પરછાઈ.

પરછાઈ

પ્રોબ~ " અદ્રશ્ય રેખા...."


રેખા અને સુરેખા—જોડિયા બહેનો.

દેખાવમાં એટલી હદે એકસરખી કે અરીસો પણ ધોખો ખાઈ જાય! એકના ચહેરા પર તલ ક્યાં હતો અને બીજીના ગાલ પર ખંજન ક્યારે પડતું, એ ઓળખવામાં પણ અજાણ્યા માણસને ભૂલ થઈ જાય. પરંતુ એ તો માત્ર બહારનું ખોળિયું હતું. અંદર બે અલગ મન ધબકતાં હતાં.

સુરેખા તર્કશીલ, વ્યવહારુ અને દરેક બાબત પર નિયંત્રણ રાખવામાં માનનારી. લાગણીઓ કરતાં તથ્યોને વધુ મહત્ત્વ આપતી. તેના મતે દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ હોય અને દરેક સંબંધની પણ એક મર્યાદા હોય.

રેખા એનાથી સાવ વિરુદ્ધ. લાગણીશીલ, નરમ અને સંવેદનાથી છલોછલ. કોઈની આંખમાં આંસુ જુએ તો પોતાનું દુઃખ ભૂલીને તેને સાંત્વના આપવા દોડી જાય. સંબંધોમાં હિસાબકિતાબ કરતાં લાગણીને વધુ મહત્ત્વ આપતી.

બંને વચ્ચેનો તફાવત માત્ર સ્વભાવ પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. એક જ ઘરમાં રહેતાં હોવા છતાં જાણે બંનેની દુનિયા જુદી હતી. સુરેખા માટે રેખા હંમેશાં એક ભાવનાત્મક ભાર હતી, જ્યારે રેખા માટે સુરેખા એક એવો કડક ન્યાયાધીશ હતી, જે દરેક લાગણીને નબળાઈના ત્રાજવે તોલતો.

છતાં એક વિચિત્ર વાત હતી. જ્યારે પણ સુરેખા કોઈ મુશ્કેલીમાં મૂકાતી, ત્યારે સૌથી પહેલાં તેને રેખાની યાદ આવતી. અને રેખા જ્યારે કોઈ નિર્ણય લઈ શકતી નહીં, ત્યારે સુરેખાનો અભિપ્રાય મેળવ્યા વિના તેને ચેન પડતું નહીં.

તેઓ એકબીજાથી દૂર રહેવા માગતી હતી, પણ એકબીજા વિના રહી શકતી નહોતી.

એક સાંજે ઘરમાં નાનકડી વાતે મોટું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

રેખાએ એક પરિચિતની મુશ્કેલીમાં મદદ કરવા માટે પોતાની બચતમાંથી થોડી રકમ આપી હતી. સુરેખાને આ વાતની જાણ થતાં તે ગુસ્સે થઈ ગઈ.

“તને દરેક વખતે બીજાના દુઃખની પડી હોય છે! તારી પોતાની જિંદગીનું શું? કોઈ બે આંસુ સારે એટલે તું પીગળી જાય. દુનિયા તારી લાગણીઓ પર ચાલતી નથી, રેખા!”

રેખાએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “દરેક વાતમાં નફો-નુકસાન જોવું પણ જરૂરી નથી, સુરેખા. ક્યારેક કોઈની મદદ કરવાથી આપણને કંઈ મળતું નથી, છતાં મનને શાંતિ મળે છે.”

“શાંતિ!” સુરેખા કડવાશથી હસી. “તારી આ રડારાડ અને નબળા સ્વભાવથી હું થાકી ગઈ છું! આપણા વચ્ચે કોઈ ઈંટ-માટીની દીવાલ નથી, પણ તારી આ અદૃશ્ય રેખા હવે અસહ્ય થઈ ગઈ છે. તું મારી બહેન છે, મારી જવાબદારી નહીં!”

રેખાના ચહેરા પરથી હાસ્ય અદૃશ્ય થઈ ગયું.

તે કંઈ બોલી નહીં. માત્ર સુરેખાની સામે જોઈ રહી. એ નજરમાં ફરિયાદ કરતાં વધુ કોઈ ઊંડી વેદના હતી.

“ક્યારેક તને પણ કોઈની જરૂર પડશે, સુરેખા,” તેણે ધીમેથી કહ્યું.

“મને મારી જાત પૂરતી છે.”

રેખાએ નજર નીચે કરી. પછી ધીમેથી પોતાના રૂમ તરફ ચાલી ગઈ.

એ રાત્રે સુરેખા મોડે સુધી જાગતી રહી. તેને લાગ્યું કે તેણે જે કહ્યું તે સાચું જ હતું. કોઈની લાગણીઓનો બોજ પોતાના માથે લઈને જીવવું એ સમજદારી નહોતી. છતાં વારંવાર રેખાનો ઉદાસ ચહેરો તેની આંખ સામે આવી જતો.

તેણે પોતાને સમજાવ્યું કે સવારે બધું સામાન્ય થઈ જશે.

પરંતુ સવારે કંઈક અસામાન્ય તેની રાહ જોઈ રહ્યું હતું.

***

બીજા દિવસે સવારે આખું ઘર અસાધારણ રીતે શાંત હતું.

સુરેખા ડાઇનિંગ ટેબલ પાસે આવી. ટેબલ પર તેની મનપસંદ કોફીનો કપ પડ્યો હતો. કોફીમાંથી ઊઠતી વરાળ ધીમે ધીમે હવામાં ઓગળી રહી હતી.

બાજુમાં રેખાના અક્ષરોમાં લખેલી એક નાનકડી ચિઠ્ઠી હતી.

“તું સાચું કહેતી હતી, સુરેખા.

આપણી વચ્ચે એક રેખા છે. તું હંમેશાં સાચી રહેવા માગે છે અને હું સંબંધ સાચવવા માગું છું.

આજે હું એ રેખાની પેલે પાર જાઉં છું.

— રેખા”

સુરેખાના હૃદયમાં અજાણ્યો ભય જાગ્યો.

“આ શું નાટક છે?” તે બબડી.

તેણે રેખાના મોબાઇલ પર ફોન કર્યો. ફોન ટેબલ પર જ પડ્યો હતો. સ્ક્રીન પર સુરેખાના પોતાના નામની અનેક મિસ્ડ કૉલ્સ દેખાતી હતી.

તે દોડીને રેખાના રૂમમાં ગઈ.

રૂમ ખાલી હતો. પલંગ વ્યવસ્થિત હતો. બારીના પડદા હળવેથી હલી રહ્યા હતા. ટેબલ પર રેખાની ડાયરી ખુલ્લી પડી હતી.

સુરેખાએ ડાયરી હાથમાં લીધી. છેલ્લાં પાને માત્ર એક જ વાક્ય લખેલું હતું:

“જેને આખી જિંદગી પોતાની અંદર દબાવી રાખીએ છીએ, એ એક દિવસ આપણી બહાર આવીને ઊભું રહે છે.”

સુરેખાએ ડાયરી બંધ કરી દીધી.

રેખા ક્યાં ગઈ હતી? શા માટે ગઈ હતી? અને આટલી મોટી વાત તેને કહ્યા વિના કેવી રીતે ચાલી ગઈ?

તેના મનમાં પ્રશ્નો ઊભા થતા ગયા.

ઘરની બહાર નીકળીને તેણે આસપાસ જોયું. ગલી ખાલી હતી. દૂર એક વૃદ્ધ દૂધવાળો પોતાની સાયકલ પર જઈ રહ્યો હતો. તેણે સુરેખાને જોઈને પૂછ્યું, “બહેન, આજે એકલાં? તમારી સાથે રહેતી બીજી બહેન ક્યાં છે?”

સુરેખા કંઈ બોલી નહીં.

તે ઝડપથી ઘરમાં પાછી ફરી અને બારી પાસે ઊભી રહી.

બહાર કાળઝાળ તડકો હતો. સૂર્ય લગભગ માથા પર હતો. આંગણામાં ઊભેલી સુરેખાની પરછાઈ તેના પગ પાસે ટૂંકી થઈને પડી હતી.

તે થોડું આગળ વધી.

પરછાઈ પણ આગળ સરકી.

તે અટકી.

પરછાઈ પણ અટકી ગઈ.

સુરેખા પોતાની જ હરકતોને જોઈને હસી પડી. આખી સવારથી તે બેચેન હતી અને હવે પોતે જ પોતાની કલ્પનાઓથી ડરી રહી હતી.

પરંતુ એ જ ક્ષણે તેને કંઈક અજુગતું લાગ્યું.

તે સ્થિર ઊભી હતી. છતાં તેને ભાસ થયો કે જમીન પર પડેલી પરછાઈ જાણે સહેજ આગળ સરકી હતી.

સુરેખાએ આંખો ચોળી.

પરછાઈ ફરી તેના પગ પાસે જ હતી.

“મારી કલ્પના છે,” તેણે પોતાની જાતને કહ્યું.

પણ હવે એ શબ્દો તેને પોતાને જ ખોટા લાગતા હતા.

***

બપોર સુધીમાં સુરેખાની બેચેની વધી ગઈ. તેણે રેખાની કેટલીક પરિચિતોને ફોન કર્યા. કોઈને તેની ખબર નહોતી. રેખાએ ક્યાં જવાનું કહ્યું નહોતું. કોઈ પ્રવાસની તૈયારી પણ કરી નહોતી.

ઘરની દરેક વસ્તુ રેખાની હાજરીની સાક્ષી આપતી હતી—રસોડામાં ગોઠવેલા મસાલાના ડબ્બા, બારી પાસેનો છોડ, સોફા પર પડેલી શાલ અને પુસ્તકની વચ્ચે રાખેલું સુકાયેલું ફૂલ.

સુરેખા આ બધી વસ્તુઓને જોતી રહી.

તેને યાદ આવ્યું કે જ્યારે પણ તે બીમાર પડતી, રેખા આખી રાત તેની પાસે બેસી રહેતી. સુરેખાને કોઈ વાતનો ડર લાગતો ત્યારે રેખા તેની સાથે જાગતી. ઘણી વાર સુરેખાએ તેની લાગણીઓને નબળાઈ કહીને ઉતારી પાડી હતી, છતાં રેખાએ ક્યારેય તેનો સાથ છોડ્યો નહોતો.

આજે પહેલી વાર સુરેખાને પોતાના ઘરમાં એકલતા અનુભવાઈ.

તે અરીસા સામે ઊભી રહી. સામે તેનો પોતાનો ચહેરો હતો—રેખા જેવો જ ચહેરો.

“રેખા ક્યાં છે?” તેણે અરીસામાં જોઈને પૂછ્યું.

જવાબમાં માત્ર મૌન મળ્યું.

તે રૂમની મુખ્ય લાઇટ ચાલુ કરી. પછી બંધ કરી. ફરી ચાલુ કરી.

અરીસામાં તેનું પ્રતિબિંબ દરેક વખતે તેની સાથે જ હલતું હતું.

પણ એક ક્ષણ માટે તેને લાગ્યું કે પ્રતિબિંબના ચહેરા પર તેના પોતાના કરતાં જુદું સ્મિત હતું—નરમ, ઉદાસ અને જાણે કંઈક કહેવા માગતું હોય એવું.

સુરેખા પાછળ હટી ગઈ.

“રેખા?”

આ વખતે તેનો અવાજ ધ્રૂજતો હતો.

અરીસામાં માત્ર સુરેખા જ હતી.

***

સાંજ પડતાં સુરેખાએ ઘરની બધી બારીઓ બંધ કરી દીધી. તેને હવે બહારના પ્રકાશથી પણ ડર લાગવા માંડ્યો હતો. આખા દિવસના અનુભવને તે થાક, ચિંતા અને પોતાની કલ્પનાનું પરિણામ માનીને ભૂલી જવા માગતી હતી.

તે રૂમમાં ગઈ અને બધી લાઇટો બંધ કરી દીધી. ઘેરા પડદા ખેંચી લીધા. રૂમ ગાઢ અંધકારમાં ડૂબી ગયો.

તેને લાગ્યું કે અંધકારમાં પરછાઈનું અસ્તિત્વ જ નહીં રહે. પ્રકાશ નહીં હોય તો છાયા પણ નહીં હોય.

તે પલંગ પર બેસી ગઈ.

થોડી વારમાં તેને પોતાની ધબકારા સંભળાવા લાગ્યા. રૂમમાં બીજો કોઈ અવાજ નહોતો.

પછી, ક્યાંક ખૂબ અંદરથી, એક પરિચિત અવાજ સંભળાયો.

“સુરેખા...”

તેના આખા શરીરમાં કંપારી ફરી વળી.

“કોણ છે?”

“મને ઓળખતી નથી?”

આ અવાજ રેખાનો હતો.

“રેખા?”

થોડી ક્ષણો મૌન રહ્યું.

પછી ફરી અવાજ સંભળાયો.

“અજવાળામાં તો પરછાઈ તારી બહાર ચાલે છે, સુરેખા. પણ અંધારામાં? અંધારામાં તો તું પોતાનાથી પણ છૂપી શકતી નથી.”

સુરેખાએ કાન પર હાથ મૂકી દીધા.

“બંધ કર! મને એકલી છોડી દે!”

“એકલી?” અવાજમાં હળવું હાસ્ય ભળ્યું. “તું તો હંમેશાં કહેતી હતી કે તને તારી જાત પૂરતી છે.”

સુરેખા ધ્રૂજવા લાગી.

“તું અહીં નથી. તું અહીં હોઈ જ ન શકે.”

“તો પછી તું કોની સાથે વાત કરે છે?”

પ્રશ્ન પછી ફરી મૌન છવાઈ ગયું.

સુરેખાએ ઝડપથી લાઇટ ચાલુ કરી.

રૂમ ખાલી હતો.

તે પલંગ પરથી ઊભી થઈ અને બારી પાસે ગઈ. બહાર અંધકાર હતો. કાચમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ દેખાતું હતું.

તેની પાછળ કોઈ ઊભું હોય એવો ભાસ થયો.

સુરેખાએ તરત પાછળ ફરીને જોયું.

કોઈ નહોતું.

ફરી કાચ તરફ જોયું.

આ વખતે પ્રતિબિંબમાં તેના ખભા પાછળ એક બીજો ચહેરો દેખાતો હોય એવું તેને લાગ્યું—તેના જ ચહેરા જેવો, પણ આંખોમાં અજબની કરુણા સાથે.

સુરેખાએ ચીસ પાડીને બારીથી દૂર જમ્પ લગાવ્યો.

કાચમાં હવે માત્ર તેનું પોતાનું પ્રતિબિંબ હતું.

***

આખી રાત સુરેખા ઊંઘી શકી નહીં.

સવાર થતાં તેણે બધી બારીઓ ખોલી નાખી. સૂર્યનો પ્રકાશ રૂમમાં પથરાઈ ગયો. તેણે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પોતાની જાતને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે ગઈ કાલની બધી ઘટનાઓ તેના મનનો ભ્રમ હતી.

તે રૂમની વચ્ચોવચ ઊભી રહી.

જમીન પર તેની પરછાઈ પડેલી હતી.

સુરેખાએ જમણો હાથ ઊંચો કર્યો.

પરછાઈનો હાથ પણ ઊંચો થયો.

તેણે ડાબી તરફ પગ મૂક્યો.

પરછાઈ પણ ડાબી તરફ સરકી.

બધું સામાન્ય હતું.

સુરેખાએ રાહતનો શ્વાસ લીધો.

પરંતુ પછી તેને એક નાનકડી વાત દેખાઈ.

તેના પગ પાસે પડેલી પરછાઈનું માથું સહેજ નમેલું હતું—બરાબર એ જ રીતે, જે રીતે રેખા કોઈની વાત સાંભળતી વખતે માથું નમાવતી.

સુરેખા સ્થિર થઈ ગઈ.

તેણે ધીમેથી માથું સીધું કર્યું.

પરછાઈનું માથું પણ સીધું થયું.

પણ એ ક્ષણ પૂરતી હતી.

તેને પહેલી વાર સમજાયું કે કદાચ આખી જિંદગી તે રેખાની લાગણીઓથી નહીં, પણ પોતાની અંદરની લાગણીઓથી ભાગતી રહી હતી. રેખા જે નરમાઈ બતાવતી હતી, જે કરુણા જીવતી હતી, જે દુઃખને સ્વીકારતી હતી—એ બધું સુરેખામાં પણ ક્યાંક હતું. માત્ર તેણે એને નબળાઈ માનીને દબાવી દીધું હતું.

અને હવે, જ્યારે રેખા ગાયબ હતી, ત્યારે એ જ લાગણીઓ જાણે તેની સામે આવીને ઊભી રહી હતી.

સુરેખા ધીમેથી જમીન પર બેસી ગઈ.

તેની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં.

“રેખા... મને માફ કરી દે.”

ઘરમાં કોઈ જવાબ આવ્યો નહીં.

માત્ર બારીમાંથી આવતી હવામાં પડદા હળવેથી હલ્યા.

***

તે દિવસે સુરેખાએ પહેલી વાર પોતાની મનપસંદ કોફીનો કપ હાથમાં લીધો, પણ પીધો નહીં. તેને યાદ આવ્યું કે રેખા રોજ સવારે તેના માટે કોફી બનાવતી. ઘણી વાર સુરેખા આભાર માન્યા વિના જ કપ લઈ લેતી. તેને લાગતું કે આ તો રેખાની ફરજ છે.

આજે ટેબલ પર બે કપ મૂકેલા હતા.

એકમાં કોફી હતી.

બીજો ખાલી હતો.

સુરેખાએ ખાલી કપ સામે જોયું. પછી ધીમેથી બોલી, “તું પાછી આવીશ ને?”

કોઈ જવાબ નહોતો.

તેણે આંખો બંધ કરી.

એ જ ક્ષણે તેને પોતાના ખભા પર કોઈનો હળવો સ્પર્શ અનુભવાયો.

તે ઝટકાથી ફરી.

કોઈ નહોતું.

પરંતુ ટેબલ પર પડેલી બંને કપની વચ્ચે, સવારના પ્રકાશમાં એક જ પરછાઈ દેખાતી હતી.

સુરેખાએ ધ્રૂજતા હાથે પોતાની છાતી પર હાથ મૂક્યો.

ધબકારા તેના પોતાના હતા.

પણ એ ધબકારામાં હવે તેને કોઈ બીજાની હાજરી પણ અનુભવાતી હતી.

તે બારી પાસે જઈને ઊભી રહી. બહાર સૂર્ય ચમકતો હતો. તેની પરછાઈ જમીન પર પથરાયેલી હતી.

સુરેખાએ એક ડગલું આગળ ભર્યું.

પરછાઈ પણ આગળ વધી.

આ વખતે તેણે પાછળ વળીને જોયું નહીં.

કારણ કે તેને સમજાઈ ગયું હતું કે કેટલીક પરછાઈઓથી ભાગી શકાય નહીં.

અને કેટલીક ગેરહાજરીઓમાં જ કોઈની હાજરી સૌથી વધુ અનુભવાય છે.

**તેને હવે ખબર નહોતી કે રેખા ક્યાં હતી—તેની બહાર કે તેની અંદર.**

પણ એ દિવસ પછી સુરેખાએ ક્યારેય પોતાની પરછાઈને સામાન્ય નજરે જોઈ નહીં...