લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
અદૃશ્ય રેખા
અદૃશ્ય રેખા
અદૃશ્ય રેખા
કુરેશી પાક્કો નમાજી હતો. દિવસની પાંચેય નમાજ સમયસર અદા કરવી એ તેના જીવનનો અતૂટ નિયમ હતો. ધંધામાં ગમે તેટલી વ્યસ્તતા હોય, પ્રવાસમાં હોય કે કોઈ પ્રસંગમાં, નમાજનો સમય થાય એટલે તે બધું પડતું મૂકીને વુઝૂ કરી, ખુદા સમક્ષ સજદેમાં ઝૂકી જતો.
તેના મિત્રો ઘણી વાર મજાકમાં કહેતા, “કુરેશીભાઈ, તમે તો નમાજ માટે ઘડિયાળ પણ સાથે રાખતા હશો!”
કુરેશી હસીને જવાબ આપતો, “ઘડિયાળ સમય બતાવે છે, ભાઈ, પણ નમાજ મને મારા ખુદાની યાદ અપાવે છે.”
એક દિવસ બપોરે તે પોતાના કામે જતો હતો. રસ્તા પર લોકોની અવરજવર હતી. વાહનોના હોર્ન, દુકાનોની ભીડ અને ઉતાવળમાં દોડતા માણસોની વચ્ચે ફૂટપાથ પર એક વૃદ્ધ માજી બેભાન અવસ્થામાં પડ્યાં હતાં.
લોકો તેમની આસપાસથી પસાર થતા હતા. કોઈ એક નજર નાખતું, કોઈ ક્ષણભર ઊભું રહેતું, તો કોઈ તમાશો જોવા મોબાઇલ કાઢતું. પણ મદદ કરવા કોઈ આગળ આવતું નહોતું.
કુરેશીની નજર માજી પર પડી.
તે તરત તેમની પાસે દોડી ગયો.
“માજી! માજી! શું થયું તમને?”
કોઈ જવાબ નહીં.
તેણે આસપાસના લોકોને મદદ માટે બૂમ પાડી, પણ બધા પોતપોતાની ઉતાવળમાં હતા. કુરેશીએ પાણી મંગાવ્યું, માજીની નાડી તપાસવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને તરત જ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવાનો નિર્ણય કર્યો. એમ્બ્યુલન્સ આવવામાં વિલંબ થતો જોઈ તેણે એક રિક્ષા રોકી અને લોકોને મદદે બોલાવી માજીને નજીકની હોસ્પિટલમાં પહોંચાડ્યાં.
હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટરે તપાસ કરતાં કહ્યું, “સમયસર લઈ આવ્યા, એ સારું થયું. વધુ મોડું થયું હોત તો જીવનું જોખમ વધી શકત.”
કુરેશીએ રાહતનો શ્વાસ લીધો.
માજી પાસે કોઈ સ્વજન નહોતું. તેમનું નામ, સરનામું કે ઓળખ જાણવા માટે પણ સમય લાગવાનો હતો. કુરેશી ત્યાંથી જતો રહ્યો હોત તો કોઈ તેને દોષ આપત નહીં. તેણે પોતાનું કામ પડતું મૂક્યું હતું અને અજાણ્યા માણસ માટે દોડધામ કરી હતી.
પણ તેનું મન માજીને એકલાં છોડવા તૈયાર નહોતું.
તે હોસ્પિટલમાં રોકાયો. જરૂરી કાગળિયાંમાં મદદ કરી, માજીને સારવાર મળે તેની ખાતરી કરી અને તેમના હોશમાં આવવાની રાહ જોતો રહ્યો.
જ્યારે તે હોસ્પિટલની બહાર નીકળ્યો ત્યારે સાંજ ઢળી રહી હતી.
તેને અચાનક યાદ આવ્યું કે ઝુહરની નમાજ પછી અસ્ર, મગરિબ અને ઈશાની નમાજ બાકી રહી ગઈ હતી. આખા દિવસની દોડધામમાં તેણે એક પછી એક ત્રણેય નમાજ ગુમાવી દીધી હતી.
કુરેશી રસ્તા પર ઊભો રહી ગયો.
તેના મનમાં અપરાધભાવ જાગ્યો.
‘આખી જિંદગી નમાજમાં ક્યારેય આવી બેદરકારી કરી નથી. આજે એવું શું થઈ ગયું કે ત્રણ નમાજ રહી ગઈ?’
તેનું હૃદય ભારેખમ થઈ ગયું. ઘરે પહોંચીને તેણે વુઝૂ કર્યું અને નમાજમાં ઊભો રહ્યો. સજદામાં તેનું માથું ઝૂક્યું, પણ મનમાં એક જ સવાલ ઘૂમતો રહ્યો.
‘યા અલ્લાહ! મેં તારી ઇબાદતમાં ખામી કરી કે કોઈ માણસની મદદ કરવામાં ભૂલ કરી?’
નમાજ પૂરી થયા પછી પણ તેને શાંતિ ન મળી.
બીજા દિવસે સવારે કુરેશી ફરી હોસ્પિટલ ગયો. માજીને હોશ આવી ગયો હતો. તેમનું નામ ઝરીનાબીબી હતું. ઉંમર લગભગ સિત્તેર વર્ષની. રસ્તા પર અચાનક ચક્કર આવતાં તેઓ પડી ગયાં હતાં.
કુરેશીને જોઈ તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.
“બેટા, તું કોણ છે? મારો તો અહીં કોઈ નથી. તેં મારા માટે આટલું બધું કેમ કર્યું?”
કુરેશીએ હળવેથી કહ્યું, “માજી, હું પણ કોઈનો દીકરો છું. તમારી જગ્યાએ મારી મા હોત તો?”
ઝરીનાબીબીએ તેના માથા પર હાથ ફેરવ્યો.
“અલ્લાહ તને ખુશ રાખે, બેટા. તારા જેવો માણસ દરેકને મળે તો કોઈ માજી રસ્તા પર એકલાં ન પડે.”
આ શબ્દો સાંભળીને કુરેશીની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
તેણે માજીની સારવારની વ્યવસ્થા કરી અને તેમના પરિવારનો સંપર્ક થાય ત્યાં સુધી મદદ કરવાનું નક્કી કર્યું.
પરંતુ તેના મનમાં પેલી ત્રણ નમાજનો ભાર હજી હતો.
એ જ સાંજે તે મસ્જિદના ઇમામસાહેબ પાસે ગયો. બધી વાત કહીને બોલ્યો, “સાહેબ, હું આખી જિંદગી નમાજને પ્રથમ સ્થાન આપતો આવ્યો છું. પણ એક અજાણી માજીની મદદ કરતાં ત્રણ નમાજ રહી ગઈ. શું મેં ખુદાની ફરજમાં બેદરકારી કરી?”
ઇમામસાહેબે તેને થોડી વાર ધ્યાનથી જોયો.
પછી પૂછ્યું, “કુરેશી, જ્યારે તું એ માજીને રસ્તા પર જોઈને આગળ વધી જાત, ત્યારે તારી નમાજ સમયસર થઈ જાત?”
“જી, થઈ જાત.”
“અને જ્યારે તું તેમને હોસ્પિટલમાં લઈ ગયો, ત્યારે તારા મનમાં શું હતું?”
“તેમનો જીવ બચી જાય, બસ એટલું જ.”
ઇમામસાહેબ હળવું સ્મિત કરીને બોલ્યા, “તો પછી તારા મનને એક સવાલ પૂછ. તું એ સમયે કોના માટે દોડી રહ્યો હતો? તારા અહંકાર માટે, લોકોની વાહવાહી માટે કે એક લાચાર જીવની મદદ માટે?”
“એક જીવની મદદ માટે, સાહેબ.”
“તો યાદ રાખ, બેટા, ઇબાદત અને ઇન્સાનિયતને એકબીજાની દુશ્મન બનાવી દેવી એ સૌથી મોટી ભૂલ છે. નમાજની પોતાની પવિત્રતા છે અને તેની પાબંદી પણ જરૂરી છે. રહી ગયેલી નમાજ વિશે તું યોગ્ય રીતે માર્ગદર્શન લઈ એને અદા કરજે. પણ એ જ અપરાધભાવમાં માનવતાના એ કાર્યને ભૂલી ન જતો.”
ઇમામસાહેબ થોડી વાર અટક્યા.
“ધર્મ આપણને ખુદા સમક્ષ ઝૂકતાં શીખવે છે. પણ જો એ જ ધર્મના નામે આપણે કોઈ લાચાર માણસની પીડા સામે આંખો બંધ કરી દઈએ, તો આપણે શું સમજ્યા? તારા જીવનમાં એક અદૃશ્ય રેખા છે, કુરેશી. એક તરફ નિયમનું પાલન છે, બીજી તરફ એ નિયમો પાછળ રહેલો હેતુ. ક્યારેક માણસ નિયમ પાળતાં પાળતાં એના હેતુને જ ભૂલી જાય છે.”
કુરેશી ચૂપચાપ સાંભળતો રહ્યો.
ઇમામસાહેબે અંતે કહ્યું, “ખુદાની ઇબાદત કરવી અને ખુદાની મખલૂક પ્રત્યે રહેમદિલ રહેવું—બંનેને સાથે લઈને ચાલ. એકને પામવા માટે બીજાને ભૂલવું નહીં.”
એ રાત્રે કુરેશી મસ્જિદમાંથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે રસ્તાની સામે એક નાનકડો છોકરો જૂતાં વગર ઊભો હતો. હાથમાં દવાની ચિઠ્ઠી હતી અને આંખોમાં ગભરાટ.
“અંકલ, મારી અમ્મી હોસ્પિટલમાં છે. દવા લેવા પૈસા ઓછા પડે છે.”
કુરેશીએ ચિઠ્ઠી જોઈ. ખિસ્સામાંથી પૈસા કાઢીને તેને આપ્યા અને દવાની દુકાન સુધી સાથે ગયો.
દવા લઈને છોકરો દોડતો થયો, પછી પાછો વળીને બોલ્યો, “અલ્લાહ તમારું ભલું કરે!”
કુરેશી થોડી વાર ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.
તેને લાગ્યું કે કદાચ જીવનમાં કેટલીક ક્ષણો એવી આવે છે, જ્યારે માણસે પોતાના અંતરાત્માને પૂછવું પડે છે કે તે જે કરી રહ્યો છે, તેના મૂળમાં શું છે—માત્ર નિયમનું પાલન કે સાચી શ્રદ્ધા?
તેના માટે નમાજનું મહત્ત્વ જરાય ઘટ્યું નહોતું. ઊલટું, હવે તે નમાજમાં ઊભો રહે ત્યારે પોતાના ખુદાની સાથે સાથે તેની મખલૂક પ્રત્યેની જવાબદારી પણ યાદ કરતો.
તેને સમજાયું કે અદૃશ્ય રેખા ધર્મ અને માનવતા વચ્ચે નહોતી; એ રેખા તો માણસની સમજ અને તેની સંકુચિત વિચારધારા વચ્ચે હતી.
અને કદાચ સાચી ઇબાદત એ જ છે—ખુદા સમક્ષ માથું ઝૂકાવતાં પહેલાં, કોઈ લાચાર માણસને આપણી બેદરકારીને કારણે માથું ઝૂકાવવું ન પડે.
સમાપ્ત.
