ભવિષ્ય

ભવિષ્ય
મુન્દ્રા- કચ્છની એક નિશબ્દ વાર્તા


મુન્દ્રાના જૂના ભાગમાં, દરિયાકિનારે, ખારી હવાથી ઘસાઈ ગયેલી એક સાંકડી ગલીના છેડે પથ્થરની દીવાલો ધરાવતું એક જૂનું પુસ્તકાલય હતું.

દિવસના અજવાળામાં તેની બારીઓ બંધ રહેતી. દરવાજા પર ધૂળ જામેલી દેખાતી અને આસપાસથી પસાર થતા લોકોને તે કોઈ ત્યજી દેવાયેલી મહારાવની હવેલી જેવું લાગતું.

પરંતુ રાત પડતાં જ એ મકાનની એક ખુલ્લી બારીમાંથી પીળો પ્રકાશ બહાર આવતો.

ગામના લોકો કહેતા કે પુસ્તકાલય તો વર્ષોથી બંધ છે. છતાં મધરાત પછી તેની અંદરથી ક્યારેક પાનાં ફેરવવાનો અવાજ આવતો. ક્યારેક કોઈ ખુરશી ઢસડાતી હોય એવો અવાજ સંભળાતો. અને અમાસની રાતે તો જાણે કોઈ ધીમા અવાજે વાંચતું હોય એવું પણ લાગતું.

લોકોએ એ વાતને અફવા માની લીધી હતી. કેટલાકે તો ત્યાં કોઈ અતૃપ્ત આત્માનો વાસ હોવાનું ડીંડક પણ ચલાવ્યું હતું.

પણ એ પુસ્તકાલયમાં ખરેખર એક માણસ રહેતો હતો.

તેનું નામ હતું—હરસિભાઈ દેવરિયા.

હરસિભાઈ બહુ બોલતા નહીં. ગામના ચોકમાં કોઈ મળી જાય તો સ્મિત કરીને ખબરઅંતર પૂછતા, પરંતુ પોતાના જીવનની વાત ક્યારેય કોઈને કરતા નહીં.

તેમને પુસ્તકોનો એવો શોખ હતો કે જાણે અક્ષરો જ તેમની ભાષા હોય. બાળપણમાં તેઓ દરિયાકિનારે બેસીને જૂના અખબારોના ટુકડાઓમાંથી અક્ષરો ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરતા. કોઈ દુકાનદાર અખબારનું પાનું ફેંકી દેતો તો તેઓ તેની ઘડી વાળીને સાચવી રાખતા.

પરંતુ આવા શોખીન માણસ પાસેથી ગરીબીએ ભણવાની તક છીનવી લીધી હતી.

પિતાના વહેલા અવસાન પછી ઘર ચલાવવાની જવાબદારી તેમના ખભે આવી પડી. ક્યારેક મુન્દ્રા બંદરે મજૂરી કરતા, ક્યારેક માલ ઉતારવાનું કામ કરતા, તો ક્યારેક ખારેકની વાડીએ મજૂરી કરતા. ક્યારેક કોઈ વેપારીની દુકાને ચોકીદારી પણ કરતા. આ જ તેમનો જીવનક્રમ બની ગયો હતો.

રાત્રે થાકેલા શરીરે ઘરે પાછા ફરતા ત્યારે પણ મનમાં એક જ વિચાર આવતો:

“જો હું ભણી શક્યો હોત, તો કદાચ મારી જિંદગી તો જુદી હોત જ, પણ આખા મુન્દ્રાના લોકોની જિંદગી પણ કંઈક જુદી હોત.”

સમય વીતતો ગયો. ઉંમર વધતી ગઈ. મિત્રો પરણ્યા, ઘરો વસ્યાં, બાળકો મોટાં થયાં. હરસિભાઈ પાસે થોડી ઘણી મિલકત થઈ, પરંતુ પોતાનું ઘર વસાવવાની ઇચ્છા જાણે ક્યારેય હિંમત ભેગી કરી શકી નહીં.

લોકો કહેતા, “હરસિભાઈ પાસે પૈસાની કમી નથી, પણ એમની જિંદગીમાં કોઈ નથી.”

હરસિભાઈ આ સાંભળીને હસી દેતા.

કોઈને ખબર નહોતી કે એ હાસ્યની પાછળ કેટલાં વર્ષોનું મૌન દટાયેલું હતું.

## મધરાતનો અવાજ

શિયાળાની એક કાતિલ ઠંડી રાત્રે મુન્દ્રામાં ભારે પવન ફૂંકાતો હતો. દરિયાની દિશામાંથી આવતા પવનના સૂસવાટા જૂના મકાનની બારીઓને ધ્રુજાવતા હતા.

ગામનો યુવાન ઝરીયા પોતાના મિત્રના ઘરેથી પાછો ફરતો હતો. રાતના લગભગ બાર વાગ્યા હશે. પુસ્તકાલયની બાજુમાંથી પસાર થતી વખતે તેને અંદરથી પાનાં ફેરવવાનો સ્પષ્ટ અવાજ સંભળાયો.

તે અટકી ગયો.

પછી એક ખુરશી ખસેડાઈ હોય એવો અવાજ આવ્યો.

ઝરીયાએ બારીમાંથી અંદર ડોકિયું કર્યું. પુસ્તકાલયના મધ્યમાં એક દીવો સળગતો હતો. તેની સામે હરસિભાઈ પોતે બેઠા હતા. તેમની સામે એક જૂનું પુસ્તક ખુલ્લું હતું.

ઝરીયાને આશ્ચર્ય થયું. તેણે બીજા દિવસે પોતાના મિત્રોને વાત કરી.

“પુસ્તકાલયમાં રાત્રે કંઈક રહસ્યમય થાય છે,” તેણે કહ્યું.

વાત આખા ગામમાં ફેલાઈ ગઈ. કોઈએ કહ્યું કે હરસિભાઈ જૂનાં પુસ્તકો સાથે વાતો કરે છે. કોઈએ કહ્યું કે તેઓ મૃત માણસોના પત્રો વાંચે છે.

હરસિભાઈ સુધી આ વાત પહોંચી, પણ તેમણે કોઈ ખુલાસો કર્યો નહીં.

તેમની એક જ વાત હતી:

“રાત શાંત હોય ત્યારે અક્ષરો વધારે સ્પષ્ટ સંભળાય છે.”

લોકોને આ જવાબ ગમ્યો નહીં. રહસ્ય વધુ ઘેરું બન્યું.

પરંતુ ઝરીયાના મનમાં બીજો પ્રશ્ન ઊઠ્યો હતો—હરસિભાઈ દરરોજ વાંચતા શું હતા?

પુસ્તકાલયના પાછળના ખૂણામાં સાગના લાકડાનું એક મોટું કબાટ હતું. તેના પર જૂનું પિત્તળનું તાળું લટકતું હતું.

ઝરીયાએ ક્યારેય એ કબાટ ખુલ્લું જોયું નહોતું.

એક દિવસ તેણે હરસિભાઈને પૂછ્યું, “કાકા, આ કબાટમાં શું છે?”

હરસિભાઈની નજર ક્ષણભર માટે કબાટ પર સ્થિર થઈ ગઈ.

“કેટલીક એવી વસ્તુઓ છે, બેટા, જે સાચવી રાખવી જરૂરી હોય છે. પણ દરેક સાચવેલી વસ્તુ દુનિયાને બતાવવા માટે નથી હોતી.”

કાકાનો નીરસ જવાબ સાંભળીને ઝરીયા ચૂપ થઈ ગયો.

એ જવાબમાં કંઈક એવું હતું, જે સામાન્ય લાગતું નહોતું.

થોડા દિવસ પછી હરસિભાઈએ ગામની પંચાયતને બોલાવી. તેમની ઉંમર થઈ રહી હતી. તેમણે પોતાની મિલકતનો મોટો ભાગ ગામનાં ગરીબ અને શ્રમિક પરિવારોનાં બાળકોના શિક્ષણ માટે દાન આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

“હું ભણી શક્યો નહીં,” તેમણે શાંત અવાજે કહ્યું, “પણ હવે આપણા ગામનું કોઈ બાળક માત્ર ગરીબીને કારણે ભણવાથી વંચિત ન રહેવું જોઈએ.”

પંચાયતના સભ્યો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

એ જ સાંજે હરસિભાઈએ ઝરીયાને પોતાની પાસે બોલાવ્યો.

“બેટા, જો ક્યારેક હું ન રહું, તો આ પુસ્તકાલયની સંભાળ રાખજે. અને એક વાત યાદ રાખજે—મારા ગયા પછી જ પેલા પિત્તળના તાળાવાળું કબાટ ખોલજે.”

ઝરીયા વધુ કંઈ પૂછે એ પહેલાં હરસિભાઈ ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.

એ રાત્રે પુસ્તકાલયની બારીમાં દીવો મોડે સુધી સળગતો રહ્યો.

## બંધ કબાટનું રહસ્ય

થોડા મહિનાઓ પછી હરસિભાઈનું અવસાન થયું.

તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં આખું ગામ હાજર હતું. જે માણસને લોકો એકલો માનતા હતા, તેની વિદાય વખતે કેટલાય શ્રમિકો, માછીમારો અને વૃદ્ધો આંખ લૂછતા ઊભા હતા.

તેમના દાનથી રાત્રિશાળા શરૂ કરવાની તૈયારીઓ થઈ. પુસ્તકાલયની સફાઈ થવા લાગી. જૂનાં પુસ્તકો ગોઠવાયાં, તૂટેલી બારીઓ સમારવામાં આવી અને બાળકો માટે વાંચનખંડ તૈયાર થવા લાગ્યો.

પરંતુ ઝરીયાના મનમાં બંધ કબાટનો પ્રશ્ન હજુ જીવતો હતો.

એક સાંજે તેણે હરસિભાઈએ આપેલી ચાવી તાળામાં ફેરવી.

કબાટ ધીમા ચિચિયારીભર્યા અવાજ સાથે ખૂલ્યું.

અંદર સોના-ચાંદી કે કોઈ કિંમતી વસ્તુ નહોતી. ત્યાં જૂનાં પુસ્તકો, પીળાં પડી ગયેલાં કાગળો, કેટલીક તસવીરો અને કાપડમાં વીંટાળેલી એક ડાયરી હતી.

ઝરીયાએ એ ડાયરી ખોલી.

પહેલાં પાને લખેલું હતું:

“આ ડાયરી કોઈને દોષ આપવા માટે નથી. જો ક્યારેક કોઈના હાથમાં આવે, તો તે જાણે કે માણસનું અધૂરું જીવન પણ બીજા કોઈના જીવનમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે.”

ઝરીયાએ આગળ વાંચવાનું શરૂ કર્યું.

વર્ષો પહેલાં, જ્યારે હરસિભાઈ યુવાન હતા, ત્યારે બંદર પાસે તેમને એક નાનકડો છોકરો મળ્યો હતો. છોકરો અનાથ હતો. તે વેપારીઓના ગોદામ પાસે પડેલા કાગળો વીણીને અક્ષરો ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરતો.

હરસિભાઈએ તેને પૂછ્યું હતું, “ભણવું છે?”

છોકરાએ કહ્યું હતું, “ખૂબ. પણ ભણવા માટે પૈસા નથી.”

એ જવાબે હરસિભાઈને પોતાના બાળપણની યાદ અપાવી હતી.

તેમણે પોતાની મજૂરીમાંથી થોડા પૈસા બચાવીને છોકરાને શાળામાં દાખલ કરાવ્યો. પોતાના માટે નવાં કપડાં ખરીદવાનું બંધ કર્યું. ક્યારેક પોતે ભૂખ્યા રહીને છોકરાની ફીની વ્યવસ્થા કરી.

ડાયરીમાં આગળ લખ્યું હતું:

“એને ભણાવતાં ભણાવતાં મને લાગ્યું કે હું પણ ફરી ભણું છું. એના હાથમાં પુસ્તક જોતો ત્યારે મારું અધૂરું બાળપણ થોડુંક પૂરું થતું.”

ઝરીયાની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

પરંતુ ડાયરીમાં એ છોકરાનું નામ નહોતું.

છેલ્લાં પાનાંમાં માત્ર એક વાક્ય લખેલું હતું:

“જો એ ક્યારેક પાછો આવે, તો એને એટલું જ કહેજો કે હું એને ક્યારેય ભૂલ્યો નથી.”

ઝરીયાએ ડાયરી બંધ કરી. હરસિભાઈએ આટલું મોટું કામ કર્યું હતું, છતાં ગામમાં કોઈને એની જાણ નહોતી. તેમણે એક અનાથ બાળકને ભણાવ્યો હતો, પણ પોતાના ત્યાગની વાત કોઈની સામે કરી નહોતી.

હવે ઝરીયાને સમજાતું હતું કે કબાટની અંદર માત્ર જૂની વસ્તુઓ નહીં, પરંતુ હરસિભાઈના જીવનનો એક અણજાણ્યો અધ્યાય બંધ હતો.

પરંતુ એ અધ્યાયનો અંત હજી આવ્યો નહોતો.

## ઝાંઝીબારથી આવેલો અજાણ્યો માણસ

બીજા અઠવાડિયે મુન્દ્રા બંદરે ઝાંઝીબારથી આવેલું એક વહાણ લાંગરીને ઊભું હતું. વહાણમાંથી ઊતરેલા લોકોમાં એક વૃદ્ધ માણસ પણ હતો. સફેદ વાળ, સાદાં કપડાં અને હાથમાં જૂની ચામડાની થેલી.

તેના ચહેરા પર પ્રવાસનો થાક હતો, પણ આંખોમાં કોઈને શોધવાની ઉતાવળ દેખાતી હતી.

તેણે પુસ્તકાલયના દરવાજે ઊભા રહીને પૂછ્યું, “અહીં હરસિભાઈ દેવરિયા રહેતા હતા?”

ઝરીયાએ જવાબ આપ્યો, “હા. પણ હવે તેઓ નથી રહ્યા.”

આવનાર માણસે થોડો સમય કંઈ કહ્યું નહીં. તેની નજર પુસ્તકાલયના દરવાજા પર સ્થિર થઈ ગઈ.

પછી ધીમેથી બોલ્યો, “દાદા, હું બહુ મોડો પડી ગયો.”

એ શબ્દોમાં પસ્તાવો હતો, જાણે વર્ષોથી મનમાં દબાયેલી વાત આજે પહેલી વાર હોઠ સુધી આવી હોય.

તેણે પોતાનો પરિચય આપ્યો. તે જ અનાથ છોકરો હતો, જેને હરસિભાઈએ વર્ષો પહેલાં ભણવા માટે મદદ કરી હતી.

સમય જતાં તે ખારેકનો વેપારી બન્યો હતો. વેપારની શોધમાં પરદેશ ગયો, ઝાંઝીબારમાં સ્થાયી થયો અને ત્યાં પોતાનો વ્યવસાય ઊભો કર્યો. જીવનની જવાબદારીઓ અને વેપારની વ્યસ્તતામાં વર્ષો વીતી ગયાં. મુન્દ્રા પાછા આવવાનું મન થતું, પણ દરેક વખતે કોઈ ને કોઈ કારણ આડે આવતું રહ્યું.

“હું તેમને રોજ યાદ કરતો રહ્યો,” તેણે કહ્યું, “પણ જ્યારે પાછા આવવાનો સમય મળ્યો, ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. હું એમને મળીને એટલું પણ કહી ન શક્યો કે એમણે મારા માટે શું કર્યું.”

ઝરીયાએ તેને ડાયરી બતાવી.

વેપારીએ ધ્રૂજતા હાથે ડાયરી પકડી. એક પાનું વાંચતાં જ તેની આંખોમાંથી આંસુ સરી પડ્યાં.

“તેમણે મને ભણાવ્યો એટલું જ નહીં,” તે બોલ્યો, “તેમણે મને માણસ બનાવ્યો. હું આજે જે કંઈ છું, એમાં તેમનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે. એમણે મારા માટે જે કર્યું, એનું ઋણ હું આખી જિંદગી ચૂકવી શકું એમ નથી.”

થોડી ક્ષણો પછી તેણે પુસ્તકાલયના ખૂણામાં પડેલા કબાટ તરફ જોયું.

“આ કબાટમાં જ એમનાં પુસ્તકો રહેતાં?”

ઝરીયાએ માથું હલાવ્યું.

વેપારી ધીમેથી હસ્યો.

“હરસિભાઈને રાત્રે વાંચવાનો શોખ હતો. તેઓ કહેતા કે દિવસ માણસને રોજી આપે છે, પણ રાત એને પોતાનાં સપનાં સાથે વાત કરવાનો સમય આપે છે.”

ઝરીયાને ત્યારે સમજાયું કે પુસ્તકાલયના મધરાતના અવાજમાં કોઈ અતૃપ્ત આત્મા નહોતો. ત્યાં એક એવો માણસ જીવતો હતો, જેણે પોતાનાં અધૂરાં સપનાંને બીજાના ભવિષ્યમાં સાચવી રાખ્યાં હતાં.

થોડી વાર પછી વેપારીએ પોતાની ચામડાની થેલી ખોલી. તેમાંથી નોટોનું એક બંડલ કાઢીને ઝરીયાના હાથમાં મૂક્યું.

“આ પૈસા હરસિભાઈ માટે તો કંઈ જ નથી,” તેણે કહ્યું, “પણ એમના સપનાને આગળ વધારવા માટે મારી નાનકડી ભેટ છે. આ ગામના બાળકોને ભણવા માટે જે કંઈ જરૂરી હોય, એમાં વાપરજો. હું પણ હવે આ કામમાં મારી શક્તિ મુજબનો ફાળો આપીશ.”

ઝરીયા કંઈ બોલી શક્યો નહીં.

જે માણસને હરસિભાઈએ વર્ષો પહેલાં ભવિષ્ય આપ્યું હતું, તે આજે પોતાના ભૂતકાળનું ઋણ ચૂકવવા પાછો આવ્યો હતો.

## ભવિષ્યનો દીવો

થોડા જ સમયમાં મુન્દ્રા ગામના એ પુસ્તકાલયનું નવું રૂપ તૈયાર થઈ ગયું.

બારણાં પર નવી તકતી લગાવવામાં આવી:

**“હરસિભાઈ રાત્રી પુસ્તકાલય — શ્રમિક બાળકો તથા મોટાઓ માટે મફત વાંચન અને શિક્ષણ કેન્દ્ર.”**

દરરોજ સાંજે બંદરેથી પાછા ફરતા મજૂરો પોતાનાં બાળકો સાથે અહીં આવવા લાગ્યા. કોઈ માછીમારનો દીકરો હતો, કોઈ બાંધકામના શ્રમિકની દીકરી, તો કોઈ એવા પરિવારનું બાળક હતું જેને દિવસ દરમિયાન કામમાં હાથ બટાવવો પડતો.

રાત્રે દીવો પ્રગટતો. પાનાંઓ ફેરવાતાં. બાળકોના અવાજથી જૂનું મકાન જીવંત બની જતું.

ઝાંઝીબારથી આવેલો ખારેકનો વેપારી પણ પોતાનો વ્યવસાય સમેટીને મુન્દ્રામાં જ રહી ગયો. તેણે પોતાના અનુભવ અને સમયનો ઉપયોગ કરીને બાળકોને ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને પુસ્તકો અને શૈક્ષણિક સામગ્રી મળે એ માટે પણ તેણે વ્યવસ્થા કરી.

એક રાત્રે ઝરીયાએ તેને પૂછ્યું, “સાહેબ, તમને નથી લાગતું કે હરસિભાઈ પોતે ભણી શક્યા હોત તો બહુ આગળ વધ્યા હોત?”

વેપારીએ હાથમાં રહેલું પુસ્તક બંધ કર્યું.

“કદાચ,” તે બોલ્યો, “પણ જો તેઓ માત્ર પોતાનું ભવિષ્ય બનાવવામાં જ વ્યસ્ત રહ્યા હોત, તો મારું ભવિષ્ય કોણ બનાવત? અને આજે આટલાં બાળકોને ભણાવવાનું કામ કોણ કરત?”

બહાર દરિયાની હવા ધીમે ધીમે વહી રહી હતી.

પુસ્તકાલયની દીવાલ પર હરસિભાઈની એક નાનકડી તસવીર મૂકવામાં આવી હતી. તસવીર નીચે લખેલું હતું:

*“જે પોતે ભણી ન શક્યો, તેણે બીજાઓ માટે જ્ઞાનના દરવાજા ખોલી દીધા.”*

એ રાત્રે પણ પુસ્તકાલયમાં દીવો મોડે સુધી સળગતો રહ્યો.

પરંતુ હવે ગામના લોકોને એ અવાજોથી ડર લાગતો નહોતો. તેમને ખબર હતી કે રાત્રે અહીં કોઈ ભૂત ફરતું નથી.

અહીં એક અધૂરા સપનાનો પ્રકાશ જીવતો હતો.

હરસિભાઈ પોતે ભણી શક્યા નહોતા, પણ તેમણે એક બાળકને ભણાવીને તેના માટે આખી દુનિયાનાં દ્વાર ખોલ્યાં હતાં. એ જ બાળક આજે ગામનાં બીજાં બાળકો માટે ભવિષ્યના દ્વાર ખોલી રહ્યો હતો.

હરસિભાઈનું જીવન પૂરું થયું હતું, પરંતુ તેમનું સ્વપ્ન હજી જીવતું હતું.

અને કદાચ માણસની સાચી અમરતા એ જ છે—પોતે ન જોઈ શકેલા ભવિષ્યને બીજાની આંખોમાં જીવતું જોવું.

કારણ કે માણસનું જીવન ક્યારેક અધૂરું રહી જાય છે, પરંતુ એના ત્યાગથી કોઈ બીજાનું જીવન પૂર્ણ થઈ શકે છે.

લેખક: કલ્પેશ પટેલ ©