સિરાઈક.

સિરાઈક (Siraic)

ભૂલાઈ ગયેલી ભાષા

પ્રકરણ ૧ : ~

પિરામિડના મૌનમાં દટાયેલું રહસ્ય

કાહિરા શહેરથી થોડે દૂર આવેલા ગીઝાના વિશાળ પિરામિડોની આસપાસ રાતનો અંધકાર ધીમે ધીમે ઘેરાઈ રહ્યો હતો. ક્ષિતિજ પર કાહિરાની દૂરની રોશનીઓ ટમટમી રહી હતી, પરંતુ પિરામિડોની આસપાસ પથરાયેલા રણમાં એક વિચિત્ર સન્નાટો છવાયેલો હતો. એવું લાગતું હતું, જાણે રેતીનાં થરો નીચે સદીઓથી દટાયેલી કોઈ વાત પોતાની કબરની બહાર આવવાની રાહ જોઈ રહી હોય.

એથેન્સથી આવેલા ગ્રીક લિપિશાસ્ત્રી એલેક્ઝાન્ડર અને પુરાતત્ત્વવિદ્ ઓલોલિયો એક સાંકડી, અંધારી સુરંગમાંથી નીચે ઊતરી રહ્યા હતા. તેમના હાથમાં ટૉર્ચ હતી અને પીઠ પર સંશોધનનાં સાધનોથી ભરેલી બૅગ હતી. થોડા દિવસ પહેલાં જ પુરાતત્ત્વીય સર્વેક્ષણ દરમિયાન તેમને ખડકોની નીચે દટાયેલા એક પ્રાચીન સમાધિખંડના સંકેતો મળ્યા હતા.

 પ્રાથમિક તપાસ પરથી અનુમાન થયું હતું કે આ કબર મિસરના ટોલેમિક યુગની હોઈ શકે—એ સમયગાળાની, જ્યારે સિકંદર મહાનના વિજય પછી મિસર પર ગ્રીક શાસકોનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત થયું હતું.

“એલેક્ઝાન્ડર, તારી ટોર્ચ નો, પ્રકાશ અહીં નાખ,”

ઓલોલિયોએ ઉત્સાહિત થઈ  કહ્યું.

સુરંગના છેડે એક વિશાળ પથ્થરનો શબપેટી જેવો તાબૂત પડેલો હતો. તેની સપાટી પર ધૂળ અને સમયના થરો જામી ગયા હતા.

બંનેએ, બ્રશ થી,સાવધાનીપૂર્વક ધૂળ હટાવી. સામેનું દૃશ્ય જોઈને તેઓ ક્ષણભર સ્તબ્ધ થઈ ગયા.

તાબૂત પર કોતરેલાં ચિહ્નો સંપૂર્ણપણે પ્રાચીન મિસરની ચિત્રલિપિ જેવા નહોતાં, અને ન તો તે જાણીતા ગ્રીક અક્ષરો જેવા હતાં. કેટલાક ચિહ્નો મિસરની ધાર્મિક પરંપરાની યાદ અપાવતા હતા, જ્યારે કેટલાકમાં ગ્રીક વર્ણોની સ્પષ્ટ ઝલક દેખાતી હતી. આ બંનેથી અલગ એવા કેટલાક સંકેતો પણ હતા, જેમનો અર્થ કોઈ જાણીતી લિપિ સાથે બંધબેસતો નહોતો.

એલેક્ઝાન્ડરે એક ચિહ્ન તરફ આંગળી ચીંધી.

“આ તો ગ્રીક અક્ષર જેવું લાગે છે, પરંતુ તેની રચના પર મિસરનાં પ્રતીકોની અસર છે. મેં આવું સંયોજન અગાઉ ક્યારેય જોયું નથી.”

ઓલોલિયોની આંખોમાં ઉત્સુકતા ચમકી ઊઠી.

“શક્ય છે કે આ કોઈ સ્થાનિક લેખકે વિકસાવેલી વિશિષ્ટ લિપિશૈલી હોય. પરંતુ જો ધ્યાનથી જુઓ, તો કેટલાક ચિહ્નો વારંવાર એક જ ક્રમમાં આવે છે. આ માત્ર શણગાર માટે ડિઝાઇન નથી. કદાચ આપણે એવી સંકેતપ્રણાલી સામે ઊભા છીએ, જેના વિશે ઇતિહાસે આપણને કશું જણાવ્યું નથી.”

તેમણે તાબૂતની આસપાસની તસવીરો લીધી, માપ નોંધ્યાં અને દરેક ચિહ્નનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ શરૂ કર્યું. એ દરમિયાન એલેક્ઝાન્ડરની નજર તાબૂતના નીચેના ભાગમાં કોતરાયેલા એક નાનકડા ચિહ્ન પર પડી. તે બાકીની લિપિથી જુદું હતું,જાણે કોઈએ ખાસ હેતુથી તેને ત્યાં અંકિત કર્યું હોય.

“સિરાઈક...” એલેક્ઝાન્ડરે લગભગ ગણગણાટ કર્યો.

“શું કહ્યું તેં?” ઓલોલિયોએ પૂછ્યું.

“સિરાઈક! આ નામ અચાનક મારા મનમાં કેમ આવ્યું, એ હું જાણતો નથી. પરંતુ જો આ લિપિને કોઈ નામ આપવાનું હોય, તો હું એને સિરાઈક કહીશ.”

ઓલોલિયોએ તેની સામે જોયું.

“નામ આપવું સહેલું છે, એલેક્ઝાન્ડર. સાચો પડકાર તો એ સાબિત કરવાનો છે કે આ ચિહ્નો પાછળ ખરેખર કોઈ ભાષા છે.”

એલેક્ઝાન્ડર હસ્યો.

“અને કદાચ આ શોધ આપણા જીવનની સૌથી મોટી શોધ સાબિત થશે.”

એ રાત્રે બંનેને અંદાજ પણ નહોતો કે આ શોધ તેમને ઇતિહાસના એક એવા કલ્પનાલોકમાં લઈ જશે, જ્યાં ભાષા માત્ર સંવાદનું માધ્યમ નહોતી, પરંતુ બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે બંધાયેલો એક અદૃશ્ય સેતુ હતી.

પ્રકરણ ૨ :~
રહસ્યનું પ્રથમ આવરણ

આગામી ઘણા દિવસો સુધી બંને પુરાતત્ત્વવિદો એ જ સમાધિખંડમાં કામ કરતા રહ્યા. તેમણે તાબૂત પરનાં દરેક ચિહ્નની ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી તસવીરો લીધી અને તેમનું વર્ગીકરણ કર્યું. કેટલાક સંકેતો ધાર્મિક પ્રતીકો જેવા લાગતા હતા, કેટલાક વેપાર સાથે સંબંધ ધરાવતા હોય એવું જણાતું હતું, જ્યારે અમુક ચિહ્નોની સાથે વારંવાર એવા ગ્રીક અક્ષરો જોવા મળતા હતા, જેનો ક્રમ સામાન્ય ગ્રીક લેખનથી જુદો હતો.

તાબૂતની અંદર સુરક્ષિત રાખેલી મમીની છાતી પર તાંબાની એક પાતળી પટ્ટિકા મૂકેલી હતી. ભેજ અને સમયની અસર છતાં તેના પર કોતરાયેલા અક્ષરો આશ્ચર્યજનક રીતે સ્પષ્ટ હતા.

પટ્ટિકાને પ્રયોગશાળામાં લઈ જવામાં આવી. તેની સપાટીની સાવધાનીપૂર્વક સફાઈ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ કર્યા પછી બંનેએ અનુવાદનું કામ શરૂ કર્યું.

શરૂઆતમાં પરિણામ નિરાશાજનક રહ્યાં. ગ્રીક વ્યાકરણના નિયમો અનેક જગ્યાએ કામ કરતા નહોતા. મિસરની ધાર્મિક ચિત્રલિપિના અર્થથી પણ આખો લેખ સમજાતો નહોતો. ક્યારેક તેમને લાગતું કે કોઈ વાક્ય વેપાર સાથે સંબંધિત છે, તો ક્યારેક એ જ સંકેતો કોઈ પારિવારિક સંબંધ કે ધાર્મિક વિધિ તરફ ઈશારો કરતા હતા.


આખરે એક રાત્રે, સતત કેટલાય કલાકો સુધી કામ કર્યા પછી, ઓલોલિયોએ પોતાની નોંધપોથી બંધ કરી દીધી.

“લાગે છે આપણે ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ. આપણે દરેક ચિહ્નને અલગ અલગ ભાષાના નિયમોમાં બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. શક્ય છે કે આ લિપિનો અર્થ બંને પરંપરાઓને સાથે રાખીને જ સમજી શકાય.”

એલેક્ઝાન્ડરે પટ્ટિકાની તસવીરને ફરી મોટી કરીને જોઈ.

“અથવા તો આ કોઈ ત્રીજી જ વ્યવસ્થાનો ભાગ હોઈ શકે—એવી વ્યવસ્થા, જેણે બંને ભાષાઓમાંથી કંઈક લીધું હોય, પરંતુ પોતાની આગવી ઓળખ પણ ઊભી કરી હોય.”

બીજા દિવસથી તેમણે નવી પદ્ધતિ અપનાવી. વારંવાર આવતા ચિહ્નોની સરખામણી કરી, તેમના ક્રમની નોંધ રાખી અને એ સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે શું તેઓ કોઈ નામ, ક્રિયા કે સંબંધ દર્શાવતા હતા.

અનેક અઠવાડિયાંની મહેનત પછી કેટલાક શબ્દસમૂહોના સંભવિત અર્થ સામે આવવા લાગ્યા.

એક દિવસ એલેક્ઝાન્ડર એક પંક્તિ વાંચતાં અચાનક અટકી ગયો.

“ઓલોલિયો, મને લાગે છે કે આ કોઈ વ્યક્તિનું નામ છે. એ પછીનાં ચિહ્નોનો અર્થ કદાચ ‘પથ્થરને આકાર આપનાર’ થાય છે.”

“શિલ્પકાર?”

“હા! અને જો આપણું અનુમાન સાચું હોય, તો આપણે કોઈ રાજા કે પૂજારીની કબર વાંચતા નથી. આ તો કોઈ કારીગરની અંગત જીવનકથા હોઈ શકે.”

ઓલોલિયોએ પટ્ટિકા સામે જોયું. તેનો અવાજ ધીમો થઈ ગયો.

“ઇતિહાસ ઘણી વાર રાજાઓનાં નામ યાદ રાખે છે. કદાચ આ વખતે આપણને એવા માણસનો અવાજ સાંભળવા મળશે, જેનું નામ કોઈ રાજવંશની યાદીમાં ક્યારેય નોંધાયું જ નહીં હોય.”

પ્રકરણ ૩ :~
એક અજાણ્યા માનવીનો અવાજ

ઘણા મહિનાની મહેનત, તુલનાત્મક અભ્યાસ અને ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો સાથે સરખામણી કર્યા પછી બંનેએ પટ્ટિકાના કેટલાક ભાગોનો સંભવિત અનુવાદ તૈયાર કર્યો. આખો લેખ વાંચવો હજી શક્ય નહોતો, પરંતુ જેટલો સમજાયો હતો, તેણે તેમની સામે એક અનોખી વાર્તા ખોલી નાખી.

એ લેખ અનુસાર, મમીમાં રૂપાંતરિત કરાયેલો માણસ ગ્રીક શિલ્પકાર હતો, જે પોતાની જન્મભૂમિથી દૂર મિસરમાં આવીને વસ્યો હતો. ત્યાં તે સ્થાનિક કારીગરો સાથે કામ કરતો હતો. તે પથ્થરની મૂર્તિઓ બનાવતો, મંદિરોની સજાવટ કરતો અને મિસરી શિલ્પકારો પાસેથી તેમની કળાના રહસ્યો શીખતો હતો.

તેની દુનિયામાં ભાષાની દીવાલો હતી. એક જ પથ્થરને કાપવા માટે જુદા જુદા શબ્દો વપરાતા. કોઈ આકૃતિનો ધાર્મિક અર્થ સમજાવવા માટે તેને એવા સંકેતોનો સહારો લેવો પડતો, જે તેના સાથીઓ સંપૂર્ણપણે સમજી શકતા નહોતા. પરંતુ ધીમે ધીમે હાવભાવ, શબ્દો, અવાજો અને સહિયારા અનુભવોના આધારે તેમની વચ્ચે સંવાદની એક નવી રીત વિકસવા લાગી.

શિલ્પકારે પોતાની પટ્ટિકા પર આ સંવાદને એક નામ આપ્યું હતું.

‘સિરાઈક’.

આ નામ ખરેખર કોઈ ઐતિહાસિક ભાષાનું પ્રમાણ હતું કે પછી એ વ્યક્તિએ પોતાના અનુભવોને આપેલું અંગત નામ, તેનો નિશ્ચિત જવાબ તેમની પાસે નહોતો. તેમ છતાં, અનુવાદિત અંશોમાં બે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે વિકસતા વિશ્વાસ અને સહકારનું એક હૃદયસ્પર્શી ચિત્ર ઊભરી આવતું હતું.

પટ્ટિકાના અંતિમ ભાગમાં લખાયેલા શબ્દોએ બંને સંશોધકોને લાંબા સમય સુધી મૌન રાખ્યા.

તેમાં લખ્યું હતું:

“હું યુનાનની ધરતી પરથી આવ્યો હતો. મારા હાથમાં છીણી હતી અને મનમાં મારી કળાનું અભિમાન. મને લાગતું હતું કે પથ્થરને આકાર આપવાની કળા માત્ર મારી સંસ્કૃતિએ જ શીખી છે. પછી નાઈલ નદીના કિનારે મેં એવા લોકો સાથે કામ કર્યું, જેમની ભાષા હું સમજતો નહોતો, પરંતુ જેમની આંખોમાં એવી જ જિજ્ઞાસા હતી, જેવી મારી આંખોમાં હતી.

અમે એકબીજાના શબ્દો શીખ્યા. તેમણે મને પથ્થરની આત્મા ઓળખતાં શીખવ્યું અને મેં તેમને મારી ભૂમિની આકૃતિઓનાં રહસ્યો સમજાવ્યાં. જ્યાં અમારા શબ્દો પૂરા થતા, ત્યાં અમારી કળા બોલવા લાગતી.

કદાચ એ જ મૌનમાંથી એક નવી ભાષાનો જન્મ થયો.

એ ભાષા કોઈ રાજાની નહોતી, કોઈ મંદિરની નહોતી અને કોઈ એક દેશની પણ નહોતી. એ ભાષા એવા લોકોની હતી, જેઓ સાથે મળીને કંઈક સર્જતા હતા.”

એલેક્ઝાન્ડરે થોડી ક્ષણો પછી આગળની પંક્તિ વાંચી.

“પરંતુ સમય બદલાય છે. રાજાઓની સરહદો બદલાય છે. જે લોકો ગઈકાલ સુધી સાથે કામ કરતા હતા, તેઓ આજે એકબીજાના શત્રુ બનાવી દેવામાં આવે છે. યુદ્ધ માત્ર નગરોને જ બાળતાં નથી; તેઓ એવા વિશ્વાસને પણ નષ્ટ કરે છે, જેને ઊભો કરવામાં પેઢીઓ લાગી જાય છે.

જ્યારે તલવારો બોલવા લાગે છે, ત્યારે સૌથી પહેલાં એ અવાજો શાંત થઈ જાય છે, જે લોકોને એકબીજાને સમજતાં શીખવે છે.”

ત્યાર પછી પટ્ટિકાનો એક ભાગ ક્ષતિગ્રસ્ત હતો. અંતિમ વાક્યનો માત્ર થોડો અંશ જ વાંચી શકાયો:

“જો ક્યારેય કોઈ મારો અવાજ સાંભળી શકે, તો તેને કહેજો—ભાષાઓ મરતી નથી; ક્યારેક માણસો તેમને સાંભળવાનું છોડી દે છે.”

પ્રકરણ ૪ : ~
ઇતિહાસ સામે ઊભો થયેલો પ્રશ્ન

આ શોધનાં પ્રારંભિક તારણો જ્યારે વિદ્વાનો સુધી પહોંચ્યાં, ત્યારે પુરાતત્ત્વ અને ભાષાશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં ચર્ચા શરૂ થઈ. કેટલાકે તેને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સંપર્કની સંભવિત નિશાની તરીકે જોઈ, જ્યારે અન્ય વિદ્વાનોએ સાવધાની રાખવાની સલાહ આપી.

ઉપલબ્ધ પુરાવા ‘સિરાઈક’ નામની સ્વતંત્ર ઐતિહાસિક ભાષાનું અસ્તિત્વ સાબિત કરવા માટે પૂરતા નહોતા.

એલેક્ઝાન્ડર અને ઓલોલિયો પણ આ મર્યાદા સમજતા હતા. તેમણે પોતાના સંશોધનનાં તારણોમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આ કલ્પિત શોધમાં રજૂ કરાયેલું ‘સિરાઈક’ નામ અને તેની સાથે જોડાયેલી ભાષાની કલ્પનાને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.

તેમ છતાં, એ પટ્ટિકા પર નોંધાયેલા વિચારોએ બંનેને અંદરથી હચમચાવી દીધા હતા.

એક સાંજે નાઈલ નદીના કિનારે બેઠા બેઠા એલેક્ઝાન્ડરે ઓલોલિયોને પૂછ્યું, “તને શું લાગે છે? જો એ શિલ્પકાર આજે જીવતો હોત, તો પોતાની શોધને શું નામ આપત—ભાષા, કળા કે મિત્રતા?”

ઓલોલિયોએ નદી તરફ જોતાં જવાબ આપ્યો, “કદાચ એ આમાંથી કોઈ નામ ન આપત. કદાચ તેના માટે એ માત્ર સાથે જીવવાની એક રીત હતી. નામ તો આપણે આપીએ છીએ, જેથી ઇતિહાસ કોઈ વસ્તુને ઓળખી શકે. પરંતુ માણસો વચ્ચે બંધાતા સંબંધો નામ કરતાં ઘણા મોટા હોય છે.”

દૂર ક્યાંક હોડીનો હળવો અવાજ સંભળાયો. નદી વહેતી રહી—એ જ રીતે, જેમ સદીઓથી વહેતી આવી હતી.

તેના કિનારે સામ્રાજ્યો ઊભાં થયાં હતાં, ધરાશાયી થયાં હતાં. અનેક ભાષાઓએ જન્મ લીધો હતો અને અનેક ભાષાઓ સમયની સાથે બદલાઈ ગઈ હતી. પરંતુ એકબીજાને સમજવાની માનવીય ઇચ્છા હજી જીવંત હતી.

કદાચ તેમની સૌથી મોટી શોધ કોઈ લિપિ નહોતી. એ તો એક વિચાર હતો, જે પથ્થર, તાંબા અને સમયનાં થરોને પાર કરીને વર્તમાન સુધી પહોંચ્યો હતો.

“જ્યારે બે અલગ સંસ્કૃતિઓ મળે છે, ત્યારે પ્રેમ, સહકાર અને વિશ્વાસમાંથી એક નવી ભાષાનો જન્મ થઈ શકે છે. પરંતુ જ્યારે યુદ્ધ માણસો વચ્ચે દીવાલો ઊભી કરે છે, ત્યારે સૌથી પહેલાં એ જ ભાષા મરી જાય છે, જે તેમને એકબીજાની નજીક લાવે છે.”

ઉપસંહાર :~
 રેતીની પેલે પાર

કલ્પના કરો કે ભવિષ્યમાં કોઈ સંશોધક એક સંગ્રહાલયના શાંત ખંડમાં તાંબાની એ પટ્ટિકાની પ્રતિકૃતિ સામે ઊભો છે. તેની સામે એક પ્રશ્ન છે—શું સિરાઈક ખરેખર ક્યારેક બોલાતી હતી, કે પછી એ માત્ર એક શિલ્પકારના મનમાં જન્મેલી ભાષાનું સ્વપ્ન હતું?

કદાચ આ પ્રશ્નનો જવાબ ક્યારેય નહીં મળે.

પરંતુ એટલું નિશ્ચિત છે કે ગ્રીક અને મિસરી સંસ્કૃતિઓનો વાસ્તવિક ઇતિહાસ પણ માત્ર યુદ્ધો અને રાજાઓનો ઇતિહાસ નહોતો. વેપાર, કળા, વિચારો અને લોકોની અવરજવર દ્વારા બંને સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે અનેક પ્રકારના સંપર્કો સ્થાપિત થયા હતા. એ સંપર્કોની દરેક નાનકડી વાર્તા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં સચવાઈ શકી નહોતી.

‘સિરાઈક’ એવી જ એક ખોવાઈ ગયેલી સંભાવનાની સાહિત્યિક કલ્પના છે—એક એવી ભાષા, જે શબ્દો કરતાં વધુ માણસો વચ્ચે બંધાયેલા વિશ્વાસનું પ્રતીક છે.

રણમાં રેતીના ઢગલાઓ બદલાતા રહે છે. પથ્થરો ઘસાઈ જાય છે. સામ્રાજ્યો ઇતિહાસ બની જાય છે. પરંતુ જ્યારે એક માણસ બીજા માણસને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે એવી ભાષાનો જન્મ થાય છે, જેને મિટાવવા માટે કોઈ સામ્રાજ્યની શક્તિ પણ પૂરતી નથી.

કારણ કે એ ભાષા કોઈ તાબૂતમાં બંધ હોતી નથી.

એ જીવંત રહે છે—દરેક એ હાથમાં, જે બીજા હાથની મદદ કરે છે; દરેક એ શબ્દમાં, જે ઘૃણાને બદલે સમજણ પેદા કરે છે; અને દરેક એ હૃદયમાં, જે પોતાની સંસ્કૃતિને પ્રેમ કરતાં કરતાં બીજી સંસ્કૃતિનું સન્માન કરવાનું પણ જાણે છે.

કદાચ સિરાઈકનો સાચો વારસો આ જ છે—માણસને માણસ સાથે જોડતી ભાષા ક્યારેય સંપૂર્ણપણે મરતી નથી.

⭐⭐⭐

ડિસ્ક્લેમર

આ વાર્તા સંપૂર્ણપણે કાલ્પનિક છે. ‘સિરાઈક’ ભાષા, તેનાં પાત્રો અને તેની શોધ સાથે સંકળાયેલી ઘટનાઓ લેખકની સાહિત્યિક કલ્પનાની ઉપજ છે. પ્રાચીન ગ્રીક અને મિસર સંસ્કૃતિઓની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિથી પ્રેરિત આ રચનાનો હેતુ વાચકો સમક્ષ સંસ્કૃતિઓના સંગમ, માનવીય સંવાદ અને શાંતિનો સંવેદનશીલ સંદેશ રજૂ કરવાનો છે. તેને પ્રમાણિત ઐતિહાસિક હકીકત તરીકે ન જોવી.