STORYMIRROR

હર્ષદ અશોડીયા

Inspirational

5  

હર્ષદ અશોડીયા

Inspirational

આદિ શંકરાચાર્ય અને મંડન મિશ્ર વચ્ચેનું દિવ્ય શાસ્ત્રાર્થ

આદિ શંકરાચાર્ય અને મંડન મિશ્ર વચ્ચેનું દિવ્ય શાસ્ત્રાર્થ

3 mins
8

બૌદ્ધિક અહંકાર અને ક્રોધાગ્નિ કેવી રીતે મનુષ્યના આંતરિક સંતુલનને નષ્ટ કરી દે છે, આ કથા શાંત ચેતના અને સત્યની તે દિવ્ય વિજયની ગાથા છે જે આજે પણ માનવમાત્રને પ્રેરિત કરે છે.




"ज्ञानस्य फलं विरक्तिः, शमश्च चित्तस्य प्रशान्तिरेव च।"

ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિના સુવર્ણ કાળખંડ અને દાર્શનિક ગગનના સૂર્ય—આદિ જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્ય અને પ્રકાંડ મીમાંસક આચાર્ય મંડન મિશ્ર વચ્ચે મહિષ્મતી નગરીમાં થયેલા તે અલૌકિક શાસ્ત્રાર્થની આ કથા છે, જે માત્ર બે વિદ્વાનો વચ્ચેની વૈચારિક ચર્ચા નહોતી, પરંતુ અદ્વૈત અને દ્વૈત, તેમજ કર્મ અને જ્ઞાન વચ્ચેનું મહા મંથન હતું.

આઠમી શતાબ્દીનો ઉત્તરાર્ધ. નર્મદાના તટ પર વસેલી પવિત્ર મહિષ્મતી નગરી. જ્ઞાનની આ પાવન ભૂમિ પર જ્યારે અદ્વૈતના પ્રણેતા આદિ શંકરાચાર્યનું આગમન થયું, ત્યારે સમગ્ર દાર્શનિક જગતમાં એક અભૂતપૂર્વ સ્પંદન દોડી ગયું. મંડન મિશ્ર તે યુગના પૂર્વ-મીમાંસા દર્શનના સૂર્ય હતા, જેના દરવાજા પર બંધાયેલા પોપટ  પણ સંસ્કૃતમાં શાસ્ત્રાર્થની ચર્ચા કરતા હતા.

જેવી કે ભારતીય પરંપરામાં સત્યની પિપાસાનું વિધાન છે, બંને મહાવિદ્વાનો વચ્ચે શાસ્ત્રાર્થની ગંભીર શરત નક્કી થઈ—જો શંકરાચાર્ય હારે તો તેમણે ગૃહસ્થ આશ્રમ સ્વીકારવો પડશે, અને જો મંડન મિશ્ર હારે તો તેમણે સંન્યાસ ગ્રહણ કરીને સંન્યાસ દીક્ષા લેવી પડશે.

આ વિરાટ શાસ્ત્રાર્થની સર્વસમ્મત નિર્ણાયક તરીકે મંડન મિશ્રના ધર્મપત્ની, વેદો અને ઉપનિષદોની અગાધ જ્ઞાતા, સાક્ષાત્ ભગવતી સરસ્વતીના અંશાવતાર વિધુષી દેવી ભારતીની પસંદગી કરવામાં આવી.

"यत्र विद्वत्सभा राजते, तत्र न्यायस्य प्रभा सदा।"

સતત સોળ દિવસ સુધી મહાભાષ્ય, બ્રહ્મસૂત્ર અને ઉપનિષદોના મહાસાગરમાં તર્કની લહેરો ટકરાતી રહી. સોળમા દિવસે, જ્યારે શાસ્ત્રાર્થ તેના ચરમ પર હતો, ત્યારે દેવી ભારતીને કેટલાક અનિવાર્ય ગૃહસ્થ કાર્ય ને કારણે સભામાંથી થોડી ક્ષણ માટે બહાર જવું પડ્યું.

જતા પહેલાં, તેમણે નિષ્પક્ષતા અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિનો પરિચય આપતા બંને વિદ્વાનોના ગળામાં એક-એક તાજા પુષ્પોની માળા પહેરાવી અને ગંભીર વાણીમાં કહ્યું—

"ममाप्यपगमे एतौ हारौ भवद्भवजयजयौ सूचयिष्यतः।"

નર્મદા તટની શાંત હવાઓમાં જ્યારે જ્ઞાનનો આ સમર ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે પ્રકૃતિ પણ જાણે શ્વાસ રોકીને સાંભળી રહી હતી—

જ્ઞાનની ધારા વહે જ્યારે સત્યના વિસ્તારમાં,

હાર-જીતની ન હતી ચિંતા કોઈના સારમાં।

શાંત ચિત્ત અને મૌનની એ દિવ્ય મહિમા જોઈ લો,

ફૂલ પણ સાક્ષી બન્યા આ ધર્મના દરબારમાં।

થોડા જ સમય પછી જ્યારે દેવી ભારતી પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમણે બંને વિદ્વાનોની ગ્રીવામાં પડેલી માળાનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કર્યું. તેમણે કોઈ પણ સંકોચ વગર જાહેરાત  કરી દીધી—"આદિ શંકરાચાર્ય વિજયી થયા છે અને મંડન મિશ્ર પરાજિત થઈ ચૂક્યા છે!"

સભામાં કોલાહલ મચી ગયો. એક વિદ્વાને હાથ જોડીને વિનીત ભાવથી પૂછ્યું—“હે દેવી! આપ તો શાસ્ત્રાર્થની મધ્યમાં જ બહાર ગયા હતા, પછી કોઈ પણ મૌખિક સંવાદ વિના આપણું આ નિર્ણય કેવી રીતે કરી લીધું?”

દેવી ભારતીએ મંદ મુસ્કાન સાથે જે ઉત્તર આપ્યો, તે ભારતીય મનોવિજ્ઞાન અને તર્કશાસ્ત્રનું સર્વોચ્ચ શિખર બની ગયું. તેમણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને ચાણક્ય નીતિના મર્મનો ઉદ્ઘાટન કરતાં કહ્યું:

"क्रोधो हि चित्तक्षोभस्य जनकः, 

तस्मात् तापाच्च म्लायति पुष्पम्। 

शान्तमनाः तु सदा प्रफुल्लो भवति॥"

આ સંદર્ભમાં ભર્તૃહરિનું આ સુભાષિત પૂર્ણપણે ચરિતાર્થ થાય છે—

"प्रसीदति प्रकृतेः स्वभावः, शान्तस्य चित्तं न हि कुप्यति क्वचित्।"

તેમને આગળ સ્પષ્ટ કર્યું કે જેમ-જેમ શાસ્ત્રાર્થમાં મંડન મિશ્ર બૌદ્ધિક રૂપે પાછળ પડવા લાગ્યા, તેમના ભીતરનો અહંકાર અને માનસિક ક્ષોભ તેમના શરીરના તાપથી તેમની માળાના ફૂલોને સૂકવી ગયો. આનાથી વિપરીત, આદિ શંકરાચાર્ય સંપૂર્ણપણે સ્થિતપ્રજ્ઞ, અડગ અને શાંત રહ્યા, તેથી તેમના ગળાના પુષ્પો તેમની મૂળ તાજગી અને સુગંધ સાથે ખીલેલા રહ્યા.

"सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः।"

દેવી ભારતીના આ અલૌકિક અને અકાટ્ય પ્રમાણને સાંભળીને મંડન મિશ્રનો અહંકાર ઓગળી ગયો. તેમણે સહર્ષ પોતાની પરાજય સ્વીકાર કરી અને દંડવત્ થઈને આદિ શંકરાચાર્યને પ્રણામ કર્યા. મંડન મિશ્રએ સન્યાસ  ગ્રહણ કર્યો અને તેઓ શંકરાચાર્યના પરમ શિષ્ય સુરેશ્વરાચાર્યના રૂપમાં અમર થઈ ગયા.





 

 





સામગ્રીને રેટ આપો
લોગિન

Similar gujarati story from Inspirational