લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
સોડમ
સોડમ
સોડમ
વતન પ્રેમની લઘુકથા
એટલાન્ટાના વિશાળ બંગલાની કાચની બારીમાંથી વિશાલ બહાર જોઈ રહ્યો હતો. લીલાછમ લૉન પર ઝાકળનાં ટીપાં મોતીની જેમ ચમકતાં હતાં. દૂર રસ્તા પર ગાડીઓ દોડી રહી હતી. ઘરની અંદર સેન્ટ્રલ હીટિંગની હૂંફ હતી, બહાર અમેરિકાની શિસ્તબદ્ધ સવાર!
પંદર વર્ષ પહેલાં જ્યારે તે ઊંચા અભ્યાસ કરવા અને જીવનમાં કંઈક બની બતાવવાના સ્વપ્ન સાથે અમેરિકા આવ્યો હતો, ત્યારે આ જ દૃશ્ય તેની કલ્પનાનું સ્વર્ગ હતું. આજે એ સ્વપ્ન સાકાર થઈ ચૂક્યું હતું. ઊંચો હોદ્દો, અઢળક કમાણી, લક્ઝરી કાર, આલીશાન બંગલો અને સમાજમાં પ્રતિષ્ઠા,કશું જ બાકી નહોતું.
તેમ છતાં, છેલ્લા કેટલાક સમયથી તેને લાગતું હતું કે જાણે જીવનની કોઈક અત્યંત મહત્ત્વની વસ્તુ ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે. દિવસભર મીટિંગો, રાત્રે પાર્ટીઓ અને સપ્તાહના અંતે મોંઘાં રેસ્ટોરાં વચ્ચે પણ મનના એક ખૂણે અજાણી ઉદાસી ઘર કરી ગઈ હતી.
ક્યારેક રાત્રે ઊંઘ ઊડી જાય ત્યારે તેને પોતાના ગામની ગલીઓ યાદ આવતી. પછી તરત જ તે મનને સમજાવતો,
આ બધું તો ભૂતકાળ છે. જીવનમાં આગળ વધવા માટે કેટલીક વસ્તુઓ પાછળ છોડવી જ પડે.
પણ શું ખરેખર બધું પાછળ છોડી શકાય?
એક શનિવારે તેની અમેરિકન પત્ની જિમી, ઘરના જૂના સ્ટોરરૂમની સફાઈ કરતી હતી. વર્ષોથી ખોલવામાં ન આવેલી એક લાકડાની પેટી તેના હાથમાં આવી. ધૂળ ખંખેરીને તે પેટી લિવિંગ રૂમમાં લઈ આવી.
“વિશાલ, આટલાં વર્ષોથી આ કચરો સાચવીને શું કામ રાખ્યો છે? જરા મને પણ બતાવ તો ખરો, તારા જુના ખજાનામાં શું છે!”
વિશાલે પેટી તરફ જોયું અને અચાનક તેના ચહેરા પર અજાણી ચમક આવી ગઈ. એ પેટી તો તે ભારતથી પોતાની સાથે લાવ્યો હતો. અમેરિકા આવતી વખતે જીવનની કેટલીય વસ્તુઓ તેણે છોડી દીધી હતી, પણ આ પેટી કેમેય કરીને, તે ક્યારેય છોડી શક્યો નહોતો.
તેણે ધીમેથી ઢાંકણું ખોલ્યું.
અંદર પીળાં પડી ગયેલાં બાળપણનાં કેટલાંક ફોટોગ્રાફ્સ, ગામની શાળાનાં પ્રગતિપત્રકો, જૂની શાહીવાળી ફાઉન્ટન પેન અને એક નાની કાચની બરણી હતી. બરણી પર ધૂળનું પાતળું પડ જામ્યું હતું. ઢાંકણું ખોલતાં જ તેમાંથી એક સૂકી, રાતી માટીનો ભૂકો તેની હથેળી પર પડ્યો.
વિશાલ થોડી ક્ષણો માટે સ્થિર થઈ ગયો.
એ જ માટી!
તેના ગામના ખેતરની માટી!
અમેરિકા આવતાં પહેલાં દાદાજીએ આ માટી બરણીમાં ભરીને તેને આપી હતી.
“બેટા, દુનિયા જોવા જા, ખૂબ ભણજે, ખૂબ કમાજે. અમને તો તારા પર ગર્વ છે. પણ એક વાત યાદ રાખજે,પરદેશમાં ગમે તેટલાં અત્તર લગાડજે, તોય પોતાની માટીની સોડમ ભૂલતો નહીં. માણસ ગમે એટલો ઊંચો જાય, એનાં મૂળિયાં તો ધરતીમાં જ હોય છે.”
ત્યારે વિશાલ હસ્યો હતો.
“દાદા, આજના જમાનામાં માટીની સોડમથી કંઈ ચાલે, તે તો ભૂલવી જ પડે ? પૈસા હોય તો દુનિયાની ચાહો તે બધી સુગંધ ખરીદી શકાય!”
દાદાજીએ કંઈ જવાબ આપ્યો નહોતો. માત્ર માટી ની બરણી આપી તેના માથે હાથ ફેરવ્યો હતો.
આજે પંદર વર્ષ પછી એ જ શબ્દો વિશાલના કાનમાં ગુંજી ઊઠ્યા.
તેણે બરણીમાંથી થોડી માટી હથેળીમાં લીધી અને આંખો બંધ કરી.
અચાનક જાણે એટલાન્ટાનો બંગલો ઓગળી ગયો. કાચની બારીઓની જગ્યાએ ગામની ખુલ્લી બારી દેખાવા લાગી. ચોમાસાના પહેલા વરસાદ પછી ધરતીમાંથી ઊઠતી સોડમ તેના શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
તેને યાદ આવ્યું,વરસાદમાં ભીંજાતાં શાળાએ જવું, લીમડાના ઝાડ નીચે બેસીને ભાખરી ખાવી, ગામના પાદર પાસે પીપળાની છાયામાં દોસ્તો સાથે કરેલી મસ્તીઓ, દાદીના હાથની ગરમ રોટલી અને સાંજ પડે ત્યારે ખેતરમાંથી પાછા ફરતા દાદાજીના પગલાં!
એ બધું કેટલું સામાન્ય હતું ત્યારે! કોઈ વૈભવ નહોતું, કોઈ મોટી કાર નહોતી, કોઈ ઊંચો હોદ્દો નહોતો. છતાં સાંજ પડતાં ઘેર પાછા ફરવાની જે ઉતાવળ રહેતી, એવી ઉતાવળ હવે આખી દુનિયામાં ક્યાંય નહોતી.
તેને પહેલી વાર સમજાયું કે વર્ષો સુધી તેણે સુખ મેળવવા માટે દોડ લગાવી હતી, પણ એ દોડમાં સુખની પોતાની વ્યાખ્યા જ ક્યાંક પાછળ રહી ગઈ હતી.
તેની આંખોમાંથી બે ટીપાં સરકી પડ્યાં.
“વિશાલ, આર યુ ઓકે?”
જિમીનો અવાજ સાંભળીને તેણે આંખો ખોલી. જિમી તેની સામે ચિંતાથી જોઈ રહી હતી.
“આ માટી છે, જિમી. મારા ગામની માટી!”
જિમી હળવું હસી પડી.
“માટી? આટલી નાની બરણીમાં એવું શું છે કે તારી આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં?”
વિશાલે જવાબ આપતાં પહેલાં ફરી એક વાર માટીને હથેળીમાં દબાવી.
“આમાં મારું બાળપણ છે, જિમી. મારા દાદા છે, મારું ગામ છે, મારી મા-બાપની યાદો છે. અહીંથી જ હું નીકળ્યો હતો. પણ ખબર જ ન પડી કે આગળ વધતાં વધતાં હું મારાથી જ કેટલો દૂર આવી ગયો!”
જિમી ચૂપ થઈ ગઈ.
વિશાલ થોડો સમય બારી બહાર જોતો રહ્યો. પછી ધીમેથી બોલ્યો, “જિમી, મારે હવે ઇન્ડિયા પાછા જવું છે.”
“પાછા? ક્યાં?”
“ઇન્ડિયા મારા ગામડે. મારા વતનમાં. કાયમ માટે.”
જિમીના ચહેરા પર આશ્ચર્ય છવાઈ ગયું.
“પણ વિશાલ, આપણું ઘર, તારી નોકરી, આપણી આખી જિંદગી અહીં છે! આપણે આ બધું મેળવવા કેટલાં વર્ષો મહેનત કરી છે. હવે અચાનક બધું છોડીને કેવી રીતે જઈ શકીએ?”
“મને ખબર છે,” વિશાલે કહ્યું, “અને હું તને આ બધું છોડવા માટે દબાણ પણ નહીં કરું. પણ એક વાત સમજાઈ છે.જીવનભર જે મેળવવા દોડતો રહ્યો, એ બધું મળ્યા પછી પણ અંદરનો ખાલીપો ભરાતો નથી. કદાચ હવે મારે થોડું પાછું ફરવું છે, જેથી મારી જાતને ફરીથી મેળવી શકું.”
“અને જો તું પાછો જઈશ તો શું બધું પહેલાં જેવું જ મળશે?” જિમીએ સવાલ કર્યો.
વિશાલ મૌન થઈ ગયો.
ના, કદાચ કંઈ જ પહેલાં જેવું નહીં હોય. દાદાજી હવે રહ્યા નહોતા. બાળપણના કેટલાય મિત્રો ગામ છોડીને શહેરોમાં વસ્યા હશે. જૂનું ઘર પણ બદલાઈ ગયું હોય. સમય તો ત્યાં પણ અટક્યો નહીં હોય.
પણ પછી તેને લાગ્યું,વતન પાછા જવાનો અર્થ ભૂતકાળને ફરી જીવવાનો નથી; પોતાના મૂળ સાથે વર્તમાનને ફરીથી જોડવાનો છે.
“ના, જિમી,” તેણે શાંતિથી કહ્યું, “બધું પહેલાં જેવું નહીં મળે. પણ જે કંઈ બાકી છે, એની સાથે તો જીવી શકીશ. અને જે ખોવાઈ ગયું છે, એને યાદ કરીને પણ કદાચ શાંતિથી શ્વાસ લઈ શકીશ.”
જિમી તેની બાજુમાં આવીને ઊભી રહી. તેણે વિશાલની હથેળીમાં પડેલી માટીને સ્પર્શી.
“કદાચ હું તારી જેમ આ માટીની સુગંધ અનુભવી ન શકું,” તે બોલી, “પણ તારી આંખોમાં જે જોઈ રહી છું, એ સમજવા માટે મને કોઈ અનુવાદની જરૂર નથી.”
વિશાલે તેની સામે જોયું. પહેલી વાર તેને લાગ્યું કે જિમીને સાથે લઈ જવાનો અર્થ માત્ર દેશ બદલાવવાનો નહોતો; પોતાના હૃદયનો એક બંધ દરવાજો તેની સામે ખોલવાનો હતો.
આગામી કેટલાક મહિનાઓમાં બંનેએ લાંબી ચર્ચાઓ કરી. વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ હતી, અનિશ્ચિતતા હતી, ભવિષ્યની ચિંતા પણ હતી. છતાં વિશાલે ઉતાવળમાં બધું છોડવાને બદલે આયોજનપૂર્વક વતન પાછા ફરવાનો નિર્ણય લીધો. જિમી પણ તેની સાથે જવાની સંમતિ આપી.
વતન પહોંચ્યા પછી એક વહેલી સવારે વિશાલ એકલો ખેતર તરફ નીકળ્યો. રાતે વરસાદ પડ્યો હતો. ભીની ધરતીમાંથી સોડમ ઊઠતી હતી. દૂર કોઈ ખેડૂત હળ ચલાવતો હતો. પંખીઓના કલરવ વચ્ચે ગામ ધીમે ધીમે જાગતું હતું.
વિશાલે જૂતાં ઉતાર્યાં અને ભીની માટી પર પગ મૂક્યો.
તેની આંખો ફરી ભીની થઈ ગઈ.
વર્ષો પહેલાં દાદાજીએ આપેલી બરણીની માટી હવે સૂકી થઈ ગઈ હતી, પણ જે સુગંધની શોધમાં તે આટલાં વર્ષો ભટક્યો હતો, એ તો અહીં હજી જીવંત હતી.
તેણે ઝૂકીને માટીને સ્પર્શી.
“દાદા, હું પાછો આવી ગયો.”
પવનની એક હળવી લહેર ખેતરમાંથી પસાર થઈ. ભીની ધરતીની સોડમ તેના શ્વાસમાં ઊતરી ગઈ.
એ ક્ષણે વિશાલને સમજાયું—માણસ આખી દુનિયા જીતી લે, તોય પોતાના મનને શાંતિ ત્યારે જ મળે છે, જ્યારે તેને ખબર પડે કે તેનું મૂળ ક્યાં છે.
કેટલીક સુગંધો બરણીમાં બંધ કરી શકાય છે, પણ એમનું સાચું સરનામું હંમેશાં હૃદયમાં જ હોય છે.
કલ્પેશ પટેલ ©
