સંસારમાં સૌથી હોશિયાર કોણ

સંસારમાં અસલી હોશિયાર કોણ છે?  માયા કે માયાપતી ?

માનવજીવનની સૌથી મોટી વિસંગતિ એ છે કે માણસ આખું જીવન સુખની શોધમાં વિતાવે છે, છતાં સુખ તેને મળતું નથી. કારણ કે તે સુખને વસ્તુઓમાં શોધે છે, જ્યારે સુખનો મૂળ સ્ત્રોત તો પરમાત્મા છે.

સંસારની દરેક પ્રાપ્તિ ક્ષણિક છે. ધન, વૈભવ, પ્રતિષ્ઠા, સત્તા, સંબંધો—આ બધું સમયના પ્રવાહમાં એક દિવસ વિલીન થઈ જવાનું છે. જે રહે છે તે માત્ર આત્મા અને પરમાત્માનો સંબંધ.

એટલે જ ઋષિઓએ કહ્યું છે—

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।

પરમાત્મા જ સત્ય છે, જ્ઞાન છે અને અનંત છે. બાકી બધું પરિવર્તનશીલ છે.

न चौरहार्यं न च राजहार्यं  न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं  विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥

જે ધન ચોર ચોરી ન શકે, રાજા છીનવી ન શકે, ભાઈઓ વહેંચી ન શકે અને જે ખર્ચવાથી વધતું જાય—એ જ્ઞાનરૂપી ધન સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

પણ જ્ઞાનનું પણ પરમ સ્વરૂપ શું?

પરમાત્માને સમર્પિત થવાનું જ્ઞાન. ચાલો આજે તમને એક વાત કહું છુ.

એકવાર એક પ્રતાપી રાજા કોઈ દૂરદેશની યાત્રા પર ગયા. ત્યાંથી પાછા ફરતા પૂર્વે તેણે પોતાના રાજ્યમાં પોતાની ચારેય રાણીઓને પત્ર લખીને પૂછ્યું કે તેઓ વિદેશથી પોતાના માટે કઈ વસ્તુ મંગાવવા ઈચ્છે છે?

વિદેશ પહોંચીને રાજાએ જોયું કે પ્રથમ રાણીએ રાજસી આભૂષણો અને દુર્લભ તેમજ સુંદર પરિધાનોની માંગ કરી. બીજી રાણીએ ઉત્તમ પ્રકારના મીઠાઈઓ (વ્યંજનો) અને ઝવેરાતનો આગ્રહ કર્યો.

પરંતુ, જે સૌથી નાની રાણી હતી, તેણે વિવેક અને પ્રજ્ઞાનો પરિચય આપતા પત્રમાં કેવળ એક જ શબ્દ લખ્યો અને પાછો મોકલાવી આપ્યો—"રાજા". તેણે પત્રમાં લખી મોકલ્યું કે હે સ્વામી! મને કોઈ વસ્તુની કોઈ આવશ્યકતા નથી, મને તો કેવળ આપ જોઈએ છે, અને કાંઈ નહીં!

રાજાએ ત્રણેય  રાણીઓના પત્રો વાંચ્યા. જ્યારે રાજા વિદેશથી પાછા ફર્યા, ત્યારે તેણે જે રાણીએ જે વસ્તુ માંગી હતી, તેને તે જ મોકલાવી આપી. જેને કપડાં જોઈતા હતા, તેને વસ્ત્રો મળ્યા; જેને વ્યંજન અને ઝવેરાત જોઈતા હતા, તેને તે વસ્તુઓ મળી ગઈ.

પરંતુ, નાની રાણીના પત્રમાં કેવળ "રાજા" લખેલું જોઈને રાજા અસમંજસમાં પડી ગયા. તે તેના મહેલમાં પહોંચ્યા અને વિસ્મયથી ભરાઈને બોલ્યા—“પ્રિયે! તમે પત્રમાં કેવળ ‘રાજા’ લખીને અમને વિસ્મયમાં નાખી દીધા છે. કૃપા કરીને તેનો આશય સ્પષ્ટ કરો.”

નાની રાણીએ પરમ પ્રેમ અને સમર્પણ સાથે ઉત્તર આપ્યો—"મહારાજ! મને આ નશ્વર સંસારની કોઈ પણ વસ્તુની આવશ્યકતા નહોતી. મને તો કેવળ આપ જોઈતા હતા, અને જ્યારે આપ મળી ગયા, તો મને સંસારનું સંપૂર્ણ વૈભવ આપોઆપ પ્રાપ્ત થઈ ગયું."

રાજા રાણીના આ નિષ્કામ અને અતિશય પ્રેમ જોઈને અત્યંત પ્રસન્ન થયા. નાની રાણીએ 'માયા'ને નહીં, પરંતુ 'માયાપતિ'ને ચાહ્યા હતા, અને જેને માયાપતિ મળી જાય, તેને વળી સંસારની કઈ વસ્તુ દુર્લભ હોઈ શકે?

રાજાએ વિદેશ થી પાછા ફરી પ્રથમ નાની રાની ને ત્યાં મુકામ કર્યો. સાથે લાવેલી મીઠાઈઓ, વસ્ત્રો, ઝવેરાત આ બધુજ ન માંગતા મળ્યું. ને વળી રાજાને પ્રિય થઇ.

कामो महेश्वरः साक्षाद्भगवद्भक्तिरुत्तमः। શ્રીમદ્ભાગવત મહાપુરાણ- મહર્ષિ વેદ વ્યાસ

પરમેશ્વરની ઉત્તમ ભક્તિ જ મનુષ્યની સમસ્ત કામનાઓને પૂર્ણ કરનારી અને અસલી કામધેનુ છે.

 

સંસારમાં મનુષ્યનું જીવન ક્ષણભંગુર છે. જે લોકો ક્ષણિક માયા અને ભોગ-વિલાસિતા પાછળ દોડે છે, તેમની સ્થિતિ તે મૃગ-મરીચિકા જેવી થઈ જાય છે, જે તરસ્યા હરણને રણમાં પાણી સમજીને ભટકાવે છે, પણ હાથ કશું નથી લાગતું.

भोगा न भुक्ता वयमेव भुक्ताः तपो न तप्तं वयमेव तप्ताः।

कालो न यातो वयमेव याताः तृष्णा न जीर्णा वयमेव जीर्णाः।। ભર્તૃહરિજી वैराग्यशतकम्

 

'અમને ક્યારેય विषयों (વિષયો/ભોગો) ને ભોગવ્યા નથી, પરંતુ તે વિષયોએ જ આપણને ભોગવી લીધા (ખતમ કરી દીધા). આપણે કોઈ સાચી તપસ્યા કરી નથી, કેવળ ચિંતા અને મોહમાં જ આપણો સમય બગાડ્યો. આપણાથી ક્યારેય સમય વ્યતિત થયો નથી, પરંતુ આપણે જ ઉંધા  કાળના ગ્રાહમાં જઈને વ્યતિત થઈ ગયા. છતાં આપણી સાંસારિક તૃષ્ણાઓનો અંત આવ્યો નહીં અને જોતજોતામાં આપણે જાતે જ ઘરડા થઈ ગયા.'

ધનની ચાહમાં દીન પોકારે, ધનવાન કહે સુખી રાજા અમારો।

રાજા કહે મહારાજા સુખી, મહારાજા કહે ઇન્દ્ર વ્હાલો।।

ઇન્દ્ર કહે બ્રહ્મા છે સુખી અને બ્રહ્મા કહે સુખી પાલનહારા।

વિષ્ણુ કહે એક ભક્ત સુખી, બાકી બધા દુખીયા છે સંસારા।।

આ જ કારણ છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિ આપણને અજ્ઞાનથી જ્ઞાન તરફ, અસત્યથી સત્ય તરફ અને મૃત્યુથી અમરત્વ તરફ લઈ જવાનું આહ્વાન કરે છે.

અસત્યો માંહેથી પ્રભુ! પરમ સત્યે તું લઈ જા,

ઊંડા અંધારેથી, પ્રભુ! પરમ તેજે તું લઈ જા;

મહામૃત્યુમાંથી, અમૃત સમીપે નાથ! લઈ જા,

તું-હીણો હું છું તો તુજ દરશનાં દાન દઈ જા. કવિ ન્હાનાલાલ દલપતરામ

અને વૈદિક ઋષಿಗಳ આ શાશ્વત મંત્ર આપણા જીવનનો માર્ગ પ્રશસ્ત કરે છે—

ॐ असतो मा सद्गमय ।

तमसो मा ज्योतिर्गमय ।

मृत्योर्मा अमृतं गमय ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

અર્થ:

असतो मा सद्गमय: હે પ્રભુ! મને અસત્ય (માયા, અસત, નાશવંત વસ્તુઓ) માંથી સત્ય (પરમ સત્ય, અવિનાશી આત્મા) તરફ લઈ જા.तमसो मा ज्योतिर्गमय: મને અંધકાર (અજ્ઞાન, અવિદ્યા) માંથી પ્રકાશ (દિવ્ય જ્ઞાન, આત્મજ્ઞાન) તરફ લઈ જા.मृत्योर्मा अमृतं गमय: મને મૃત્યુ (મરણના ભય, જન્મ-મરણના ચક્ર) માંથી અમૃત (અમરત્વ, મોક્ષ) તરફ લઈ જા.ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः: ઓમ્... આધ્યાત્મિક, માનસિક અને ભૌતિક ત્રણેય સ્તરે શાંતિ થાઓ.

અંતે, સંસારમાં તે જ મનુષ્ય સૌથી વધુ હોશિયાર અને બુદ્ધિમાન છે, જે નાશવાન માયા પાછળ ભટકવાના બદલે સમસ્ત જગતના રચયિતા 'માયાપતિ'ને પોતાના જીવનનું સર્વસ્વ માનીને તેમના રસ્તે  ચાલ્યો જાય છે.

માયાને સૌ કોઈ ભજે, માયાપતિને ભજે ન કોઈ।

જે માયાપતિને ભજે, તેની માયા દાસી હોય।।