ગુમરાહ

ગુમરાહ

એક સામાજિક વાર્તા*


“માનવતા પરમો ધર્મઃ”

આ માત્ર પુસ્તકોમાં છપાયેલો કોઈ શ્લોક નથી, પરંતુ ક્યારેક સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે ધકેલાયેલા અને તરછોડાયેલા માણસોના હૃદયમાં પણ જીવંત રહેતી એક પવિત્ર ભાવના છે.

રામનગરની સાંકડી ગલીઓમાં મોહનને બધા ‘મોહન મવાલી’ના નામથી ઓળખતા હતા. હાથમાં બીડી, ચહેરા પર બેફિકર સ્મિત અને ચાલમાં એક પ્રકારની અકળાવી નાખે એવી અકડ—આ જ તેની ઓળખ હતી. આખો દિવસ નાકા પર મિત્રો સાથે તાશ રમવા , નાની-મોટી માથાકૂટ કરવી અને લોકોને ધમકાવવા એ તેનો રોજિંદો ક્રમ હતો. પોલીસના ચોપડે પણ તેનું નામ નોંધાયેલું હતું.

પરંતુ એક વિચિત્ર વાત હતી. મહોલ્લાના ગરીબ લોકો તેનાથી ડરતા નહોતા. લારીવાળા, રિક્ષાચાલકો, શાકભાજી વેચતી અમ્મા અને રોજનું કમાઈને રોજ ખાનારા મજૂરો તેને પોતાનો માણસ માનતા હતા. તેઓ જાણતા હતા કે મોહનનો ગુસ્સો મોટાભાગે એવા લોકો સામે જ ફાટી નીકળતો, જેઓ પોતાની સત્તા અને સંપત્તિના નશામાં ગરીબોને માણસ ગણવાનું પણ ભૂલી જતા હતા.

શહેરના મોટા મિલમાલિક શેઠ ધનરાજમલને તો મોહનનું નામ સાંભળતાં જ અકળામણ થતી. શેઠની નજર રામનગરની એ બસ્તીની જમીન પર હતી, જ્યાં વર્ષોથી ગરીબ પરિવારો પોતાનાં નાનાં-નાનાં ઘરોમાં રહેતા હતા. ક્યારેક તે મકાનો ખાલી કરાવવાની ધમકી આપતો, તો ક્યારેક પોતાના માણસોને મોકલીને ગરીબો પર દબાણ કરાવતો.

આવા પ્રસંગોએ મોહન સૌથી પહેલાં સામે આવતો.

“શેઠજી, જમીન તમારી હશે, પણ આ લોકોની જિંદગી કોઈ રમકડું નથી. તમારી ધાક બીજે જઈને બતાવજો!”

તેની ભાષા ભલે રુક્ષ હતી, પરંતુ તેના શબ્દોમાં એવા લોકોનું દર્દ બોલતું હતું, જેમનો અવાજ સાંભળનાર કોઈ નહોતું.

મોહન કાયદાનું પાલન કરતો આદર્શ નાગરિક નહોતો. ઘણી વાર તે પોતે પણ ખોટો રસ્તો અપનાવી લેતો. પરંતુ કોઈ ગરીબના ઘરમાં ચૂલો ન સળગે, કોઈ વૃદ્ધને દવા ન મળે કે કોઈ મજૂર સાથે અન્યાય થાય, તો તે ચૂપ રહી શકતો નહોતો.

એક કડકડતી ઠંડીની રાત હતી. રામનગરની ગલીઓમાં સન્નાટો છવાયેલો હતો. લોકો ફાટેલાં-તૂટેલાં ધાબળામાં શરીર સંકેલીને ઊંઘવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા.

એ જ રાતે બસ્તીના છેવાડે રહેતી રામુની માની તબિયત અચાનક બગડી. તેને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થતી હતી અને તાવથી તેનું શરીર ધગધગતું હતું. રામુ ગભરાઈને મદદ માટે આમતેમ દોડ્યો. તેણે અનેક લોકોને વિનંતી કરી, પરંતુ આટલી મોડી રાતે કોઈ વાહન મળતું નહોતું. ઉપરથી હોસ્પિટલનો ખર્ચ કેવી રીતે કાઢવો, એ ચિંતા પણ તેને સતાવતી હતી.

કોઈએ મોહનને સમાચાર આપ્યા.

તે તરત જ ત્યાં પહોંચી ગયો. વૃદ્ધ અમ્માની હાલત જોઈને તેનો ચહેરો ગંભીર બની ગયો.

“રામુ, ચિંતા ન કર. આપણે અમ્માને હોસ્પિટલ લઈ જઈએ.”

તેણે પોતાના એક પરિચિત રિક્ષાચાલકને જગાડ્યો અને ગમે તેમ કરીને અમ્માને શહેરની એક મોટી ખાનગી હોસ્પિટલમાં પહોંચાડી.

હોસ્પિટલના પ્રવેશદ્વારે પહોંચતાં જ મોહને કર્મચારીઓને ડૉક્ટરને બોલાવવા કહ્યું. અમ્માનો શ્વાસ રૂંધાતો હતો, પરંતુ ત્યાં પહેલાં જરૂરી કાગળિયાં અને પૈસા જમા કરાવવાની વાત કરવામાં આવી.

મોહનનો ધીરજનો બંધ તૂટવા લાગ્યો.

“સાહેબ, પહેલાં એમની સારવાર શરૂ કરો. પૈસાની વ્યવસ્થા અમે કરી લઈશું. એમની હાલત તો જુઓ!”

ડ્યૂટી પરના ડૉક્ટરે ગંભીરતાથી કહ્યું, “સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં જરૂરી પ્રક્રિયા પૂરી કરવી પડશે. હોસ્પિટલના નિયમો છે.”

“નિયમો તમારી જગ્યાએ છે, ડૉક્ટરસાહેબ, પણ દર્દીનો જીવ પણ કંઈક છે કે નહીં?”

ડૉક્ટરે જવાબ આપ્યો, “અમારે દર્દીની હાલત જોઈને નિર્ણય લેવો પડશે. તમે બૂમાબૂમ કરવાને બદલે અમને કામ કરવા દો.”

મોહને જોયું કે દલીલબાજીમાં સમય વેડફાઈ રહ્યો હતો. તેણે ગુસ્સામાં નજીકના ટેબલ પર હાથ પછાડ્યો.

“અમ્માને કંઈ થઈ ગયું તો હું આ બેદરકારીની ફરિયાદ બધે કરીશ. ગરીબ હોવાની સજા કોઈને ન આપો!”

તેનો અવાજ એટલો ઊંચો હતો કે આસપાસના કર્મચારીઓ એકઠા થઈ ગયા. હોસ્પિટલના વહીવટીતંત્રને પણ જાણ કરવામાં આવી. થોડી દલીલબાજી અને અફરાતફરી પછી ડૉક્ટરે અમ્માની તપાસ કરી અને તાત્કાલિક સારવાર શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો. પૈસાની વ્યવસ્થા અને જરૂરી ઔપચારિકતાઓ પછીથી પૂરી કરવાનું નક્કી થયું.

અમ્માને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી દેવામાં આવ્યાં.

મોહન બહારના હૉલમાં બેસી ગયો. હવે તેની આંખોમાં ગુસ્સો નહોતો, ચિંતા હતી. તે વારંવાર દરવાજા તરફ જોતો અને રામુને આશ્વાસન આપતો.

“કંઈ નહીં થાય તારી માને. ડૉક્ટર સારવાર કરી રહ્યા છે.”

સવાર સુધીમાં અમ્માની તબિયતમાં સુધારાનાં ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યાં. રામુની આંખોમાં રાહતનાં આંસુ હતાં. તેણે મોહનના પગે પડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ મોહને તેને રોકી લીધો.

“અરે, આ શું કરે છે? મા તારી છે, પણ આખા મહોલ્લાની મા જેવી છે. હવે પછી એમની તબિયત બગડે તો સારવાર કરાવવામાં મોડું ન કરતો.”

પરંતુ રાતની ઘટના અહીં પૂરી થઈ નહોતી.

હોસ્પિટલના વહીવટીતંત્રની ફરિયાદના આધારે પોલીસ ત્યાં આવી પહોંચી. હોસ્પિટલમાં હોબાળો કરવા અને કર્મચારીઓ સાથે ગેરવર્તન કરવાના આરોપસર મોહનને પોલીસ સ્ટેશને લઈ જવામાં આવ્યો.

થાણેદાર તેને પહેલેથી ઓળખતો હતો. તેણે રજિસ્ટર બંધ કરતાં પૂછ્યું, “મોહન, તું ક્યારે સુધરશે? દર વખતે કોઈ ને કોઈ ઝઘડામાં ફસાઈ જાય છે. મદદ કરવી હોય તો સીધી રીતે કર. કાયદો હાથમાં લેવાનો અધિકાર તને કોણે આપ્યો?”

મોહન થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. પછી હાથકડીથી જકડાયેલા પોતાના હાથ તરફ જોઈને બોલ્યો, “દરોગાજી, હું માનું છું કે મારી રીત હંમેશાં સાચી નથી હોતી. ગુસ્સામાં ઘણી વાર હદ વટાવી જાઉં છું. પણ જ્યારે કોઈ ગરીબના જીવ અને પૈસાની શરત વચ્ચે પસંદગી કરવાની આવે, ત્યારે હું પહેલાં તેનો જીવ બચાવવા માગું છું.”

થાણેદારે તેની સામે જોયું.

મોહને આગળ કહ્યું, “હું કોઈ ફરિશ્તો નથી, સાહેબ. મારાથી ભૂલો થાય છે. પણ એ રાતે હું ત્યાંથી પાછો આવી ગયો હોત, તો કદાચ આખી જિંદગી મારી જાતને માફ ન કરી શક્યો હોત.”

થાણેદાર થોડી ક્ષણો મૌન રહ્યો. તે મોહનની બદમાશીઓથી પણ પરિચિત હતો અને ગરીબો માટે તેની પડખે ઊભા રહેવાની વાતોથી પણ.

“જો મોહન,” તેણે શાંત સ્વરે કહ્યું, “તારો ઇરાદો સારો હોઈ શકે, પણ ઇરાદો સારો હોય એટલે દરેક રસ્તો સાચો બની જતો નથી. કોઈની મદદ કરવી એ માનવતા છે, પરંતુ કાયદો તોડવો એ હંમેશાં માનવતાનો માર્ગ ન હોઈ શકે. જો તારે ખરેખર આ લોકો માટે કંઈક કરવું હોય, તો તારી શક્તિને સાચી દિશા આપ.”

મોહને પહેલી વાર કોઈ જવાબ આપ્યા વિના તેની વાત સાંભળી.

એ દિવસે તેને કોઈ મોટી શીખ મળી નહોતી એવું નહોતું, પરંતુ તેનો અર્થ એ પણ નહોતો કે તે અચાનક બદલાઈ ગયો હતો. થાણેદારના શબ્દો તેના મનમાં ક્યાંક ઊંડે ઊતરી ગયા હતા.

થોડી વાર પછી જરૂરી કાર્યવાહી પૂરી કરીને તેને ચેતવણી સાથે છોડી દેવામાં આવ્યો. બહાર નીકળતાં જ તેણે જોયું કે રામુ તેની માના સાજા થવાના સમાચાર આપવા આવ્યો હતો.

“ભાઈ, ડૉક્ટરે કહ્યું છે કે અમ્મા હવે જોખમની બહાર છે.”

મોહનના ચહેરા પર રાહતભર્યું સ્મિત ફરી વળ્યું.

“ચાલ, હવે ઘરે જા. અને સાંભળ, દવા સમયસર આપજે.”

રામુ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. મોહન થોડી વાર રસ્તાની બાજુમાં ઊભો રહ્યો. સામે શહેર જાગતું હતું. એ જ રસ્તાઓ, એ જ અમીરોની ગાડીઓ અને એ જ ગરીબોની બસ્તી.

દુનિયા તેને હજી પણ ‘મવાલી’ જ કહેશે. તેના જૂના કારનામાં એક જ દિવસમાં ભૂંસાઈ જવાના નહોતા. પરંતુ હવે તેની સામે એક નવો સવાલ હતો—શું તે ગરીબોનો સાથ આપવા માટે હંમેશાં ધાકધમકીનો જ સહારો લેશે, કે પછી પોતાના ગુસ્સાને કોઈ વધુ સારા માર્ગે વાળશે?

તેણે બીડી કાઢી, પણ કંઈક વિચારીને પાછી ખિસ્સામાં મૂકી દીધી અને બસ્તી તરફ ચાલવા લાગ્યો.

હજી ઘણું બદલવાનું બાકી હતું—બીજાઓ માટે પણ અને પોતાની જાત માટે પણ.

**મુખ્ય શીખ:**

સાચી માનવતા કોઈ પદ, પ્રતિષ્ઠા કે સંપત્તિની મોહતાજ નથી. સમાજ જેને ભટકેલો સમજીને તરછોડી દે છે, તેની અંદર પણ કરુણા અને ન્યાયની ભાવના જીવંત હોઈ શકે છે. પરંતુ માનવતાનો સૌથી મોટો વિજય ત્યારે થાય છે, જ્યારે સારા ઇરાદાઓને સાચો માર્ગ પણ મળી જાય.