તીર્થયાત્રા અને કડવો કારેલો

તમામ તીર્થસ્થાનોની યાત્રા કરવા છતાં આંતરિક અહંકાર અને સ્વભાવ કેમ નથી બદલાતો? આ સવાલના જવાબમાં એક ગુરુ પોતાના શિષ્યોને સાથે કારેલો રાખીને અદ્ભુત પ્રયોગ કરાવે છે. મનને શુદ્ધ કરવાના આ અનોખા રહસ્યને જાણવા અને જીવનનું સાચું દર્શન સમજવા માટે અવશ્ય વાંચો આ પ્રેરણાદાયક વાર્તા!

સવારના સૂર્યના સોનેરી કિરણો આશ્રમના શાંત વાતાવરણને સ્પર્શી રહ્યા હતા. પક્ષીઓનો કલશોર અને મંત્રોચ્ચારની ગુંજ વચ્ચે એક દિવસ આશ્રમના તમામ શ્રદ્ધાળુઓ અને શિષ્યો વ્યાકુળ હૃદયે પોતાના પરમ ગુરુના ચરણોમાં ઉપસ્થિત થયા. શિષ્યોના ચહેરા પર એક અજીબ વ્યાકુળતા અને આધ્યાત્મિક પ્યાસ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. હાથ જોડીને વિનમ્રભાવે મુખ્ય શિષ્યાએ ગુરુને કહ્યું, "હે ગુરુદેવ! અમારું મન સાંસારિક વિષયોમાં ભટકીને મલિન થઈ ગયું છે. અમારે દુનિયાભરના તમામ પવિત્ર ધાર્મિક સ્થાનો, ચાર ધામ અને તીર્થોની યાત્રા કરવી છે, જેથી અમારું મન સ્વચ્છ, પવિત્ર અને નિર્મળ થઈ જાય અને આપણા અંતરમાં એક આમૂલ આધ્યાત્મિક પરિવર્તન આવી શકે."

 

ન तीर्थस्थानेषु न मृन्मयेषु न च प्रस्तरमूर्णि देवताः।

ते मनसि स्थिताः सर्वे, यस्य शान्तं हि मानसम्॥ મહાભારત 

 

દેવતાઓ ન તો તીર્થસ્થાનોમાં છે, ન માટીની કે પથ્થરની મૂર્તિઓમાં છે. તે તો દરેકના મનમાં જ સ્થિત છે; શરત માત્ર એટલી છે કે મન શાંત હોવું જોઈએ. 

ગુરુદેવે પોતાના શિષ્યોની આતુરતા અને અજ્ઞાનતા જોઈને ક્ષણભર માટે આંખો બંધ કરી. તેઓ ગહન વિચારમાં  ડૂબી ગયા. થોડીવાર પછી આંખો ખોલીને તેમના ચહેરા પર એક સ્મિત ફરક્યું. તેમણે કોઈ વાદ-વિવાદ ન કર્યો, પરંતુ એક અત્યંત અનોખો અને પ્રતીકાત્મક માર્ગ પસંદ કર્યો. ગુરુએ પોતાના સેવકને આજ્ઞા કરી કે તે તાજા 'કારેલા' (कंटकारिका/कारवेलक) લઈને આવે. ગુરુએ દરેક શિષ્યના હાથમાં એક-એક કડવો કારેલો મૂકી દીધો અને ગંભીર સ્વરે આદેશ આપ્યો: "તમે વિશ્વના કોઈપણ પવિત્ર તીર્થસ્થાન પર જાઓ, ગંગાસ્નાન કરો કે ચાર ધામની યાત્રા કરો, પરંતુ આ કારેલાને તમારી સાથે જ રાખજો. જ્યાં પણ જાઓ ત્યાં આ પવિત્ર ધામોની પવિત્રતા આની અંદર પણ પહોંચવી જોઈએ. તેને સ્નાન પણ કરાવજો. હું આનો અર્થ અને કારણ તમે પાછા ફરશો ત્યારે સમજાવીશ."

શિષ્યોએ ગુરુની આજ્ઞાને શિરોધાર્ય માની. તેઓ હિમાલયની બરફાચ્છાદિત ગુફાઓથી લઈને દક્ષિણના મહાસાગર તટના પવિત્ર મંદિરો સુધી ફર્યા. દરેક પવિત્ર સ્થાને, દરેક મહાતીર્થમાં તેઓએ પૂજા-અર્ચના કરી અને સાથે રાખેલા કારેલાને પણ સ્નાન કરાવ્યું, પૂજામાં રાખ્યું. મહિનાઓની લાંબી અને કઠિન યાત્રા પૂર્ણ કરીને જ્યારે બધા શિષ્યો થાકેલા અને હાર્યા-થાક્યા આશ્રમે પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમના ચહેરા પર અપેક્ષિત તેજને બદલે ઊંડી નિરાશા અને ખાલીપો છવાયેલો હતો.

ગુરુજીએ સ્મિત સાથે પૂછ્યું, "હે વત્સો! કહો, જે કામ માટે તમે ગયા હતા શું તે પૂરું થયું? શું તમારા મનની કડવાશ અને અશાંતિ ધોવાઈ ગઈ?" બધા શિષ્યોના ચહેરા પર અત્યંત નિરાશા છવાઈ ગઈ. કોઈની પાસે કોઈ ઉત્તર ન હતો. ત્યારે ગુરુએ એક શિષ્યને આદેશ આપ્યો કે તે બધા કારેલા ભેગા કરીને તેની એક ઉત્તમ શાક (સબ્જી) બનાવીને લાવે. શિષ્યે આજ્ઞાનું પાલન કર્યું. રસોઈ બની ગયા પછી જ્યારે ગુરુ અને શિષ્યોએ તે ખાધું, તો ગુરુજીએ ગુસ્સાનો અભિનય કરતા કહ્યું, "અરે! દુનિયાના કોણે-કોણે પવિત્ર તીર્થ સ્થાનો પર આને ફેરવ્યા, ગંગાજીમાં ડૂબકાં ખવડાવ્યા, છતાં આ કારેલાનું મૂળ સ્વરૂપ અને તેની કડવાશ જરાય ઓછી કેમ નથી થઈ? આટલા મહાન તીર્થોનો પ્રભાવ આના પર કેમ ન પડ્યો?"

न जातवेदा ज्वलति स्वभावात्, न चन्दनं शीतलतां जहाति।

स्वभावो नो जहात्येनं, यातु मेरुशिखरं नरः॥

 

અગ્નિ પોતાના સ્વભાવથી ક્યારેય બળવાનું છોડતો નથી, ચંદન પોતાની શીતલતા છોડતું નથી. મનુષ્ય ભલે મેરુ પર્વતની શિખર પર ચાલ્યો જાય, પણ તેનો મૂળ સ્વભાવ છૂટતો નથી. 

બધા શિષ્યો સ્તબ્ધ અને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. ત્યારે તેમાંથી એક બુદ્ધિમાન શિષ્યે હાથ જોડીને નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, "ગુરુદેવ! આમાં કારેલાનો કોઈ દોષ નથી. કારેલો તો પ્રાકૃતિક રૂપે જ કડવો હોય છે. ગમે તેવા પવિત્ર તીર્થસ્થાન પર લઈ જવાથી કે ગંગાજીમાં નવડાવવાથી તેનો કુદરતી કડવો સ્વાદ ક્યારેય બદલાઈ શકતો નથી!"

આ સાંભળીને ગુરુજીના હોઠો પર વિજયી સ્મિત આવ્યું. તેમણે કહ્યું, "બિલકુલ સત્ય કહ્યું વત્સ! હું પણ તમને આ જ પરમ સત્ય સમજાવવા માંગતો હતો. જ્યાં સુધી મનુષ્ય પોતાના અંતર મનમાં ખુદ સાચો બદલાવ લાવવા માટે મથામણ નથી કરતો, ત્યાં સુધી કોઈ પણ ગુરુ, કોઈ પણ ધાર્મિક સ્થાન કે કોઈ પણ તીર્થયાત્રા તેની જિંદગી કે તેનું સ્વરૂપ બદલી શકતી નથી. વાસ્તવિક તીર્થયાત્રા તો આપણા પોતાના મનની ભીતર જ વસેલી છે, જરૂર છે તો માત્ર તેને શ્રદ્ધા અને ધ્યાનથી જોવાની."

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः॥ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ૬.૫

 

આત્મા જ પોતાનો મિત્ર છે અને આત્મા જ પોતાનો શત્રુ છે. મનુષ્યનું મન જ તેના બંધન અને મુક્તિનું મુખ્ય કારણ છે.

"કોઈપણ મનુષ્ય પોતાના મૂળ સ્વભાવને બદલી શકતો નથી, પરંતુ તે પોતાના આચરણમાં સુધાર જરૂર લાવી શકે છે. અને એ સુધાર લાવવા માટે સૌથી પહેલાં પોતાની આંતરિક ખામીઓ અને નબળાઈઓને ઓળખવી અનિવાર્ય છે, જેનું કામ આપણે જાતે જ કરવું પડે છે. કોઈ બીજું આપણા માટે તે કરી શકે નહીં."

"તીર્થો ભટકીને મન કદી પવિત્ર ન થાય, 

અંતરની મેલડી તો પસ્તાવાથી જ જાય. 

નજરો બદલો તો સુંદર આ સંસાર દિસે, 

સોચ બદલાય તો ભાગ્ય તારું ખુદ ખીલે!" 

ગુરુજીની આ દિવ્ય વાણી સાંભળીને તમામ શિષ્યોની આંખો ખૂલી ગઈ. તેમની અજ્ઞાનતાના અંધકાર દૂર થઈ ગયા. તેમને સમજાયું કે બહારની દોડધામ કરતાં અંદરની યાત્રા અનંત ગુણી મોટી છે. અંતમાં ગુરુજીએ આશીર્વાદ આપતા કહ્યું: "નજરોને બદલો તો નજારા બદલાઈ જાય છે, અને સોચને બદલો તો જીવનના સિતારા બદલાઈ જાય છે."

उद्धरेदात्मनाऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥ ભગવદ્ ગીતા (૬.૫)

 માણસે પોતાના પ્રયત્નોથી પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ. મનુષ્યનું મન જ તેનો મિત્ર છે અને મન જ તેનો શત્રુ છે. એટલે પોતાના સ્વભાવમાં સુધારો પણ પોતે જ લાવી શકે છે.

શિષ્યોએ નતમસ્તકે ગુરુના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યા અને પોતાના જ મનને શુદ્ધ કરવાના સાધના પંથ પર અગ્રેસર થયા.

બાહ્ય તીર્થયાત્રાઓ મનને પવિત્ર નથી કરતી; વાસ્તવિક પરિવર્તન તો સ્વ-મૂલ્યાંકન અને આંતરિક સુધારણાથી જ સંભવ છે, કારણ કે નજરો બદલાય તો જ જીવનના સિતારા બદલાય છે.