સોમનાથનો શિલ્પી

સોમનાથનો શિલ્પી

સોમ અને ચાંદનીની વાર્તા

ઘણા વર્ષો પહેલાંની વાત છે. ગુજરાતના પ્રભાસ પાટણમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે સોમનાથનું ભવ્ય મંદિર બંધાઈ રહ્યું હતું. મંદિરની આસપાસ પથ્થરોના ઢગલા હતા. ક્યાંક કારીગરો પથ્થરો કાપતા હતા, તો ક્યાંક શિલ્પીઓ પોતાની છીણી અને હથોડીથી પથ્થરમાં સુંદર આકૃતિઓ કંડારતા હતા.

એ શિલ્પીઓમાં સોમ નામનો એક કુશળ શિલ્પી હતો. તેના હાથમાં જાણે જાદુ હતો. બીજાઓને પથ્થરમાં માત્ર પથ્થર દેખાતો, પરંતુ સોમને તેમાં કમળ, ફૂલો, વેલીઓ અને સુંદર મુખાકૃતિઓ દેખાતી.

તે પથ્થર પર છીણી મૂકતો અને હથોડીથી હળવો ઘા કરતો. ધીમે ધીમે પથ્થરમાંથી સુંદર આકાર બહાર આવવા લાગતો.

સોમ માનતો કે શિલ્પ બનાવવું એટલે પથ્થર તોડવો નહીં, પણ પથ્થરમાં છુપાયેલી સુંદરતાને બહાર લાવવી.

એક દિવસ પૂર્ણિમાની રાત હતી. આકાશમાં ચંદ્રદેવ પૂરેપૂરા ખીલ્યા હતા. દરિયાનાં મોજાં ચાંદનીમાં ચમકતાં હતાં. મંદિરના પ્રાંગણમાં પણ ચાંદી જેવો પ્રકાશ પથરાયો હતો.

સોમ એક પથ્થરમાં કમળનું ફૂલ કંડારી રહ્યો હતો. એટલામાં એક નાનો છોકરો દોડતો દોડતો ત્યાં આવ્યો. તેની રમવાની દડો ગબડીને સોમ પાસે આવી અટક્યો.

“કાકા, મારો દડો આપશો?” છોકરાએ પૂછ્યું.

સોમે હસીને દડો આપ્યો. છોકરો ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. તે સોમને પથ્થર પર કામ કરતો જોઈ રહ્યો હતો.

થોડી વાર પછી તેણે પૂછ્યું, “કાકા, પથ્થરને છીણીથી કાપતાં એને દુખતું હશે?”

સોમ હસી પડ્યો.

“પથ્થરને માણસની જેમ દુખે છે કે નહીં, એ તો હું કહી શકું નહીં, બેટા! પણ એટલું જરૂર જાણું છું કે શિલ્પ બનાવવામાં ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ. હથોડીનો એક ખોટો ઘા સુંદર આકાર બગાડી શકે છે.”

તેણે પોતાની સામે પડેલા પથ્થર પરનું કમળ બતાવ્યું.

“જો, આ કમળની એક પાંખડી થોડી તૂટી ગઈ છે. આ ભૂલ મારી છે. હું પણ ક્યારેક ભૂલ કરું છું. પણ ભૂલ થઈ જાય એટલે કામ છોડી દેવાનું નહીં. ધીરજ રાખીને તેને સુધારવાનો પ્રયત્ન કરવો.”

છોકરાએ ધ્યાનથી કમળ જોયું.

“કાકા, તમારું નામ સોમ છે ને? તો પછી સોમનાથના નામમાં પણ સોમ કેમ આવે છે?”

સોમને છોકરાનો પ્રશ્ન ગમ્યો.

“બેટા, સોમ એટલે ચંદ્ર. સોમનાથ એટલે ચંદ્રના નાથ, ભગવાન શિવ. આપણા સોમનાથ મહાદેવ સાથે ચંદ્રદેવની એક સુંદર પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે.”

છોકરાએ આકાશ તરફ જોયું. પછી પૂછ્યું, “કાકા, ચંદ્રદેવ આખી દુનિયાને ચાંદની આપે છે, છતાં એના બદલામાં કંઈ માગતા નથી. એવું કેમ?”

સોમ થોડી વાર શાંત રહ્યો. પછી તેણે પ્રેમથી કહ્યું, “કારણ કે બેટા, જે સાચા હૃદયથી બીજાને પ્રકાશ આપે છે, તે બદલામાં કશું માગતો નથી. ચંદ્ર પોતાની ચાંદની વહેંચે છે અને શિલ્પી પોતાની કળા. બંનેનું સાચું ધન એ છે કે તેમના પ્રકાશથી બીજાના જીવનમાં સુંદરતા ઉમેરાય.”

છોકરો આ વાત સાંભળીને વિચારમાં પડી ગયો.

સોમે આગળ કહ્યું, “પૌરાણિક કથા પ્રમાણે, દક્ષ પ્રજાપતિના શ્રાપને કારણે ચંદ્રદેવની કાંતિ ઘટવા લાગી હતી. ત્યારે તેમણે ભગવાન શિવની આરાધના કરી. ભગવાન શિવની કૃપાથી તેમને રાહત મળી. આ કારણે ભગવાન શિવ સોમનાથ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. લોકમાન્યતા એવી પણ છે કે ચંદ્રદેવે અહીં સોનાનું મંદિર બંધાવ્યું હતું.”

“એટલે સોમનાથનું મંદિર સોનાનું હતું?” છોકરાએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું.

“આવું પૌરાણિક કથામાં કહેવાય છે, બેટા,” સોમે સમજાવ્યું. “પણ મંદિરની સાચી મહાનતા માત્ર સોના, પથ્થર કે તેની ઊંચાઈમાં નથી. તેની મહાનતા લોકોની શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને તેને બનાવનાર અનેક લોકોની મહેનતમાં છે.”

છોકરાની આંખોમાં ચમક આવી ગઈ.

“કાકા, હું પણ તમારા જેવો શિલ્પી બની શકું?”

“ચોક્કસ બની શકે,” સોમે કહ્યું. “પણ એ માટે ધીરજ, મહેનત અને શીખવાની તૈયારી જોઈએ.”

તેણે છોકરાને સફેદ પથ્થરનો એક નાનો ટુકડો આપ્યો.

“આ પથ્થરમાંથી તું કમળ બનાવવાનો પ્રયત્ન કર.”

છોકરાએ છીણી અને હથોડી હાથમાં લીધાં. તેણે પથ્થર પર ઘા કર્યો, પણ પથ્થરનો એક ખૂણો તૂટી ગયો. તે નિરાશ થઈ ગયો.

“કાકા, મારાથી નહીં થાય!”

સોમે તેના ખભા પર હાથ મૂક્યો.

“પહેલી જ કોશિશમાં બધું બરાબર થઈ જાય તો શીખવાની જરૂર જ શું રહે? ફરી પ્રયત્ન કર. ધીમે કામ કર. પથ્થરને સમય આપ.”

છોકરાએ ફરી પ્રયત્ન શરૂ કર્યો. આ વખતે તેણે સાવચેતીથી છીણી મૂકી. કમળ તો ન બન્યું, પણ પથ્થર પર એક નાનો સુંદર આકાર ઊભરી આવ્યો.

છોકરો ખુશ થઈ ગયો.

“કાકા, જુઓ! કંઈક તો બન્યું!”

“હા, બેટા,” સોમે કહ્યું. “આજે તું પથ્થરમાં એક આકાર બનાવતાં શીખ્યો છે. કાલે કદાચ કમળ બનાવીશ. યાદ રાખજે, ધીરજ રાખનારને મહેનત એક દિવસ જરૂર ફળ આપે છે.”

દિવસો પસાર થતા ગયા. છોકરો જ્યારે પણ સમય મળે ત્યારે સોમ પાસે આવતો અને શિલ્પ બનાવતાં શીખતો. સોમ તેને માત્ર છીણી અને હથોડી વાપરતાં જ નહીં, પણ ધ્યાનથી જોવું, ભૂલમાંથી શીખવું અને પોતાના કામને પ્રેમ કરવો પણ શીખવતો.

એક દિવસ છોકરાએ સોમને પૂછ્યું, “કાકા, જ્યારે મંદિર તૈયાર થશે ત્યારે લોકો અહીં ભગવાનનાં દર્શન કરવા આવશે. તેઓ ભગવાનની પૂજા કરશે, પણ કદાચ તેમને ખબર પણ નહીં પડે કે આ સુંદર શિલ્પો કોણે બનાવ્યાં. તમને એ વાતનું દુઃખ નહીં થાય?”

સોમે હસીને જવાબ આપ્યો, “ના, બેટા. લોકો આ શિલ્પોમાં ભગવાનની સુંદરતા અને ભક્તિ અનુભવે, એ જ મારા માટે મોટું સન્માન છે. દરેક કામ માટે તાળીઓ મળે એ જરૂરી નથી. આપણું કામ કોઈના જીવનમાં આનંદ કે શાંતિ લાવે, તો એ પણ એક મોટું પુરસ્કાર છે.”

સમય વીતતો ગયો. મંદિરનું બાંધકામ પૂરું થયું. સોમનાથનું શિખર આકાશને સ્પર્શતું હોય એવું લાગતું હતું. પથ્થરોમાં કંડારેલી સુંદર આકૃતિઓ મંદિરને અનોખી શોભા આપતી હતી.

નાનો છોકરો પણ હવે મોટો થઈ ગયો હતો. સોમ પાસેથી શીખીને તે એક કુશળ શિલ્પી બન્યો હતો. એક દિવસ તે ફરી સોમનાથ આવ્યો. તેણે સોમના ચરણ સ્પર્શ્યા.

“ગુરુજી, તમે મને માત્ર શિલ્પ બનાવતાં જ નથી શીખવ્યું. તમે મને ધીરજ રાખવી, ભૂલમાંથી શીખવું અને પોતાના કામને પ્રેમ કરવો પણ શીખવ્યું છે.”

સોમની આંખોમાં આનંદનાં આંસુ આવી ગયાં.

“બેટા, પથ્થરમાંથી મૂર્તિ બનાવવી એ કળા છે, પણ પોતાના સારા કર્મોથી બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ ફેલાવવો એ પણ એક મહાન કળા છે. તું જ્યાં પણ કામ કરે, તારી કળા સાથે તારો સારો સ્વભાવ પણ જીવંત રાખજે.”

એ રાત્રે ફરી પૂર્ણિમા હતી. ચંદ્રદેવની ચાંદનીમાં સોમનાથનું મંદિર ઝળહળી રહ્યું હતું. દરિયાનાં મોજાં જાણે મંદિરને વંદન કરતાં હોય એમ કિનારે આવીને પાછાં ફરતાં હતાં.

સોમ મંદિરના પગથિયે ઊભો રહીને ચંદ્ર તરફ જોઈ રહ્યો હતો. તેને લાગ્યું કે ચંદ્રદેવની જેમ તેની કળા પણ કોઈને કોઈ રીતે દુનિયામાં પ્રકાશ ફેલાવતી રહેશે.

કારણ કે ભક્તિ માત્ર માથું નમાવવામાં નથી; પોતાના કર્મમાં શ્રદ્ધા, પોતાના હાથમાં નિષ્ઠા અને પોતાના હૃદયમાં પ્રેમ રાખવામાં પણ છે.

ચાંદનીમાં સોમનાથનું શિખર ઝળહળી ઊઠ્યું. જાણે પથ્થરમાં કંડારાયેલી ભક્તિ આવનારી પેઢીઓને ધીરજ, મહેનત અને નિઃસ્વાર્થ સેવાનો પ્રકાશ આપી રહી હતી.

પ્રસ્તુત બાળ વાર્તા અંગે બે નોંધ

બાળકો માટે ભાષા સરળ રાખી છે અને બાળ માનસ અનુસાર પ્રશ્નોત્તરી દ્વારા કથાને જીવંત બનાવવા પ્રયાસ કરેલ છે.

ચંદ્રદેવ અને સોમનાથની વાતને પૌરાણિક કથા તરીકે રજૂ કરી છે, જેથી આજના બાળકોને કથા અને ઇતિહાસ વચ્ચેનો તફાવત પણ સમજાય.

કલ્પેશ પટેલ ©2026