ઈશ્વરની નિયતિ અને માનવની સમર્પણની સરવાણી

ઈશ્વરની  નિયતિ અને માનવની સમર્પણની સરવાણી

જ્યાં એક માના કાળજાનો કટકો મરણપથારીએ હતો અને બીજીના આંગણે વૈભવનો કાળ હતો, ત્યાં હોસ્પિટલના એક ખૂણે રચાયો ત્યાગનો એવો નવો ઈતિહાસ જે વાંચીને તમારી આંખો ભીની થઈ જશે!

અમદાવાદની એ મસમોટી, કોર્પોરેટ હોસ્પિટલનો પ્રતીક્ષાલય (વેઇટિંગ રૂમ). વાતાવરણમાં ફિનાઈલની તીવ્ર ગંધ અને ગભરામણની એક અદ્રશ્ય ચાદર પથરાયેલી હતી. ત્યાં બેઠેલા દરેક ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ સ્પષ્ટ ઉપસી આવી હતી. એ જ ભીડમાં, બે છેડા પર બેઠેલી બે સ્ત્રીઓની નજર એકબીજા સાથે ટકરાઈ. બંનેની આંખોમાં આસુંઓ છલકાતા હતા. મૌન લાંબું ચાલ્યું નહીં, કારણ કે દુઃખ હંમેશાં પોતાનો સાથીદાર શોધી જ લે છે.

વાતચીતની શરૂઆત થઈ અને બંનેએ એકબીજાને અહીં આવવાનું કારણ પૂછ્યું. એક સ્ત્રીનું નામ જાનકી હતું. તે વિધવા હતી અને તેનો એકમાત્ર જીવનો ટુકડો, તેનો પુરોહિત નવ વર્ષનો દીકરો આરવ બ્લડ કેન્સરની આખરી સ્ટેજ પર ઝોલાં ખાઈ રહ્યો હતો. દેશની અનેક હોસ્પિટલોના પગથિયાં ઘસીને આજે તે આ હાઈટેક હોસ્પિટલમાં આવી હતી. ડૉક્ટરે ઓપરેશન માટે લાખો રૂપિયાની માંગણી કરી હતી. જાનકીએ પોતાનું એકમાત્ર આશરો એવું નાનકડું ઘર ગિરવે મૂકી દીધું હતું, છતાં રકમ ઓછી પડતી હતી. આજે સવારે જ ડૉક્ટરે ચોખ્ખી ના પાડી દીધી: "પૈસા પૂરા નહીં થાય ત્યાં સુધી ઈલાજ શરૂ નહીં થાય."

જાનકીની આંખોમાંથી શ્રાવણ-ભાદરવો વહી રહ્યો હતો. તેણે ધ્રુજતા અવાજે કહ્યું, "બહેન, આજે મારી કિસ્મત કેવી રૂઠી છે! મારો લાડકવાયો મારો હાથ છોડી રહ્યો છે અને માથા પરથી છત પણ છીનવાઈ ગઈ છે. ઈશ્વર પણ કયો ન્યાય કરી રહ્યો છે?"

यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । 

इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः किं न पीयते ॥ — हितोपदेश (मित्रलाभ)

જે નથી થવાનું તે ક્યારેય થવાનું નથી (ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરો છતાં), અને જે થવાનું (હોનહાર) છે તે બદલાવાનું નથી, તેને કોઈ રોકી શકવાનું નથી. જો આ વાત નિશ્ચિત છે, તો પછી ચિંતારૂપી ઝેરને નષ્ટ કરનારી આ 'જ્ઞાનરૂપી ઔષધિ' (દવા) નું પાન મનુષ્ય શા માટે નથી કરતો?

સુકાઈ ગઈ નદી ને પાનખરનો વાસ છે,

કાળજાના કટકાનો તૂટતો શ્વાસ છે;

ઘર પણ ગયું ને મારો લાલ પણ જાય છે,

હે વિધાતા! આ તારો કેવો પ્રકાપ છે?

બીજી તરફ બેઠેલી સ્ત્રીનું નામ વૈશાલી હતું. વૈશાલીના ગર્ભમાં બે મહિનાનું વ્રણ (બાળક) પલપી રહ્યું હતું. તે અઢળક ધન-દોલતની સ્વામિની હતી, પણ એ જ ધન આજે તેના જીવનનો કાળ બન્યું હતું. તેનો પતિ અનિમેષ ભારે દારૂડિયો હતો. અતિશય વૈભવે તેને વ્યસનના રસ્તે ધકેલી દીધો હતો અને તેના જ લોભી સગા-સંબંધીઓએ તેને વધુ બગાડ્યો હતો, જેથી તેની સંપત્તિ હડપ કરી શકાય. આજે દારૂના કારણે અનિમેષની બંને કિડની ફેલ થઈ ચૂકી હતી. હોસ્પિટલમાં કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે દાખલ હતો, પણ કોઈ મેચિંગ ડોનર મળતો નહોતો. સગા-વહાલાઓ પૈસા પડાવવા તૈયાર હતા, પણ અંગદાન કરવા કોઈ આગળ આવતું નહોતું.

વૈશાલીએ નિસાસો નાખતા કહ્યું, "બહેન, તમારી પાસે પૈસા નથી એટલે દુઃખ છે, મારી પાસે અઢળક પૈસા છે એટલે દુઃખ છે. આ ધન જ બધી આફતનું મૂળ છે."

अतिक्लेशेन यदर्थं धर्मस्य अतिक्रमेण च । 

शत्रूणां प्रणिपातेन तेऽर्थाः न भवन्तु मे ॥ — चाणक्य नीति / पञ्चतन्त्र

જે ધન અતિશય કષ્ટ વેઠીને (પોતાના આત્માને કચડીને), ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરીને (અધર્મના માર્ગે ચાલીને) કે પછી શત્રુઓની સામે લાચાર થઈને ઝૂકવાથી (તેમની ગુલામી કે ચરણસ્પર્શ કરવાથી) મળતું હોય, તેવું ધન મને ક્યારેય ન મળે (તેવા ધનની મને કોઈ જરૂર નથી).

બંને સ્ત્રીઓએ થોડી જ વારમાં એકબીજાના આત્માને વાંચી લીધો. એક પાસે અઢળક નાણું હતું પણ તે મરણપથારીએ હતું; બીજી પાસે અખંડ આયુષ્ય આપવાની ક્ષમતા (કિડની) હતી પણ નાણાંનો અભાવ હતો.

અચાનક, વૈશાલીના મનમાં એક ઝબકારો થયો. તેણે જાનકીનો હાથ પકડ્યો અને કહ્યું, "બહેન, તારા દીકરાને કંઈ નહીં થાય. આજથી એ મારો પણ દીકરો છે. તારા ઘરની ગિરવે રાખેલી રકમ હું હમણાં જ ચૂકવી દઉં છું અને દેશ-વિદેશના ગમે તે ડૉક્ટરને બોલાવવા પડે, તારા દીકરાનો ઈલાજ હું કરાવીશ."

જાનકી સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. તેણે વૈશાલીની આંખોમાં જોયું, જ્યાં એક પત્ની પોતાના પતિની જિંદગીની ભીખ માંગી રહી હતી. જાનકીએ ક્ષણનોય વિલંબ કર્યા વિના કહ્યું, "જો તું મારા કાળજાના કટકાને નવું જીવન આપતી હોય, તો મારા શરીરનું એક અંગ તારા પતિ માટે હાજર છે. મારી કિડની હું તારા પતિને આપીશ."

"દવા વિના દુઃખ ન જાય, અને દયા વિના દિલ ન જોડાય."

આ માત્ર બે સ્ત્રીઓનો સોદો નહોતો, આ બે માનવતાનું મહામિલન હતું. ગણિતની ભાષામાં કહીએ તો બે સિંગલ ડિજિટ (એકડાઓ) ભેગા મળીને દસ (દહાઈ) ને પણ પાછળ છોડીને 'અગિયાર' ની શક્તિ બની ચૂક્યા હતા.

બંને સ્ત્રીઓ હોસ્પિટલના એ અંધકારભર્યા વેઇટિંગ રૂમમાં જ માનવતાનો સૌથી મોટો દીવો પ્રગટાવી દીધો હતો.

एते सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यज्य ये

सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये। — भर्तृहरि (नीतिशतकम्, श्लोक-७४)

જેઓ પોતાના વ્યક્તિગત સ્વાર્થનો (પોતાના હિતનો) સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને બીજાના ભલા માટે કે પરમાર્થના કાર્યો કરવા માટે હંમેશાં તત્પર રહે છે, તેઓ જ આ સંસારમાં સાચા અર્થમાં 'સત્પુરુષો' (શ્રેષ્ઠ અને મહાન માનવો) છે.

હોસ્પિટલનો એ વરંડો જે થોડીવાર પહેલાં સ્મશાન જેવો શાંત અને ભયાનક હતો, તે હવે આશાના કિરગોથી ઝળહળી ઉઠ્યો હતો. કર્મ ને લઈને ભગ્યમાં બનેના જે દુખ આવ્યું હતું તે ભગવદ કૃપાએ નિયતિ બદલાવી દીધી. માનવતા જીતી ગઈ હતી.

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ — श्रीमद्भगवद्गीता (अध्याय ४, श्लोक १७)

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે સંસારમાં કયું કર્મ સાચું છે, કયું ખોટું છે અને ક્યારે કર્મ છોડી દેવું યોગ્ય છે—તેનો નિર્ણય કરવો સામાન્ય માણસ માટે બહુ અઘરો છે. ક્યારેક જે આપણને દુઃખદાયક દેખાય છે તે વાસ્તવમાં કોઈ સારા કર્મનું પરિણામ હોઈ શકે છે, અને ક્યારેક કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ માણસને શ્રેષ્ઠ પરમાર્થ તરફ દોરી જાય છે (જેમ કે હોસ્પિટલની વાર્તામાં બંને સ્ત્રીઓ સાથે થયું). ટૂંકમાં, ઈશ્વરની નિયતિ અને કર્મના લેખાજોખા માણસની બુદ્ધિ કરતાં ઘણા પર અને રહસ્યમય હોય છે.