લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
ચોર ક્યાંય ગયો નથી…
ચોર ક્યાંય ગયો નથી…
🌾
ચોર ક્યાંય ગયો નથી…
થીમ ~ખુશીઓનો ચોર.
રાધનપુરના અફાટ રણમાં રેતીના ગરમ કણોની જેમ અનેક માણસોની જિંદગી વેરાયેલી હતી. કોઈ બે ટંકના રોટલા માટે સંઘર્ષ કરતું, તો કોઈ દીકરીના લગ્ન માટે લીધેલા કરજના ભાર નીચે દટાયેલું.
આ ગામમાં એક માણસ હતો,રઘુ રાતડીયો. પૈસા ધીરવાનો તેનો ધંધો હતો, પણ ગામના લોકોની ભાષામાં તે માત્ર શાહુકાર નહોતો; તે હતો લોકોની ‘ખુશીઓનો ચોર’.
રઘુ જે ઘરના ઉંબરા પર પગ મૂકે, ત્યાં વાતો ધીમી પડી જાય. બાળકોનો કિલકિલાટ અટકી જાય અને સ્ત્રીઓના ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ ઊભી થઈ જાય.
“રઘુ આવ્યો છે!”,આટલું સાંભળતાં જ ઘરમાં જાણે કોઈ અદૃશ્ય શોક ઊતરી આવતો.
રઘુને લોકોની આંખોમાં ઊતરતો ડર દેખાતો હતો, પણ એ ડર પાછળ છુપાયેલું દુઃખ જોવાની તેની પાસે ફુરસદ નહોતી. તેના માટે માણસ એટલે લેણદાર અને સંબંધ એટલે કેવળ હિસાબ.
પરંતુ દરેક કઠોર માણસની અંદર એક કડવી કથા દટાયેલી હોય છે.
રઘુની અંદર પણ એક જૂનું ગરમ રણ હતું.
વર્ષો પહેલાં, દુષ્કાળના એક કપરા વર્ષે, તેની પત્ની બીમાર પડી હતી. સારવાર માટે તેણે ગામના એક મોટા શાહુકાર પાસેથી ઊંચા વ્યાજે પૈસા લીધા હતા. વ્યાજ ચૂકવતાં ચૂકવતાં ઘરનું અનાજ ખૂટી ગયું, ઘરેણાં વેચાઈ ગયાં અને અંતે તેની પત્ની પણ દુનિયા છોડી ગઈ.
પત્નીના મૃત્યુ પછી રઘુએ મનમાં એક કઠોર ગાંઠ બાંધી હતી—દુનિયામાં દયા બતાવનાર કરતાં હિસાબ રાખનાર જ ટકે છે.
ધીમે ધીમે તેણે પોતાની પીડાને વ્યવસાય બનાવી દીધી. ક્યારેક જે અન્યાયનો ભોગ બન્યો હતો, એ જ અન્યાય હવે બીજાઓ પર કરતો હતો.
તે ભૂલી ગયો હતો કે દુઃખ માણસને બે રસ્તા બતાવે છે—બીજાને દુઃખ આપવાનો અથવા બીજાનું દુઃખ સમજવાનો.
એક બપોરે રઘુ સંગીતા આહીરના ઘેર પહોંચ્યો.
સંગીતા જન્મથી મૂક-બધિર હતી. દુનિયાના અવાજો તેના સુધી પહોંચતા નહોતા, પરંતુ માણસોના ચહેરા પર લખાયેલી ભાષા તે સહજ રીતે વાંચી શકતી હતી. તેની આંખોમાં એક એવું અજવાળું હતું, જે શબ્દો વગર પણ મનના અંધકારને સ્પર્શી શકે.
ઘરની સ્થિતિ નબળી હતી. ઉંબરા પાસે જૂનું માટલું પડ્યું હતું અને ઓસરીમાં તેની વૃદ્ધ માતા ચિંતાભરી નજરે બેઠી હતી.
રઘુએ હિસાબની ચોપડી ખોલી. બાકી વ્યાજનો આંકડો બતાવીને પૈસા માગ્યા.
માતાએ હાથ જોડ્યા. “બે દિવસની મહેતલ આપો ભાઈ. દૂધ વેચીને કંઈક વ્યવસ્થા કરીશ.”
રઘુનો ચહેરો કઠોર રહ્યો.
એવામાં સંગીતા તેની સામે આવી. તેણે રઘુની આંખોમાં જોયું અને હવામાં આંગળીઓ ફેરવીને સંકેત કર્યો.
રઘુને સમજાયું નહીં.
સંગીતાએ ફરી તેની હથેળી પકડી અને આંગળીથી ધીમે ધીમે લખ્યું.
“દાદા, તમે સદાય આટલા ગુસ્સામાં કેમ રહો છો?”
રઘુના ચહેરા પર ક્ષણભર આશ્ચર્ય ઊભું થયું.
આ સવાલ તેની પાસે કોઈએ ક્યારેય પૂછ્યો નહોતો. લોકો તેની પાસે પૈસા માગતા, સમય માગતા, માફી માગતા; પણ તેના મનની ખબર કોઈએ લીધી નહોતી.
સંગીતાએ ફરી તેની હથેળી પર લખ્યું...
“તમારી પાસે પૈસા છે, પણ તમે હસતા નથી. તમે બધાની પાસેથી વ્યાજ લો છો, પણ તમારી પોતાની ખુશીનું શું?”
રઘુએ હથેળી ખેંચી લીધી. જાણે કોઈએ વર્ષોથી બંધ રાખેલા ઘાવ પર આંગળી મૂકી દીધી હોય.
તેની નજર સામે પત્નીનો ચહેરો તરવરી ઊઠ્યો. તેને યાદ આવ્યું કે પત્નીના અંતિમ દિવસોમાં તેણે પણ એક વાર પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં પકડીને કહ્યું હતું, “રઘુ, પૈસા બચાવતાં બચાવતાં જીવનને ખાલી ન કરી નાખતા.”
એ સમયે તેને લાગ્યું હતું કે આ બીમારીની બકવાસ છે. આજે એ જ શબ્દો સંગીતાના મૌનમાંથી ફરી સંભળાયા.
રઘુની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
સંગીતાએ તેની હથેળી પર છેલ્લું વાક્ય લખ્યું—
“દાદા, જે દુઃખે તમને પીડિત બનાવ્યા , એ જ દુઃખ તમે બીજાને શા માટે આપો છો?”
આ વખતે રઘુ પાસે કોઈ જવાબ નહોતો.
તે હિસાબ ની ચોપડી બંધ કરીને ઊભો થયો. જતાં પહેલાં તેણે સંગીતાની માતાને કહ્યું, “હાલ પૈસાની ચિંતા ન કરશો. પહેલાં ઘરની જરૂરિયાત પૂરી કરજો. આપણે પછી વાત કરીશું.”
આટલું કહીને તે બહાર નીકળી ગયો, પરંતુ પહેલી વાર તેને પોતાનાં પગલાંનો ભાર અનુભવાયો.
એ રાતે તેને ઊંઘ ન આવી. વર્ષોથી જે ભૂતકાળને તે ભૂલી જવા માગતો હતો, એ જ ભૂતકાળ આજે તેની સામે અરીસો લઈને ઊભો હતો.
બીજા દિવસથી રઘુના વર્તનમાં ફેરફાર દેખાવા લાગ્યો. તેણે વ્યાજના હિસાબમાં માનવીય પરિસ્થિતિને સ્થાન આપવાનું શરૂ કર્યું. અશક્ત અને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા લોકોને મહેતલ આપતો, કોઈના ઘરમાં અનાજ ન હોય તો પહેલાં અનાજની વ્યવસ્થા કરાવતો.
પણ આ પરિવર્તન માત્ર ઉદારતાનો દેખાવ નહોતો. તેણે પોતાની જૂની વસૂલાતના હિસાબ તપાસ્યા. જ્યાં અયોગ્ય વ્યાજ લીધું હતું ત્યાં સુધારો કર્યો. જેમના પર અસહ્ય બોજો મૂક્યો હતો, તેમને રાહત આપી.
તે જાણતો હતો કે માત્ર પસ્તાવાથી અન્યાય ભૂંસાતો નથી; અન્યાયનો ભાર હળવો કરવા માટે કૃત્ય પણ બદલવું પડે.
ગામમાં ધીમે ધીમે વાત ફેલાઈ.
“રઘુ રાતડીયો બદલાઈ ગયો છે!”
કોઈએ કહ્યું, “હવે તો એ માણસ નથી, જાણે સંત થઈ ગયો!”
પરંતુ સંગીતા આ વાતો સાંભળીને માત્ર સ્મિત કરતી. તેને ખબર હતી કે માણસનું સાચું પરિવર્તન તેની પ્રશંસાથી નહીં, પરંતુ તેની જવાબદારીથી ઓળખાય છે.
એક દિવસ રઘુ ફરી સંગીતાના ઘેર આવ્યો. આ વખતે હાથમાં ચોપડી નહોતી; અનાજની એક નાની ગૂણ હતી.
સંગીતાએ હસીને પૂછ્યું—આંગળીઓના સંકેતથી—“આજે શું લેવા આવ્યા છો?”
રઘુએ પહેલી વાર નિર્દોષ હાસ્ય સાથે જવાબ આપ્યો, “કંઈ નહીં દીકરી. આજે તો મારી પાસેથી જે લઈ જવાય એ આપવા આવ્યો છું.”
સંગીતાએ તેની હથેળી પર લખ્યું—
“તો પછી થોડું હાસ્ય આપતા જજો.”
રઘુ હસી પડ્યો. વર્ષો પછીનું એ હાસ્ય જાણે રણમાં વરસેલી પહેલી ઝરમર હતું.
સમય વીત્યો. લોકો તેને હવે ‘ખુશીઓનો ચોર’ કહેતા નહોતા. તેના આગમનથી ઘરોમાં ભયને બદલે આશા જન્મતી.
પરંતુ એક સાંજે ગામની ચોરાહે બે માણસો વચ્ચે વાત ચાલતી હતી.
એક બોલ્યો, “સાંભળ્યું છે? રઘુ હવે વ્યાજ ઓછું લે છે. લોકોની મુશ્કેલીમાં મદદ પણ કરે છે.”
બીજાએ હસીને કહ્યું, “રઘુ બદલાયો હશે, પણ ખુશીઓના ચોર તો હજી ગામમાં ઘણા છે!”
“એટલે?”
“જે ગરીબની મજૂરીનું પૂરું વેતન નથી આપતા, જે દીકરીના જન્મે ઘરમાં શોક મનાવે છે, જે બીજાની મજબૂરીનો લાભ લે છે, જે માણસની ઇજ્જત કરતાં પૈસાને મોટો માને છે—એ બધા ખુશીઓના ચોર નથી તો બીજું શું છે?”
બંને થોડો સમય ચૂપ રહ્યા.
એ જ સમયે રઘુ ત્યાંથી પસાર થતો હતો. તેણે વાત સાંભળી, પણ કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
તેને સમજાઈ ગયું હતું કે એક રઘુ બદલાય એટલે આખું ગામ બદલાઈ જતું નથી.
ખુશીઓના ચોરને પકડવા માટે પોલીસની જરૂર નથી; પોતાની અંદર ડોકિયું કરવાની હિંમત જોઈએ.
તે રાત્રે રઘુ સંગીતાના ઘર પાસે થોડી વાર ઊભો રહ્યો. ઓસરીમાંથી સંગીતાનું હાસ્ય સંભળાતું નહોતું, પણ તેનો હસતો ચહેરો તેની આંખોમાં ઊભરી આવ્યો.
રઘુ ધીમેથી આગળ વધ્યો.
રણમાં ચાંદ ઊગ્યો હતો. રેતી પર પડતી તેની રોશનીમાં રઘુનો પડછાયો લાંબો થતો જતો હતો.
ચોર ક્યાંય ગયો નહોતો.
માત્ર એક ચોરે પોતાની અંદરનો માણસ પાછો શોધી લીધો હતો.
બાકીના ચોરો હજી પણ માણસોના ચહેરા પરથી ખુશીઓ ચોરતા ફરતા હતા—ક્યારેક વ્યાજના નામે, ક્યારેક અહંકારના નામે, તો ક્યારેક સંબંધોના નામે.
અને સૌથી મોટો ચોર?
કદાચ એ તો આપણી અંદર જ બેઠો છે.
જે દિવસે માનવ બીજાની ખુશી છીનવતાં પહેલાં પોતાની જાતને એક સવાલ પૂછે,“તેના આ વર્તનથી કોઈની ચહેરા ની ખુશી તો નહીં મુરઝાય ને?”
એ દિવસે કદાચ આ ગામમાંથી જ નહીં, આખી દુનિયામાંથી ખુશીઓના ચોર શાહુકાર બનવા લાગશે.
