સત્ય ને ખાતર એક કોથળો માટી
સત્ય ને ખાતર એક કોથળો માટી
સત્ય ને ખાતર એક કોથળો માટી
કાળના અવિરત પ્રવાહ વચ્ચે નૈતિક મૂલ્યો જ્યારે સ્વાર્થના અંધકારમાં વિલીન થવા લાગે છે, ત્યારે લોભી મનુષ્ય નબળા પર અત્યાચાર ગુજારતાં અચકાતો નથી
लोभः क्रोधस्य कारणम्। लोभात्कामः प्रजायते।
लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम्॥ (હિતોપદેશ)
લોભ ક્રોધનું કારણ છે, લોભમાંથી વાસના જન્મે છે, અને લોભથી મોહ તથા સર્વનાશ નીપજે છે; ખરેખર લોભ જ સર્વ પાપનું મૂળ છે.
એક ગામમાં ધનપાલ નામનો કુટિલ શાહુકાર રહેતો હતો. એની તિજોરીઓ સુવર્ણમુદ્રાઓથી છલકાતી હતી, છતાં એની લાલસાનો અગ્નિ ક્યારેય શમતો નહોતો. 'લોભિયા હોય ત્યાં ધૂતારા ભૂખે ન મરે' એ કહેવત પ્રમાણે તે ભોળા ગ્રામજનોને છેતરીને એમની સંપત્તિ હડપ કરવામાં માહિર હતો. ગામના એક છેડે કાશીમા નામની નિરાધાર અને વૃદ્ધ વિધવા રહેતી હતી. તેના જીવનનો એકમાત્ર આધાર તેના પૂર્વજોની દોઢ વીઘા ફળદ્રુપ જમીન હતી. એ કાળી માટીવાળા ખેતરમાં લોહીનું પાણી કરી, પરસેવો રેડીને તે પોતાનું માંડ માંડ પેટ ભરતી હતી.
ધનપાલની કુદ્રષ્ટિ આ અનાથ વિધવાના ટુકડા જમીન પર પડી. ધીરધારના વ્યાપારમાં અને દસ્તાવેજોની માયાવી જાળ ગૂંથવામાં તે પાવરધો હતો. તેણે અભણ અને લાચાર કાશીમાને સરકારી સહાય અપાવવાના બહાને ફોસલાવી, ભોળવીને કોરા સ્ટેમ્પ પેપર પર અંગૂઠાનું નિશાન પડાવી લીધું. રાતોરાત કપટી લખાણો ઊભાં કરી, તેણે જમીન પોતાના નામે ચડાવી દીધી.
જ્યારે ડોશીને ખબર પડી કે તેની માતૃસમાન ભૂમિ છીનવાઈ ગઈ છે, ત્યારે તે ચોધાર આંસુએ રડતી શાહુકારની હવેલીએ પહોંચી. તેણે બંને હાથ જોડી, ધ્રૂજતા પગે વિનંતી કરી: "શેઠ, ભગવાનનું ઘર સંભાળો! હું અનાથ ડોશી છું, મારી આ રોટલાની વાડી ઝૂંટવી લેશો તો હું જીવતી મરી જઈશ. મારી જમીન મને પાછી આપી દો!"
ધનપાલે અહંકારભર્યું અટ્ટહાસ્ય કરતાં કહ્યું: "કાશી, હવે આ જમીન કાયદેસર મારી થઈ ગઈ છે. તારે જ્યાં માથું પટકવું હોય ત્યાં પટકી લે, એક ઇંચ પણ પાછી નહીં મળે!"
અસહાય ડોશીની અંતરડી કકળી ઊઠી. સંત કબીરે શોષકોની આ સ્થિતિ વિશે અદભુત ચેતવણી આપી છે:
दुर्बल को न सताइये, जाकि मोटी हाय।
मुई खाल की सांस सों, सार भसम हो जाय॥
(સંત કબીર)
ભાવાર્થ: કોઈ પણ નિર્બળ કે લાચાર વ્યક્તિને ક્યારેય સતાવવી ન જોઈએ, કારણ કે તેનો નિસાસો અત્યંત પ્રભાવશાળી હોય છે. જેવી રીતે ધમણનું મરેલા ઢોરનું ચામડું પણ લોઢા જેવા કઠોર ધાતુને ભસ્મીભૂત કરી નાખે છે.
ગામના કેટલાક સજ્જનોની સલાહથી ન્યાયની આશાએ ડોશીએ ન્યાયાલયનું દ્વાર ખખડાવ્યું. અદાલતના કઠેડામાં કેસ શરૂ થયો. ધનપાલ અદાલતી પેપરવર્ક અને કાયદાકીય છટકબારીઓ રચવામાં અત્યંત ચતુર હતો. તેની પાસે ખરીદ-વેચાણના પાકા દસ્તાવેજો, સાક્ષીઓ અને કાયદાકીય પુરાવાઓનું અડગ કવચ હતું. અદાલતો કેવળ કાગળ અને સાક્ષીઓ પર ચાલે છે, સત્યના આક્રંદ પર નહીં. દિવસે દિવસે કેસ શાહુકારની તરફેણમાં મજબૂત થતો ગયો. 'જેની લાઠી તેની ભેંસ' જેવો ઘાટ સર્જાયો.
કેસના અંતિમ ચુકાદાના થોડા દિવસો પહેલાં, હતાશ અને જીવતેજીવ મરી પરવારેલી કાશીમા ન્યાયાધીશના નિવાસસ્થાને પહોંચી ગઈ. વૃદ્ધાએ પોતાના હૈયાની વ્યથા, શાહુકારનો છળકપટ અને સત્યની કરુણ કહાણી ન્યાયાધીશ સમક્ષ ઠાલવી દીધી.
ન્યાયાધીશ ધર્મનિષ્ઠ અને વિવેકી હતા. તેઓ અંતરાત્માથી સમજી ગયા કે વૃદ્ધા પૂર્ણપણે સત્ય બોલી રહી છે અને તેની સાથે મોટો અન્યાય થઈ રહ્યો છે. પરંતુ અદાલતના લિખિત પુરાવાઓ શાહુકારની તરફેણમાં હોવાથી કાયદાકીય રીતે તેઓ લાચાર હતા. મનુસ્મૃતિમાં ન્યાયના ધર્મ વિશે લખ્યું છે:
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्॥
(મનુસ્મૃતિ - ૮.૧૫)
ભાવાર્થ: હણાયેલો ધર્મ હણનારનો નાશ કરે છે અને રક્ષાયેલો ધર્મ રક્ષણ કરનારનું રક્ષણ કરે છે. તેથી ધર્મનો ક્યારેય લોપ ન કરવો જોઈએ, રખેને નષ્ટ થયેલો ધર્મ આપણો જ સંહાર કરી નાખે!
ન્યાયાધીશે વૃદ્ધાને ધીરજ બંધાવતાં કહ્યું: "માજી, ઈશ્વર પર ભરોસો રાખો. સત્યનો માર્ગ કઠિન હોઈ શકે, પણ પરાજિત નહીં. હું બનતા તમામ પ્રયાસો કરીશ."
બીજે દિવસે ન્યાયાધીશે શાહુકાર ધનપાલને પોતાના અંગત ખંડમાં મળવા બોલાવ્યો. શાહુકારે આવીને વિનમ્રતાનો ઢોંગ કર્યો. ન્યાયાધીશે તેને વિશ્વાસમાં લેતાં કહ્યું: "ધનપાલ શેઠ, કાયદાકીય દસ્તાવેજો જોતાં કેસ તારી તરફેણમાં જ જાય છે. મારે પણ આ કેસ લાંબો ખેંચવો નથી. આવતી મુદતે જ તારી તરફેણમાં ચુકાદો આપી દઈશ. પરંતુ મારી એક નાનકડી વ્યક્તિગત માંગણી છે."
ધનપાલનું મન હર્ષથી નાચી ઊઠ્યું: "હુકમ કરો સાહેબ! આપના માટે તો હું ગમે તે કરવા તૈયાર છું."
ન્યાયાધીશે અત્યંત સહજતાથી કહ્યું: "મારા ઘરના બગીચા માટે ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળી કાળી માટી જોઈએ છે. તેં જે વિવાદિત ખેતર ખરીદ્યું છે, તેની માટી અતિ ફળદ્રુપ છે. મારે એ જ ખેતરમાંથી એક મોટો કોથળો ભરીને માટી જોઈએ છે. શરત માત્ર એટલી કે એ કોથળો તારે પોતે જ ઉપાડીને લાવવો પડશે."
શાહુકારને થયું કે આટલી મોટી કિંમતી જમીન સામે એક માટીનો કોથળો ઉપાડવો એ કઈ મોટી વાત છે! 'ગરજવાનને અક્કલ ન હોય.' તે તરત જ સંમત થયો.
સાંજના સમયે ન્યાયાધીશ શાહુકારને લઈને ખેતર પહોંચ્યા. સૂર્યાસ્તનો સમય હતો અને ક્ષિતિજે લાલિમા છવાયેલી હતી. ખેતરની બરાબર મધ્યમાં જઈને ન્યાયાધીશની હાજરીમાં એક મોટો કંતાનનો કોથળો કાળી માટીથી છલોછલ ભરવામાં આવ્યો.
કોથળો ભરાઈ ગયા પછી ન્યાયાધીશે કહ્યું: "ધનપાલ, હવે આ કોથળો તારા માથા પર ઊંચકી લે અને મારી ગાડી સુધી લઈ ચાલ."
ધનપાલે પોતાની પાઘડી બાંધી, કમર કસી અને કોથળાને બે હાથથી પકડીને ઊંચકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ભેજવાળી ચીકણી માટીથી ભરેલો કોથળો અતિશય ભારે થઈ ગયો હતો. તેણે પૂરી તાકાત લગાવી, તેના ચહેરાની નસો ફૂલી ગઈ, પણ કોથળો જમીન પરથી બે વેંત પણ ઊંચો ન થયો. તે પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયો અને હાંફતાં હાંફતાં ઘૂંટણિયે બેસી પડ્યો.
ત્યારે ન્યાયાધીશે તેની નજીક આવી, તેની આંખોમાં આંખ પરોવીને ગંભીર અને ગર્ભિત અવાજે કહ્યું: "ભલા માણસ! આ અશ્વત્થામા જેવી વિશાળ પૃથ્વી પર ન્યાય તોળનારા મારા જેવા ક્ષુલ્લક મનુષ્ય સામે તું આ એક કોથળો માટી પણ પોતાના માથા પર ઊંચકી શકતો નથી, તો વિચાર કર કે જ્યારે આ કાયા ધૂળમાં મળી જશે અને તારે પરમ ન્યાયાધીશ ઈશ્વરના દરબારમાં ઊભા રહેવું પડશે, ત્યારે આ આખેઆખું ચોરેલું ખેતર તું તારા માથા પર કેવી રીતે ઊંચકી શકીશ?"
ન્યાયાધીશના આ વેધક શબ્દો શાહુકારના અંતરાત્મામાં કાળજું ચીરી નાખે તેવા તીરની જેમ ખૂંપી ગયા. તેની આંખો સામેથી અહંકારનો પડદો સરી પડ્યો. કુકર્મ અને પરલોકના ભયથી તેનું આખું શરીર ધ્રૂજી ઊઠ્યું. તેને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો એ શાશ્વત સિદ્ધાંત યાદ આવી ગયો:
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥
(શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા - ૨.૪૭)
તેને સમજાયું કે મનુષ્ય ભલે પૃથ્વીના કાયદાઓને છળ-કપટથી છેતરી લે, પરંતુ કર્મોના ન્યાયમાંથી કોઈ બચી શકતું નથી.
છળ કરી જીતે જગતમાં, તોય અંતે હાર છે,
દંભના મહેલો કદી ના પામતા આધાર છે;
કોણ ઊંચકશે ગુનાહો પાપના આ ભારને?
ઈશની અદાલતે બસ કર્મનો વહેવાર છે.
ધનપાલ ધ્રૂસકે ને ધ્રૂસકે રડી પડ્યો. તેણે ન્યાયાધીશના ચરણોમાં પડીને ક્ષમા માંગી. બીજે જ દિવસે તેણે અદાલતમાં સ્વેચ્છાએ કબૂલાત કરી અને કાગળો રદ કરાવી કાશીમાની સમસ્ત ભૂમિ સન્માનપૂર્વક પરત સોંપી દીધી.
દુનિયાની સર્વોચ્ચ અદાલત કરતાં પણ ઉપર એક પરમ ન્યાયાસન બેઠું છે, જ્યાં કેવળ પુરાવાઓ નહીં પણ હૃદયના ભાવો અને કર્મો તોળાય છે. માનવી ભલે અંધકારમાં પાપ આચરે, પણ પેલો અદ્રશ્ય વિધાતા પળેપળ નિહાળે છે અને સમય પાક્યે પાઈ-પાઈનો હિસાબ ચૂકતે કરે છે.
અદાલતના પુરાવાઓથી જીતી ગયેલા લોભી શાહુકારે જ્યારે એક કોથળો માટી ઉપાડવા જતાં ઈશ્વરીય ન્યાયનો ભાર અનુભવ્યો, ત્યારે છળકપટના કિલ્લાઓ એક ક્ષણમાં પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ ગયા.
