથવા તો એ દરેક વ્યક્તિ માટે હતું, જેણે ક્યારેક પ્રેમના નામે કોઈને બાંધી રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય.
રવેશ ખુરશીમાં બેસી ગયો. તેની આંખોમાંથી આંસુ સરી પડ્યાં.
તે રડ્યો,પહેલી વાર કોઈની સામે પોતાનું દુઃખ છુપાવ્યા વિના. ત્યાં કોઈ નહોતું, છતાં વર્ષોથી બંધ રહેલી લાગણીઓ જાણે પોતાની ભાષા શોધી રહી હતી.
રાત આગળ વધતી રહી.
પછી શું બન્યું, તેની સાક્ષી માત્ર એ નિર્જન ફેક્ટરી અને ભઠ્ઠીની આગ હતી.
---
બીજા દિવસે સવારે કામદારો ફેક્ટરીમાં આવ્યા ત્યારે જૂના વર્કશોપમાં અસામાન્ય શાંતિ હતી.
રવેશ ત્યાં નહોતો.
ટેબલ પર માયાને લખેલો પત્ર પડ્યો હતો. તેની બાજુમાં એક નાનકડું કાચનું પંખી હતું. ભઠ્ઠી બંધ થઈ ચૂકી હતી. આગની લાલાશના સ્થાને રાખોડી ઠંડક પથરાયેલી હતી.
રવેશ પાછો ફર્યો નહીં.
તેની ગેરહાજરીએ અનેક સવાલો પાછળ છોડી દીધા, પરંતુ કોઈને તેના અંતિમ વિચારોનો પૂરો જવાબ ક્યારેય મળ્યો નહીં.
માયાએ પત્ર વાંચ્યો ત્યારે તે લાંબા સમય સુધી ચૂપ રહી. તેને રવેશની ભૂલો યાદ આવી, પણ સાથે એ પણ સમજાયું કે કેટલીક લાગણીઓ સમયસર વ્યક્ત ન થાય તો સંબંધની અંદર જ અજાણી થઈ જાય છે.
ગોવિંદે પંખીને પોતાના હાથમાં લીધું. તેને રવેશની વાત યાદ આવી—‘મુક્તિ આપવી સહેલી નથી.’
ઘણા સમય પછી શહેરના સંગ્રહાલયમાં ‘લાગણીનું મ્યુઝિયમ’ નામે એક વિશેષ વિભાગ તૈયાર થયો. ત્યાં પ્રેમ, વિરહ, અફસોસ, ત્યાગ અને સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.
ગોવિંદે રવેશનું કાચનું પંખી ત્યાં મૂક્યું.
પંખીની નીચે એક નાનકડી તકતી હતી:
‘ઉપહાર’
કેટલીક ભેટો હાથમાં આવે છે, કેટલીક હૃદયમાં રહી જાય છે. અને કેટલીક ભેટો આપણને શીખવે છે કે પ્રેમનો અર્થ કોઈને પકડી રાખવો નહીં, પરંતુ તેની સ્વતંત્રતાને ઓળખવો છે.
લોકો પંખીને જોતા. કોઈને તેમાં પ્રેમ દેખાતો, કોઈને વિરહ, કોઈને ત્યાગ. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા કે તેની પારદર્શક પાંખોમાં એક એવા માણસની અધૂરી લાગણી સચવાયેલી હતી, જેણે જીવનભર કાચને આકાર આપ્યા, પણ પોતાના સંબંધને આકાર આપતાં મોડું કરી દીધું.
આજે પણ એ પંખી ત્યાં જ છે.
તેની પાંખ પર કોતરાયેલું વાક્ય જાણે દરેક મુલાકાતીને મૌન સંદેશ આપે છે:
‘જેને ઊડતાં આવડે છે, તેને પિંજર ગમતું નથી.’
અને તેની નીચે લખાયેલો એક શબ્દ—‘ઉપહાર’—યાદ અપાવે છે કે સાચો પ્રેમ માલિકી નથી, સમજણ છે; બંધન નથી, સહઅસ્તિત્વ છે.
કોઈ પણ લાગણીશીલ હૃદયના મ્યુઝિયમમાં આવા કાચનાં પંખી કદીય ઊડી શકતાં નથી, છતાં પણ મુક્તિની વાત કરે છે.
કારણ કે કેટલીક લાગણીઓને જીવંત રહેવા માટે પાંખો જરૂરી નથી;
તેમને માત્ર એક લાગણીશીલ ખુલ્લું આકાશ પૂરતું હોય છે .
કલ્પેશ પટેલ ©
