લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
ચંદ્ર-મહિમા
ચંદ્ર-મહિમા
ચંદ્ર-મહિમા
૧. મંગલાચરણ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: ચાર ચરણ, દરેકમાં આઠ અક્ષર)
ચંદ્રં નમામિ સૌમ્યાંગં
શીતાંશું શુભ્રકૌમુદીમ્
સુધાકરં નભોદીપં
રજનીશં સદા સ્તુમઃ
ક્ષીરસાગરસંભૂતં
શંભુશેખરભૂષણમ્
ઓષધીશં કલાનાથં
વન્દે તં રજનીપતિમ્
૨. કલા-વૃદ્ધિ-ક્ષય
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષની પંદર તિથિઓ)
પ્રતિપદા દ્વિતીયા ચ
તૃતીયા ચતુર્થી તથા
પંચમી ષષ્ઠી સપ્તમી
કલા વર્ધે દિને દિને
અષ્ટમી નવમી ચૈવ
દશમી ચાપ્યેકાદશી
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશી
ચતુર્દશ્યાં ક્રમાદિંદુઃ
પૂર્ણિમાયાં પૂર્ણબિંબઃ
ષોડશકલયા યુતઃ
શુભ્રજ્યોત્સ્નાં વિતનુતે
સર્વં ભુવનમંડલમ્
કૃષ્ણપક્ષે ક્ષયં યાતિ
દિને દિને કલાહાનિઃ
પંચદશ કલા ક્ષીણાઃ
અમાવાસ્યાં ન દૃશ્યતે
(એક ગુજરાતી ઝલક)
બીજની ચંદ્રકોર ઊગે, નમ્ર નમણી વાંકડી,
પૂનમે પૂરો ખીલે, ને અમાસે ઓઝલ આંખડી.
વધ્યો-ઘટ્યો ભલે ચંદ્ર, પોતે તો પૂર્ણ સદા,
બદલાય આપણી દૃષ્ટિ, જ્યોતિ તો અખંડ સદા.
૩. ભ્રમણ અને ગ્રહણ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકઢાળમાં રાહુ-કેતુની કથા)
ચંદ્રઃ પૃથ્વીં પ્રદક્ષિણં
કુરુતે સપ્તવિંશત્યા
દિવસૈર્ભ્રમતિ ચક્રે
નક્ષત્રાણિ ચ સર્વશઃ
એકમેવ મુખં તસ્ય
પૃથ્વીં પશ્યતિ સર્વદા
પૃષ્ઠં ન દૃશ્યતે લોકૈઃ
રહસ્યં ગુહ્યમંબરે
સૂર્યપૃથ્વ્યોર્યદા મધ્યે
ચંદ્રઃ સમાગતો ભવેત્
અમાવાસ્યાં રવેર્ગ્રાસઃ
સૂર્યગ્રહણમુચ્યતે
પૂર્ણિમાયાં યદા પૃથ્વી
સૂર્યચંદ્રાંતરે સ્થિતા
છાયયા છાદ્યતે સોમઃ
ચંદ્રગ્રહણમુચ્યતે
રાહુ-કેતુની કથા (લોકઢાળ)
રાહુ-કેતુ કથા જૂની, અમૃતનો ઘૂંટ ચોર્યો,
ચંદ્ર-સૂર્યે ચાડી ખાધી, ગ્રાસનો એણે ઢોળ કર્યો.
ખગોળ કહે છાયા-ખેલ છે, કક્ષાના બે સંપાત,
કથા ને ગણિત ગાય છે, ગગનની એક જ વાત.
૪. સિંધુ-જલ પર પ્રભાવ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી ખંભાતના અખાત અને ખેડૂતની કહેણીનો લોકઢાળ)
ચંદ્રાકર્ષણશક્ત્યા વૈ
ઉદધિઃ સ્ફીતતાં ગતઃ
જલાવર્તોર્મિસંઘર્ષે
ભરતી-ઓટ-લીલયા
પૂર્ણિમા-કુહૂયોસ્તસ્માત્
મહાભરતિ-સંભવઃ
અષ્ટમ્યાં ક્ષીણજ્વારસ્તુ
સિંધુઃ શાંતો ભવેત્ તદા
સાગરકાંઠાનો લોકઢાળ
ચાંદલિયો ઊગે આભે ને સાગર ઊછળે ખારો,
ખંભાતના અખાતે ભરતી, પ્રીતનો જાણે ધારો.
ઓટ આવે ત્યારે કાદવ, રહે કિનારે સૂનો,
જળ ફરી પાછું વળે, ચંદ્રનો એ જ સંકેતો.
(ખેડૂતની કહેણી)
ચાંદાને કુંડાળું વળે, તો આવે મેઘ-મલાર,
વૃદ્ધો કહે એ આગાહી, ખેડૂતનો આધાર.
૫. જીવન, પ્રેમ, ઋતુ, ઉત્સવ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ: મન, ઋતુ, પર્વ અને સંબંધોમાં ચંદ્ર)
ચંદ્રમા મનસો જાતઃ
ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત
શરદે પૂર્ણિમા-રાત્રૌ
કૌમુદી-વ્રત-પર્વણિ
ક્ષીરાન્નં ચંદ્રિકાસ્નાતં
પીયૂષમિવ ભક્ષ્યતે
હોલિકા ફાલ્ગુને પૂર્ણે
ગુરુપૂર્ણા તથાષાઢે
બુદ્ધપૂર્ણા ચ વૈશાખે
દીપાવલી કુહૂ-તિથૌ
પ્રિયાયા મુખચંદ્રસ્ય
કવિભિર્બહુ વર્ણિતમ્
ચકોરશ્ચંદ્રિકાપાયી
પ્રેમ્ણાં દૃષ્ટાંતમુત્તમમ્
શિશૂનાં માતુલઃ ચંદ્રઃ
કવીનાં કલ્પનાદીપઃ
કૃષીણાં કાલમાપકઃ
નાવિકાનાં દિશાસખા
(એક ગુજરાતી ભાવ)
મન ચંદ્રનું જ સંતાન, ઘટે-વધે તેની જેમ,
કદી પૂનમ ખીલે હૈયે, કદી અમાસ તેમ.
ઋતુએ ઋતુએ ચાંદલિયો, નવાં રૂપ ધરે,
શરદે અમૃત વરસે, ગ્રીષ્મે શીતળ કરે.
૬. ચાંદા મામા (બાળગીત)
(લોકઢાળ: પ્રાસ અને લયપ્રધાન, માતાના કંઠે ગવાય એવું)
ચાંદા મામા, ચાંદા મામા, આવો મારે આંગણે,
દૂધ-ભાત ને સાકર લાવું, રમશું સાથે પાંગણે.
વાદળ-પલંગે પોઢી જાવ, તારલિયાની રજાઈ,
બાળુડાની આંખે ઊતરો, ગાઉં હું હાલરડું માઈ.
ચાંદામાં બેઠાં ડોશીમા, ચરખો કાંતે ચૂપ,
દોરે દોરે ચાંદની વણે, રાતનું શીતળ રૂપ.
મામા મામા, ઊતરો નીચે, બાળક બોલાવે બોલ,
હાથ લંબાવી ઊભો છે, માગે તમારો તોલ.
૭. શિવબાનું હાલરડું
(જીજાબાઈના ઢાળમાં: વીરરસનું હાલરડું)
પોઢો મારા શિવબા વીરા, ચાંદલિયો તમને ઝુલાવે,
સહ્યાદ્રિની ટૂંક પરથી, તારલિયા પહેરો ભરાવે.
ભવાની મા ખડગ આપે, ચંદ્ર આપે શીતળ છાંય,
સિંહ-શાવક સૂઈ જાજો, સ્વરાજનાં સપનાં ગાય.
ઊઠશો ત્યારે ગઢ ગજાવશો, ભગવો ફરકશે આભે,
ચાંદલો સાખે રહેશે, કીર્તિ ગુંજશે લાભે.
રાયગઢની રાતે રમતો, ચંદ્ર ઊગે તમ સાથે,
જીજાબાઈના લાડકા, સ્વરાજ ઝૂલે હાથે.
૮. રામનો ચાંદ-હઠ
(બાળલીલા: અયોધ્યાના આંગણે રામલલ્લાની જીદ)
ઠુમક ચાલે રામલલ્લા, આંગણે અયોધ્યાને,
આભ તરફ આંગળી ચીંધી, માગે ચાંદો માને.
"મા, મને એ ચાંદલો આપ, રમવા સારુ લાવી દે,
નહીં તો ભાત નહીં ખાઉં, આજે મનગમતું આપી દે."
કૌશલ્યા હસી પડી, થાળમાં જળ ભરી લાવી,
જળમાં ઝળક્યો ચંદ્રમા, રામે હથેળી ફેલાવી.
ચાંદ પકડ્યો બાળ-હાથે, હસ્યો બ્રહ્મ ખિલખિલ,
જેણે સૃષ્ટિ રચી છે, તે માગે પ્રતિબિંબ ઝિલમિલ.
સૂર્યવંશી રામ સામે, ચંદ્રવંશી ચાંદલો,
બાળ-મુખે બંને ખીલ્યા, ઝળહળ્યો એક દીવડો.
૯. શરદ-પૂનમનો ગરબો
(ગરબાના ઢાળમાં: ટેક સાથે તાલી-તાલ)
ટેક: પૂનમની રાતે રે ચાંદની રેલાય,
ગરબે ઘૂમે ગોરી, હૈયું હરખાય.
માટીનો ગરબો માથે, છિદ્રે છિદ્રે જ્યોત,
ચંદ્ર જાણે ઊતર્યો, લઈ તારાનો સ્રોત.
તાળી પાડે તાલમાં, કંકણ રણકાર,
ચાંદનીમાં ન્હાય નગરી, ઘૂમે નરનાર.
ટેક: પૂનમની રાતે રે ચાંદની રેલાય,
ગરબે ઘૂમે ગોરી, હૈયું હરખાય.
દૂધ-પૌંઆ ચાંદનીમાં, મૂકી ઠારે નાર,
અમૃત ટપકે એમ કહી, ખાય બધાં પરિવાર.
વૃંદાવનની રાતે રાસે, રમ્યા રાધાશ્યામ,
થંભી ગયો ચંદ્રમા, જોવા એ અભિરામ.
ટેક: પૂનમની રાતે રે ચાંદની રેલાય,
ગરબે ઘૂમે ગોરી, હૈયું હરખાય.
૧૦. વિરહનો ચાંદ
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી વિરહિણીનો લોકઢાળ)
વિરહે શીતલોઽપ્યિંદુઃ
દહત્યંગાનિ કામિનીમ્
પ્રિયે દૂરસ્થિતે ચંદ્રઃ
અગ્નિવર્ષી ભવત્યહો
(વિરહિણીનું ગીત)
ઝરૂખે બેસી ગોરી ગણે, તારલા આખી રાત,
ચાંદલિયાને પૂછે, "પિયુની કહે ને વાત."
જે ચાંદ તને દેખાય છે, એ જ એ જોતા હશે,
આભ એક ને ચાંદ એક, તો અંતર ક્યાં રહ્યું હશે?
શીતળ ચાંદની લાગે છે, અંગારાની ધાર,
પિયુ વિના પૂનમ પણ, અમાસ જેવી ભાર.
પૂનમે પાછા આવ્યા, ખીલ્યા ચાંદની સંગ,
વિરહની રાત ઓગળી, હૈયે ઉમંગ રંગ.
૧૧. વ્રતોમાં ચંદ્રદર્શન
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી લોકપરંપરાના ઢાળમાં)
કાર્તિકે કૃષ્ણચતુર્થ્યાં
કરકં વ્રતમાચરેત્
ચંદ્રોદયે જલં દત્ત્વા
પતિદર્શનપૂર્વકમ્
સંકષ્ટી ગણનાથસ્ય
ચંદ્રાર્ઘ્યેન સમાપ્યતે
ઉદિતે રજનીનાથે
વિઘ્નહર્તા પ્રસીદતિ
કરવા ચોથ
ચાળણીમાંથી ચાંદ જુએ, ચોથનું વ્રત ખાસ,
પિયુનું મુખ નીરખી પછી, ખોલે નાર ઉપવાસ.
ઈદનો ચાંદ
રોજાની પૂરી થઈ રાત, ઈદનો ચાંદ આવ્યો,
ગળે મળ્યાં સૌ સાથે, હૈયે હરખ છવાયો.
બીજનો ચંદ્ર
બીજનો ચાંદ જોઈને, નમે સૌ કરજોડ,
શુભ-લાભ લાવે માસ આ, એવી મનની કોડ.
ગણેશ ચોથ
ગણેશ ચોથે ચાંદ ન જોજો, લોક કહે એમ,
કલંક-કથા સાંભળો, ટળે બધાં વહેમ.
૧૨. પુરાણ અને વિજ્ઞાન
(અનુષ્ટુપ્ છંદ, પછી વિજ્ઞાન અને ચંદ્રયાનનો લોકઢાળ)
સપ્તવિંશતિપત્નીષુ
રોહિણી ચ પ્રિયા વિધોઃ
દક્ષશાપાત્ ક્ષયં પ્રાપ્તઃ
શિવાનુગ્રહતો ધૃતઃ
ક્ષીરોદધિવિમથ્યંતે
ચંદ્રો રત્નમજાયત
લક્ષ્મ્યા સહોદરો દેવઃ
શંભુમૌલૌ વિરાજતે
વિજ્ઞાનની વાણી
વિજ્ઞાન કહે: સાડા ચાર અબજ વર્ષ પૂર્વે, થિયા ટકરાયો ક્યારે,
તૂટેલા ખંડે ભેગા થઈ, ચંદ્ર જન્મ્યો ત્યારે.
વર્ષે આશરે સાડા ત્રણ સેમી, દૂર સરકે ચાંદ,
તોય ગુંજે ભરતીમાં, પૃથ્વી સાથેનો નાદ.
ચંદ્રયાનની ગાથા
ત્રેવીસ ઑગસ્ટ ત્રેવીસે, વિક્રમ ઊતર્યો આભથી,
ધ્રુવ-દક્ષિણે પહેલો દેશ, ઝળક્યો ભારત શાનથી.
શિવ-શક્તિ નામ પામ્યું, ઊતર્યાનું સ્થાન,
ચંદ્રમૌલિના ચરણે, ભારતનું સન્માન.
૧૩. કહેવતોમાં ચાંદ
(લોકબોલીની ઉક્તિઓ પદ્યમાં ગૂંથીને)
ચાંદનીના ચાર દિવસ, પછી અંધારી રાત,
સુખ-દુઃખનું ચક્ર એવું, સમજો એની વાત.
ચાંદમાં પણ ડાઘ છે, તો માનવી કોણ માત્ર?
દોષ વિનાનું કોઈ નથી, ગુણ જ જોજો સર્વત્ર.
ચાંદ સામે થૂંકશો તો, પડે પોતાને મોઢે,
શ્રેષ્ઠનું અપમાન કરનાર, પસ્તાય છેવટે.
ઈદનો ચાંદ થઈ ગયા, દર્શન દુર્લભ આજ,
બીજનો ચંદ્ર જોયો ખરો, નમ્યા સૌ સમાજ.
આકાશનો ચાંદ માગ્યો, એ તો અશક્ય આશ,
પૂનમ જેવું મુખડું જોઈ, હૈયે હરખ પ્રકાશ.
જ્યાં લગી સૂરજ-ચાંદ છે, ત્યાં લગી તારું નામ,
આચંદ્રદિવાકર રહે, સજ્જનનું કામ.
૧૪. સમાપન
(અનુષ્ટુપ્ છંદમાં ફલશ્રુતિ, પછી ગુજરાતી નમન)
ઇતિ ચંદ્ર-મહિમ્નોઽયં
કાવ્યપુષ્પાંજલિઃ કૃતા
પઠતાં શૃણ્વતાં નિત્યં
સૌમ્યં ભવતુ માનસમ્
ચંદ્રદેવ નમસ્તુભ્યં
શાંતિં સુખં પ્રયચ્છ નઃ
(ગુજરાતી નમન)
ઘટે-વધે જીવન ભલે, ઉજાસ મનનો રહે,
ચાંદલિયાની જેમ સદા, શીતળ સૌમ્ય વહે.
