વિરોધ અને અનુરોધ

વિરોધ અને અનુરોધ

"નિષેધની સાંકળો મનને બળવાખોર બનાવે છે, જ્યારે સ્નેહનો સવળો વિકલ્પ જીવનને સંસ્કારવાન—આ વાર્તા બાળઉછેર અને માનવમનના અગોચર સત્યનો જીવંત અરીસો છે."

 

માનવમન એ અગમ્ય રહસ્યોનો અતલ સમુદ્ર છે. એ ક્યારે કઈ લહેરે ઊછળશે અને ક્યા વમળમાં ખેંચાઈ જશે, એ પારખવું સામાન્ય પ્રજ્ઞાનું કામ નથી. વિખ્યાત મનોવૈજ્ઞાનિક સિગ્મંડ ફ્રૉઇડ એક સંધ્યાકાળે પત્ની અને બાળકની સાથે નગરના એક વિસ્તીર્ણ ઉપવનમાં લટાર મારવા નીકળ્યા હતા.

સૂર્યદેવ ક્ષિતિજ પાછળ ઢળી રહ્યા હતા અને પ્રકૃતિ પર ધીમે ધીમે અંધકારની શ્યામ ચાદર પથરાવા લાગી હતી. પાછા વળતી વેળાએ અચાનક માતા-પિતાની નજર પડી તો બાળક સાથે નહોતો! હજારો વૃક્ષો અને મીલો સુધી વિસ્તરેલા એ ઘનઘોર ઉદ્યાનમાં રાતના સુસવાટા વચ્ચે બાળક અદ્રશ્ય થઈ જાય, એ કલ્પના માત્રથી જ જનનીનું હૃદય કંપી ઊઠ્યું. પત્ની ગભરાટથી વિહ્વળ થઈ ગઈ. તેના હોઠ ધ્રૂજી ઊઠ્યા, "બાળક ક્યાંય દેખાતો નથી! હવે આ અમાસ જેવી રાતે આટલા વિશાળ વનમાં તેને ક્યાં શોધીશું?"

ફ્રૉઇડે અતિ ગંભીર અને શાંત ચિત્તે પૂછ્યું, "તેં ઉદ્યાનમાં પ્રવેશતી વખતે તેને કોઈ ચોક્કસ જગ્યાએ જવાની ના પાડી હતી? કોઈ બાબતનો કડક નિષેધ કર્યો હતો?"

પત્નીએ આશ્ચર્ય સાથે વિચારતાં કહ્યું, "હા, મેં તેને સખત શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે પેલી ઊંડી વાવ પાસેના ફુવારા તરફ ભૂલેચૂકેય પગ ન મૂકતો!"

ફ્રૉઇડના મુખ પર સ્મિતની એક સૂક્ષ્મ રેખા અંકાઈ ગઈ. તેમણે કહ્યું, "તો નિશ્ચિંત થાઓ. સૌથી પહેલાં ફુવારા તરફ ચાલો. સોમાંથી નવ્વાણું ટકા સંભાવના એ છે કે તે ત્યાં જ મળશે, કોઈ બીજે હોવાની સંભાવના માત્ર એક ટકો છે."

પત્ની આશ્ચર્યચકિત થઈને તેમની પાછળ ચાલી. ફુવારા પાસે પહોંચીને જોયું તો આશ્ચર્ય! બાળક બિલકુલ નિર્ભય થઈને, પથ્થરની પાળ પર બેસી, પગ નીચે લટકાવીને પાણીના ઉછળતા બિંદુઓ સાથે રમી રહ્યો હતો.

પત્નીએ વિસ્મયથી પૂછ્યું, "આટલા વિશાળ વનમાં તમે આટલી ચોકસાઈથી કેમ જાણી શક્યા?"

મનોવિજ્ઞાનના મર્મી ફ્રૉઇડે હળવેથી ફોડ પાડ્યો, "આ કોઈ જાદુ નથી, આ તો માનસશાસ્ત્રનું સરળ ગણિત છે. મા-બાપ જે વાતનો નિષેધ કરે છે, તે જ વાત અબુધ મન માટે પરમ આકર્ષણ બની જાય છે. પ્રતિબંધ હંમેશાં કુતૂહલની જ્વાળાને પ્રજ્વલિત કરે છે. જે તરફ જવાની મનાઈ હોય, એ રહસ્યને ઉકેલવા બાળહઠ જાગી ઊઠે છે; અને જે દિશામાં તેને બળજબરીથી દોરવાનો પ્રયત્ન થાય, ત્યાં તેનો અહંકાર આડો આવે છે. જ્યાં અંકુશ વધારે, ત્યાં જ બળવો મોટો!"

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।

 

ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥  (શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતા: ૬.૨૬)

 

આ ચંચળ અને અસ્થિર મન જે જે વિષયો તરફ દોડે છે, તે તે વિષયોમાંથી તેને બળપૂર્વક નહીં પણ વિવેકપૂર્વક ખેંચીને આત્મસ્થિર કરવું પડે છે.

માનવમનનો આ સહજ સ્વભાવ બાલ્યકાળથી વૃદ્ધાવસ્થા સુધી એકસરખો જ રહે છે. જે દીવાલ પર હજી હમણાં જ તાજો રંગ લાગ્યો હોય અને મોટા અક્ષરે સૂચના લખી હોય કે—'અહીં અડકવું સખત મનાઈ છે', લોકો ત્યાં જ જઈને આંગળી લગાવીને ચકાસશે! મનાઈ હુકમ જાણે આમંત્રણ બની જાય છે.

બીજું એક ચિંતનીય દ્રષ્ટાંત લઈએ. માનો કે એક નાનકડા બાળકના હાથમાં ધારદાર ચપ્પુ આવી ગયું છે અને તેણે ધારવાળી બાજુ જ મુઠ્ઠીમાં ભીંસી રાખી છે. હવે જો તમે ક્રોધ કે આવેશમાં આવીને તેના હાથમાંથી એ છરી બળજબરીથી આંચકી લેશો, તો બાળક સામી તાકાત લગાવશે. પરિણામે, તેના કુમળા હાથ ચીરાઈ જશે અને લોહીની ધારાઓ વહેવા લાગશે.

સંસારમાં મોટા ભાગના ઉછેર આ બળજબરીના અત્યાચારને કારણે જ ઘાયલ થયા છે. આજ સુધી આ એક જ ભૂલે માનવસમાજને અને પારિવારિક સંવાદિતાને અકલ્પનીય હાનિ પહોંચાડી છે. ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય છે કે સંસ્કારી કે અત્યંત સુખી-સંપન્ન ઘરોમાં શ્રેષ્ઠ સંતાનો પાકવાને બદલે સાવ બગડેલા કે નિષ્ક્રિય કેમ સાબિત થાય છે? કારણ કે ત્યાં સતત 'નકાર'ની દીવાલો ચણવામાં આવે છે. સદાય ઉપદેશ અને નિષેધના માર હેઠળ બાળકનું અંતઃસત્ત્વ ગૂંગળાઈ જાય છે.

न सामादि परित्यज्य प्रक्रमेत बलोद्यमम्।

 

सुपक्वेऽपि फले यत्नात् को दण्डं पातयेद् बुधः॥  (પંચતંત્ર)

 

સમજાવટ અને પ્રેમનો માર્ગ છોડીને ક્યારેય બળપ્રયોગ કરવો નહીં; પાકેલા ફળને ઉતારવા માટે ડાહ્યો માણસ કદી લાકડીઓ વરસાવતો નથી.

તો પછી ઉપાય શો છે?

જો બાળકના હાથમાંથી ધારદાર છરી મુકાવવી હોય, તો બીજા હાથે તેને કોઈ સ્વાદિષ્ટ ફળ કે મનગમતું રમકડું ધરી દો. નવો વિકલ્પ જોતાં જ બાળક પોતે જ છરીને ભૂલી જશે, મુઠ્ઠી ઢીલી કરી દેશે અને અનાયાસે ફળ ગ્રહણ કરી લેશે!

સાચો કેળવણીકાર અને શ્રેષ્ઠ માતા-પિતા એ છે જે આજીવન માત્ર "આ ન કર, પેલું ન કર"ની નકારાત્મક યાદી પકડાવવાને બદલે, "જો, આ કરવા જેવું સુંદર છે" એવો સકારાત્મક માર્ગ ચીંધે છે. સંતાનને દોષમુક્ત કરવા કરતાં તેને સદ્ગુણ તરફ આકર્ષિત કરવું એ જ સાચી કળા છે.

કાંટા હઠાવવા જતાં જો લોહીલુહાણ થાવ,

 

તો સ્નેહના સુગંધી ગુલાબો બિછાવી દો.

 

કેવળ નિષેધથી કદી જીવન ઘડાતું નથી,

 

જે શ્રેષ્ઠ છે જગતમાં, એ રસ્તો બતાવી દો.

ગુજરાતીમાં ઉત્તમ કહેવત છે: "વાળ્યા ન વળે, પણ ગાળ્યા વળે." કડકાઈ કે રોકટોકથી જે મન વિદ્રોહી બને છે, તે જ મન સન્માર્ગ અને હેતના સ્પર્શથી સહજતાથી રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. સંતાનોને વિરોધ નહીં, પણ દિશા આપો; વિકાસ આપોઆપ ખીલી ઊઠશે.