મંઝિલ

મંઝિલ


શ્યામા દરવાજા પાસે ઊભી હતી. આંખોમાં આંસુ ઉભરાઈ રહ્યાં હતાં, પણ ચહેરા પર એક વિચિત્ર મક્કમતા હતી. સામે શેખર હતો—એ જ શેખર, જેના શબ્દોમાં ક્યારેક તેણે પોતાની જિંદગીનાં સપનાં જોયાં હતાં.

“શ્યામા, શું તું ખરેખર મને છોડીને જતી રહીશ?”

શેખરનો અવાજ ધ્રૂજી ગયો.

શ્યામાએ નજર ઝુકાવી. થોડી ક્ષણો માટે તેના હોઠ ફફડ્યા, જાણે હૃદયમાં દબાયેલી બધી વાતો કહી દેવા માગતી હોય. પરંતુ પછી તેણે પોતાની જાતને સંભાળી અને શબ્દોના પ્રવાહને પાછો વાળી લીધો.

“શેખર, દરેક પ્રેમને મંઝિલ નથી મળતી. કેટલીક વાર પ્રેમ કરતાં પણ મોટી જવાબદારીઓ માણસની સામે આવીને ઊભી રહે છે.”

“અને તારા માટે એ જવાબદારીઓ આપણા પ્રેમ કરતાં મોટી થઈ ગઈ?”

શ્યામા પાસે એનો જવાબ હતો, પણ કહેવાની હિંમત નહોતી.

તેના પિતા ‘સામના’ અખબાર ચલાવતા હતા. એક સમયે શહેરમાં પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા આ અખબારની હાલત દિવસે ને દિવસે કથળતી જતી હતી. સર્ક્યુલેશન ઘટતું હતું અને દેવું વધતું હતું. કર્મચારીઓના પગાર અટકી ગયા હતા.

એ જ મુશ્કેલ સમયમાં મોહને પ્રેસમાં મોટી રકમ રોકી હતી. હવે એ રોકાણ માત્ર ધંધાનો સોદો નહોતું રહ્યું; તેની સાથે શ્યામાના ભવિષ્યને પણ બાંધી દેવામાં આવ્યું હતું.

શેખર પાસે શબ્દો હતાં, સપનાં હતાં અને પોતાની કલમ પર અતૂટ વિશ્વાસ હતો. પરંતુ અત્યારે તેની પાસે એવું કંઈ નહોતું, જે શ્યામાના પરિવારને તાત્કાલિક આર્થિક સંકટમાંથી બહાર કાઢી શકે.

“મને માફ કરજે, શેખર,” શ્યામાએ આખરે કહ્યું.

“માફી તો ત્યારે માગવામાં આવે, જ્યારે કોઈ ભૂલ થઈ હોય. શું પ્રેમ કરવો એ ભૂલ હતી, શ્યામા?”

શ્યામાની આંખોમાંથી એક આંસુ સરકી પડ્યું.

“ના, મારો પ્રેમ ભૂલ નહોતો. પણ લાગે છે કે આપણે એકબીજાને ખોટા સમયે મળ્યાં.”

એટલું કહીને તે ચાલી ગઈ.

શેખર દરવાજા પાસે જ ઊભો રહ્યો. શ્યામાનાં પગલાં દૂર થતાં ગયાં, પણ એના શબ્દો શેખરના મનમાં પડઘાતા રહ્યા.

એ દિવસે પહેલી વાર તેને સમજાયું કે માણસનું હૃદય તૂટે ત્યારે અવાજ નથી થતો. માત્ર અંદર કંઈક એવું ખતમ થઈ જાય છે, જે ફરી ક્યારેય પહેલાં જેવું થતું નથી.

પ્રેમની શરૂઆત

શેખર અને શ્યામાની ઓળખાણ એક સાહિત્યિક કાર્યક્રમમાં થઈ હતી. શ્યામા તેના પિતાના ‘સામના’ અખબાર માટે સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિને લગતા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરતી હતી. શેખર નવોદિત લેખક હતો. તેની વાર્તાઓમાં સામાન્ય માણસનાં સુખદુઃખ અને સમાજની વિસંગતિઓનું જીવંત ચિત્રણ હતું.

કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી શ્યામાએ તેની પાસે આવીને કહ્યું હતું, “તમારી વાર્તામાં પાત્રો ભલે કાલ્પનિક હોય, પણ એમની પીડા સાચી લાગે છે.”

શેખરે હસીને જવાબ આપ્યો હતો, “કદાચ કારણ કે હું પાત્રો કલ્પું છું, પણ એમની પીડા આસપાસના જીવનમાંથી ઉછીની લઉં છું.”

એ દિવસથી શરૂ થયેલી વાતચીત ક્યારે પ્રેમમાં ફેરવાઈ ગઈ, એ બંનેને ખબર જ ન પડી.

શ્યામા શેખરની રચનાઓ વાંચતી. શેખર પોતાની નવી વાર્તાનો પહેલો વાચક શ્યામાને બનાવતો. બંને ભવિષ્યનાં સપનાં જોતાં. શેખર કહેતો કે એક દિવસ પોતાની કલમના બળે ઓળખ ઊભી કરશે. શ્યામાને પણ તેના પર વિશ્વાસ હતો.

પરંતુ સપનાં જોવાં અને સાકાર કરવાં વચ્ચે જીવન ઘણી વાર દીવાલ બનીને ઊભું રહે છે.

શ્યામાના પિતાનું ‘સામના’ અખબાર એક સમયે શહેરમાં પ્રતિષ્ઠિત હતું. બદલાતા સમય સાથે વાચકો ઘટ્યા, ખર્ચ વધ્યો અને જાહેરાતો ઓછી થવા લાગી. પ્રેસ ચલાવવા માટે મોટી મૂડીની જરૂર હતી. મોહને આર્થિક મદદના નામે રોકાણ કર્યું. શરૂઆતમાં તે ભાગીદાર તરીકે આવ્યો, પરંતુ ધીમે ધીમે ધંધાના નિર્ણયો પર પોતાનો અધિકાર જમાવવા લાગ્યો.

મોહન પૈસાદાર હતો, પણ પૈસાનો અહંકાર તેની વાતવાતમાં છલકાતો. તેને શ્યામા ગમતી હતી. શ્યામાના પિતાને લાગતું હતું કે મોહન સાથેના લગ્નથી તેમની દીકરીને આર્થિક સુરક્ષા મળશે અને પ્રેસ પણ બચી જશે.

શ્યામાએ જ્યારે શેખર વિશે વાત કરી ત્યારે પિતાએ સ્પષ્ટ કહી દીધું, “પ્રેમથી ઘર ચાલતું નથી, દીકરી. શેખર સારો છોકરો હશે, પણ એની પાસે છે શું?”

શ્યામા ચૂપ રહી ગઈ.

તેના પિતાએ તેને દોષી ઠેરવી નહોતી, પરંતુ પ્રેસની સ્થિતિ, કર્મચારીઓનાં પરિવારો અને પોતાના વર્ષોના પરિશ્રમનો ઉલ્લેખ કરીને તેની સામે એવી મજબૂરી ઊભી કરી કે શ્યામાને પોતાનો પ્રેમ સ્વાર્થ જેવો લાગવા માંડ્યો.

આખરે મોહન સાથે લગ્ન કરવાનો નિર્ણય શ્યામાએ પ્રેમથી નહીં, મજબૂરીથી સ્વીકાર્યો. શેખરથી દૂર જવાનો નિર્ણય તેના જીવનનો સૌથી મોટો ત્યાગ બની ગયો.

કલમનો સંઘર્ષ

શ્યામાના ગયા પછી શેખરે પોતાની જાતને કામમાં ડૂબાડી દીધી. શરૂઆતમાં તેની કલમમાંથી શબ્દો નીકળતા નહોતા. કાગળ સામે મૂકીને કલાકો સુધી બેસી રહેતો. દરેક વાક્યમાં તેને શ્યામાની યાદ આવતી.

ધીમે ધીમે તેને સમજાયું કે વ્યક્તિગત દુઃખને જિંદગીનું પૂર્ણવિરામ બનાવી દેવામાં કોઈ શાણપણ નથી. દુઃખ માણસને તોડી શકે છે, પણ એ જ દુઃખ તેને જીવનને વધુ ઊંડાણથી સમજવાની દૃષ્ટિ પણ આપી શકે છે.

તેણે ફરી લખવાનું શરૂ કર્યું.

તેની એક સામાજિક વાર્તા પ્રતિષ્ઠિત સામયિકમાં પ્રકાશિત થઈ. વાચકોને તેની સરળ ભાષા અને માનવીય સંવેદનાએ સ્પર્શ્યા. પછી બીજી વાર્તા આવી, પછી ત્રીજી. શેખર ધીમે ધીમે સાહિત્યજગતમાં ઓળખાવા લાગ્યો.

બીજી તરફ, શ્યામાના પિતાના અખબારની મુશ્કેલીઓ વધી રહી હતી. મોહન પ્રેસના નાણાકીય વ્યવહારોમાં રસ લેવાને બદલે પોતાના મોજશોખમાં વધુ સમય પસાર કરવા લાગ્યો. તેને વિશ્વાસ હતો કે તેના પૈસા અને પ્રભાવથી કોઈ પણ મુશ્કેલીને દબાવી શકાશે.

અખબારના સંપાદકીય વિભાગમાં કામ કરતા અનુભવી પત્રકારો એક પછી એક નોકરી છોડવા લાગ્યા. સમાચારની ગુણવત્તા ઘટી. વાચકોનો વિશ્વાસ ડગમગ્યો. જાહેરાત આપનારા વેપારીઓએ પણ હાથ ખેંચી લીધો.

એક દિવસ શ્યામાના પિતાએ ચિંતાથી કહ્યું, “હવે આ અખબારને બચાવવું મારા એકલાના હાથમાં રહ્યું નથી.”

શ્યામા પાસે કહેવા માટે કશું નહોતું. જે પ્રેસને બચાવવા તેણે પોતાના પ્રેમનું બલિદાન આપ્યું હતું, એ જ પ્રેસ હવે તેની આંખ સામે ડૂબી રહ્યો હતો.

એક સાંજે શેખરને તેના જૂના પત્રકાર મિત્રનો ફોન આવ્યો.

“શેખર, તને એક વાત કહું? તારા માટે કદાચ આ યોગ્ય તક છે. શ્યામાના પિતાનું ‘સામના’ અખબાર બંધ થવાની અણી પર છે. એમને એવા લેખકની જરૂર છે, જે અખબારને ફરી વાચકો સુધી પહોંચાડી શકે.”

શેખર થોડી ક્ષણો માટે મૌન રહ્યો.

જે અખબાર સાથે શ્યામાનું નામ જોડાયેલું હતું, ત્યાં પાછા જવું તેના માટે સહેલું નહોતું. ત્યાંની દરેક ગલી, દરેક ઓરડો અને દરેક ઓળખાણ તેને જૂના દિવસોની યાદ અપાવવાનાં હતાં.

પરંતુ પછી તેણે વિચાર્યું—એક સંસ્થાનું પતન માત્ર તેના માલિકનું નુકસાન નથી હોતું. તેની સાથે અનેક કર્મચારીઓનાં ઘર, બાળકોનું ભવિષ્ય અને વર્ષો જૂની મહેનત પણ જોખમમાં મૂકાતાં હોય છે.

શેખરે અખબારના માલિકને મળવાનું સ્વીકાર્યું.

વર્ષો પછી તે ફરી એ જ પ્રેસમાં પ્રવેશ્યો. મશીનોના અવાજમાં પહેલાં જેવી રોનક નહોતી. કર્મચારીઓના ચહેરા પર નિરાશા હતી. શ્યામાના પિતા પહેલાં કરતાં ઘણા વૃદ્ધ અને થાકેલા લાગતા હતા.

તેમણે શેખરને ઓળખ્યો. થોડા સમય માટે બંને વચ્ચે મૌન છવાઈ ગયું.

“શેખર, ભૂતકાળમાં જે કંઈ બન્યું, એ માટે હું તારી માફી માગવા પણ લાયક નથી,” તેમણે કહ્યું.

શેખરે શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “સાહેબ, અત્યારે જૂની વાતો કરવાનો સમય નથી. પહેલાં અખબારને બચાવીએ.”

શેખરે અખબારના જૂના અંકો વાંચ્યા. વાચકોની ફરિયાદો જાણી. કર્મચારીઓ સાથે વાત કરી. તેને સમજાયું કે અખબારની સૌથી મોટી ખોટ પૈસાની નહોતી; વાચકોનો વિશ્વાસ ગુમાવવો એ તેની સાચી ખોટ હતી.

તેણે સંપાદકીય જવાબદારી સ્વીકારી અને નવી વિચારધારા સાથે કામ શરૂ કર્યું.

તેનો પ્રથમ કટાર લેખ હતો—‘અખબાર કોના માટે?’

એ લેખમાં તેણે લખ્યું કે અખબાર માત્ર માલિકના નફા માટે કે જાહેરાત આપનારાઓના હિત માટે નથી હોતું. અખબાર વાચકનો વિશ્વાસ છે, સામાન્ય માણસનો અવાજ છે અને સત્તાને સવાલ પૂછવાનું માધ્યમ છે. જો અખબાર પોતાનું આ કર્તવ્ય ભૂલી જાય, તો તેની પાસે મોંઘી મશીનો હોવા છતાં આત્મા રહેતો નથી.

લેખની અસર થઈ.

વાચકોએ વર્ષો જૂના અખબારને ફરી ધ્યાનથી વાંચવાનું શરૂ કર્યું. બીજા અંકમાં શેખરે નાગરિક સમસ્યાઓ પર આધારિત શ્રેણી શરૂ કરી. રસ્તા, પાણી, સરકારી કચેરીઓની બેદરકારી અને સામાન્ય માણસના પ્રશ્નો અખબારનાં પાનાં પર સ્થાન પામવા લાગ્યા.

લોકોને લાગ્યું કે આ અખબાર ફરી તેમની વાત કરે છે.

ધીમે ધીમે સર્ક્યુલેશન વધ્યું. જાહેરાત આપનારાઓ પાછા ફર્યા. જૂના વાચકોએ નવા વાચકોને જોડ્યા. કર્મચારીઓના પગાર નિયમિત થવા લાગ્યા. ખોટમાં જતું અખબાર ફરી પગભર થવા લાગ્યું.

શ્યામાના પિતાએ એક દિવસ શેખરને કહ્યું, “તું માત્ર મારા અખબારને બચાવી રહ્યો નથી, શેખર. તું મને મારી જિંદગીની સૌથી મોટી ભૂલ સમજાવી રહ્યો છે. મેં પૈસાથી સુરક્ષા મળશે એવું વિચાર્યું, પણ માણસના મનની કિંમત સમજી નહીં.”

શેખરે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં. તે જાણતો હતો કે કેટલીક ભૂલોની માફી મળી શકે, પરંતુ એ ભૂલોમાં વીતેલો સમય પાછો મળી શકતો નથી.

મોહનનું પતન

આ બધાની વચ્ચે મોહનનું રોકાણ ધીમે ધીમે પરત મળતું ગયું. પ્રેસની આર્થિક સ્થિતિ સુધરતાં તેની પકડ નબળી પડતી ગઈ. તેને લાગતું હતું કે સમય તેની વિરુદ્ધ થઈ ગયો છે. પોતાની નિષ્ફળતા સ્વીકારવાને બદલે તેણે દારૂનો સહારો લીધો.

શરૂઆતમાં દારૂ તેના માટે મોજશોખ હતો. પછી એ આદત બની અને અંતે જરૂરિયાત. તેના અંગત ધંધાના નિર્ણયો બગડવા લાગ્યા. મિત્રો દૂર થયા. નાણાકીય વ્યવહારોમાં ગોટાળા થયા. જે માણસ પોતાની સંપત્તિ અને પ્રભાવ પર ગર્વ કરતો હતો, તે ધીમે ધીમે બધું ગુમાવતો ગયો.

શ્યામાએ તેને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. સારવાર માટે પણ વિનંતી કરી. પરંતુ મોહન પોતાની બરબાદી માટે ક્યારેય પોતાની જાતને જવાબદાર માનવા તૈયાર નહોતો.

“મારા ખરાબ દિવસો માટે બધાં જવાબદાર છે,” તે નશામાં બબડતો, “પણ હું નહીં!”

શ્યામાને સમજાતું નહોતું કે જે માણસ સાથે જીવન વિતાવવાની મજબૂરી તેણે સ્વીકારી હતી, તેની સાથે પોતાનું જીવન કેવી રીતે વિતાવવું.

તેને શેખરની યાદ આવતી, પણ હવે પાછા જવાનો રસ્તો ક્યાં હતો?

ક્યારેક રાત્રે તે શેખરની જૂની વાર્તાઓ વાંચતી. તેની સફળતાના સમાચાર અખબારમાં વાંચતી. તેને ગર્વ થતો કે જે માણસને તેણે પ્રેમ કર્યો હતો, તે પોતાની કલમના બળે આગળ વધી રહ્યો હતો. સાથે જ એક પ્રશ્ન તેને અંદરથી કોરી ખાતો—જો એ દિવસે તેણે હિંમત કરી હોત તો?

પરંતુ જીવનમાં ‘જો’નો કોઈ જવાબ હોતો નથી.

અધૂરી મંઝિલ

સમય પસાર થતો ગયો. શેખર હવે એક પ્રતિષ્ઠિત લેખક અને કટારલેખક બની ગયો હતો. તેની કલમ લોકપ્રિય હતી, પણ તેણે પોતાના શબ્દોની જવાબદારી ક્યારેય ભૂલી નહોતી. અખબાર પણ હવે સ્થિર થઈ ગયું હતું. તેણે મુશ્કેલીના સમયમાં કામ કરનારા કર્મચારીઓને સાથે રાખ્યા હતા અને સંસ્થાની કાર્યપદ્ધતિમાં પારદર્શિતા લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો.

એક દિવસ પ્રેસ કાઉન્સિલના વાર્ષિક સમારંભમાં શેખરને સન્માનિત કરવામાં આવ્યો. કાર્યક્રમમાં શહેરના અનેક મહાનુભાવો હાજર હતા.

શ્યામા પણ ત્યાં આવી હતી.

વર્ષો પછી બંને સામસામે ઊભાં હતાં.

શેખરે તેને જોઈ. સમયના ચહેરા પર પોતાના નિશાન મૂકી દીધાં હતાં, છતાં એ આંખોમાં તેને જૂની શ્યામા દેખાઈ. શ્યામાએ પણ શેખરને જોયો—એ જ આંખો, એ જ શાંત સ્મિત, પરંતુ હવે તેના વ્યક્તિત્વમાં અનુભવની ગંભીરતા ઉમેરાઈ હતી.

“કેમ છે, શ્યામા?” શેખરે પૂછ્યું.

“સારી છું,” શ્યામાએ કહ્યું. પછી થોડું અટકીને ઉમેર્યું, “તું બહુ આગળ વધી ગયો.”

“હા, જીવન ચાલતું રહ્યું,” શેખરે કહ્યું.

શ્યામાએ ધીમેથી પૂછ્યું, “પણ તું ખુશ તો છે ને?”

આ સવાલ સાંભળીને શેખર થોડી ક્ષણ માટે મૌન રહ્યો.

“ખુશીનો અર્થ સમય સાથે બદલાતો જાય છે, શ્યામા. પહેલાં લાગતું હતું કે તું સાથે હોય તો જિંદગી પૂરી થઈ જશે. પછી સમજાયું કે જિંદગી અધૂરી રહી જાય તો પણ તેને જીવવી પડે છે.”

શ્યામાની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

“મેં તને છોડ્યો હતો, શેખર. પણ તારી યાદને નહીં. હું તને ક્યારેય ભૂલી શકી નથી.”

શેખરે નજર બીજી તરફ ફેરવી.

“કેટલીક યાદો ભૂલવાનો પ્રયત્ન કરવા છતાં ભૂલાતી નથી, શ્યામા. વીતેલો સમય આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે ક્યારેક સાચા દિલથી જીવ્યાં હતાં.”

“જો હું એ દિવસે તારી સાથે આવી ગઈ હોત તો?”

શેખરે ધીમેથી કહ્યું, “તો કદાચ આપણી જિંદગી જુદી હોત. સારી કે ખરાબ, એ કોઈ કહી શકતું નથી. પણ જે બન્યું, એમાંથી આપણે બંનેએ પોતપોતાની રીતે જીવવાનું શીખ્યું.”

શ્યામાને લાગ્યું કે વર્ષોથી મનમાં સાચવી રાખેલા પ્રશ્નોના જવાબો સામે હોવા છતાં એક જવાબ એવો હતો, જે કોઈ આપી શકે તેમ નહોતું—વીતેલા સમયનો જવાબ.

એ જ સમયે સમારંભના મંચ પરથી જૂના હિન્દી ગીતના સૂર સંભળાવા લાગ્યા. ગીતના શબ્દો શ્યામાના હૃદયમાં ઊતરી ગયા.

“मुझे दर्द-ए-दिल का पता न था,
मुझे आप किस लिए मिल गये?”

તેની આંખો શેખર તરફ વળી. શેખરની નજર પણ તેની સાથે મળી. એક ક્ષણ માટે જાણે વર્ષોનો સમય ઓગળી ગયો. બંને ફરી એ જ યુવાન બની ગયાં, જેમણે ક્યારેક સાથે સપનાં જોયાં હતાં.

પરંતુ ગીત પૂરું થયું. તાળીઓનો અવાજ ગુંજી ઊઠ્યો. લોકો ફરી વર્તમાનમાં પાછાં ફર્યાં.

શ્યામાએ ધીમેથી પૂછ્યું, “શેખર, હું માનું છું કે આપણે ખરેખર એકબીજાની મંઝિલ બની શક્યાં હોત!”

શેખરે લાંબો શ્વાસ લીધો.

“કદાચ. પણ મંઝિલ માત્ર ત્યાં પહોંચવાનું નામ નથી, જ્યાં આપણે પહોંચવા માગતા હોઈએ. કેટલીક વાર જિંદગી આપણને એવા રસ્તે લઈ જાય છે, જ્યાં પહોંચ્યા પછી સમજાય છે કે મંઝિલની દોટમાં આપણે શું ગુમાવ્યું અને શું મેળવ્યું.”

શ્યામા કંઈ બોલી નહીં. બંને પાસે કહેવા માટે ઘણું હતું, પરંતુ હવે કોઈની પણ વાતથી ભૂતકાળ બદલાવાનો નહોતો.

શ્યામા વિદાય લઈને ચાલી ગઈ. શેખર તેને જતી જોઈ રહ્યો. આ વખતે તેણે તેને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં. કદાચ પહેલી વાર તેને સમજાયું હતું કે પ્રેમનો અર્થ હંમેશાં કોઈને પકડી રાખવો નથી હોતો. ક્યારેક પ્રેમને તેની યાદ સાથે જીવવા દેવું પણ પડે છે.

શ્યામા પોતાની ગાડીમાં બેઠી ત્યારે તેની આંખોમાંથી આંસુ વહી રહ્યાં હતાં. શેખર હોલમાં પાછો ફર્યો. મંચ પર તેનું સન્માનચિહ્ન પડ્યું હતું અને ટેબલ પર તેની આગામી કટારનો અધૂરો મુસદ્દો.

તેણે કાગળ હાથમાં લીધો.

જીવનમાં તેને નામ, પ્રતિષ્ઠા અને સફળતા મળી હતી. તેણે એક અખબારને ડૂબતું બચાવ્યું હતું. પોતાની કલમથી અનેક લોકોના જીવનને સ્પર્શ્યું હતું. છતાં હૃદયના એક ખૂણામાં એક એવી ખાલી જગ્યા હતી, જેને કોઈ સફળતા ભરી શકતી નહોતી.

એ રાત્રે તેણે પોતાની ડાયરીમાં લખ્યું:

“દરેક માણસની જિંદગીમાં એક મંઝિલ હોય છે. કોઈ ત્યાં પહોંચવા માટે બધું ગુમાવે છે, કોઈ બધું મેળવીને પણ અધૂરું રહી જાય છે. આપણે ઘણી વાર વિચારીએ છીએ કે જો રસ્તો બદલ્યો હોત તો જીવન બદલાઈ ગયું હોત. કદાચ બદલાઈ પણ જાત. પરંતુ જિંદગીનો સાચો અર્થ એ નથી કે આપણે દરેક વળાંક પર સાચો નિર્ણય લીધો કે નહીં. સાચો અર્થ એ છે કે ખોટા સાબિત થયેલા રસ્તા પર પણ આપણે માનવતા, પ્રેમ અને આત્મસન્માન ગુમાવ્યાં કે નહીં.”

શેખરે પેન મૂકી દીધી.

બહાર સવાર થવાની તૈયારી હતી. નવા દિવસના અજવાળામાં શહેર ફરી જાગવાનું હતું.

‘સામના’ અખબારના પ્રેસમાં થોડા કલાકોમાં મશીનો ફરી ધમધમવા લાગશે. નવા સમાચાર છપાશે. નવા લોકોનાં સપનાં અને સંઘર્ષો કાગળ પર ઊતરશે.

જીવન પણ આવું જ છે. કોઈ એક પાનું અધૂરું રહી જાય તો આખું પુસ્તક પૂરું થતું નથી.

શેખર અને શ્યામા પોતાની પોતાની મંઝિલ સુધી પહોંચી ગયાં હતાં. પરંતુ એમની વચ્ચેનો રસ્તો, જે ક્યારેક એક જ દિશામાં જતો હતો, હવે માત્ર સ્મૃતિ બનીને રહી ગયો હતો.

અને કદાચ માનવજીવનની આ જ સૌથી મોટી વેદના છે—

મંઝિલ મળી જાય, પણ જેની સાથે ત્યાં પહોંચવાનું સપનું જોયું હોય, એ જ સાથી રસ્તામાં ક્યાંક છૂટી જાય.

— સમાપ્ત

કલ્પેશ પટેલ ©2026