નાદબ્રહ્મ અને દાનવનો દાવ

પ્રાચીન કાળની આ કથા છે. જ્યારે કલા એ આજીવિકાનું સાધન નહીં, પરંતુ આત્માના મોક્ષનો રાજમાર્ગ ગણાતી. એ યુગમાં બે પરમ ભગવદ્‌ભક્ત ગવૈયાઓ હતા—દેવદત્ત અને સોમદત્ત. તેમની કંઠસંપદા સાક્ષાત્ સરસ્વતીના વરદાન જેવી નિર્મળ હતી. હાથમાં કરતાલ અને ખંજરી લઈ તેઓ જ્યારે તાન છેડતા, ત્યારે સૂરો જાણે આકાશમાંથી અમૃતવર્ષા કરતા. પરંતુ તેમની કલા હાટબજારમાં વેચાતી નહોતી. લક્ષ્મીના ઉપાસકો સામે હાથ લંબાવીને તેમણે કદી પોતાની સાધનાને કલંકિત કરી ન હતી. તેમનું સર્વસ્વ તો માત્ર જગન્નિયંતા શ્રીહરિના ચરણોમાં સમર્પિત હતું.

નિષ્કામ ભાવે ઈશ્વરનાં ગુણગાન ગાવાં એ જ તેમનો એકમાત્ર જીવનમંત્ર હતો. કહેવત છે ને કે—‘જેને રામ રાખે, તેને કોણ ચાખે!’ તેમને ભૌતિક સંપત્તિની લેશમાત્ર ખેવના નહોતી. ગીતાજીના આ નિષ્કામ કર્મયોગને તેમણે પોતાના શ્વાસોચ્છ્વાસમાં વણી લીધો હતો:

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते સંગોત્સ્વકર્મણિ॥

(શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: ૨-૪૭)

અર્થ: તારો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવામાં જ છે, તેનાં ફળો પર ક્યારેય નહીં. માટે તું કર્મના ફળની વાસનાવાળો ન થા અને કર્મ ન કરવામાં પણ તારી આસક્તિ ન થાઓ.

બંને સાધકો ગામડે-ગામડે ભ્રમણ કરતા. લોભ-લાલચ વિના હરિનામનો અલખ જગાવતા અને પ્રભુની અનંત કીર્તિનાં સંકીર્તનથી જનમાનસને ભાવવિભોર કરી દેતા.

પરંતુ સંસારનું ચક્ર સદા એકસરખું ચાલતું નથી. દિવસ પછી રાત આવે તેમ સાધકના માર્ગમાં પણ કસોટીના અંધકાર ઘેરાય છે. એક સંધ્યાકાળે બંને ગવૈયા એક અજાણ્યા ગામના ચોતરે આવી પહોંચ્યા. સૂર્યાસ્તનો રક્તવર્ણ પ્રકાશ પૃથ્વી પર પથરાયેલો હતો. તેમણે મૃદંગ અને કરતાલના તાલે પ્રભુના નામનો મધુર આલાપ છેડ્યો. કલાકો વીતી ગયા, સંધ્યા ઢળી અને શ્યામ રંગની રાત્રિએ પગરણ માંડ્યાં, છતાં એ ચોતરે તેમને સાંભળવા એક પણ માનવી ડોકાયો નહીં. ગામલોકો પોતપોતાના ક્ષુલ્લક સંસારી પ્રપંચોમાં એટલા ડૂબેલા હતા કે કોઈને આ દિવ્ય નાદ સાંભળવાની ફુરસદ નહોતી.

નિર્જન ચોક અને શૂન્યતા જોઈ બંને ગવૈયાઓનાં હૃદયમાં ક્ષણિક નિરાશા વ્યાપી ગઈ. ‘શું પ્રભુના ગુણગાન સાંભળનાર જગતમાં કોઈ નથી બચ્યું?’ એ વિચારે તેમના મુખ પર વિષાદની રેખાઓ અંકિત થઈ ગઈ.

બરાબર એ જ વખતે, સીમાડાના એક ઘેરા વડલા પાછળ છુપાયેલો એક વિઘ્નસંતોષી રાક્ષસ આ દૃશ્ય જોઈ રહ્યો હતો. બીજાના દુઃખે હરખાવું અને સત્કર્મોમાં વિઘ્ન નાખવું એ જ આસુરી પ્રકૃતિનો સ્વભાવ હોય છે. ભર્તૃહરિએ નીતિશતકમાં આવા અધમ જીવોનું યથાર્થ નિરૂપણ કર્યું છે:

एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यज्य ये

सामान्यास्तु परार्थमुद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये।

तेऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये

ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे॥

(નીતિશતક - ૭૪)

અર્થ: જેઓ પોતાના સ્વાર્થનો ત્યાગ કરીને બીજાનું ભલું કરે છે તે સત્પુરુષો છે; જેઓ પોતાના સ્વાર્થને આંચ ન આવે તે રીતે પારકું હિત કરે છે તે સામાન્ય માણસો છે; પરંતુ જેઓ પોતાના સ્વાર્થ ખાતર બીજાનું અહિત કરે છે તે મનુષ્યરૂપી રાક્ષસો છે; અને જેઓ કારણ વગર જ બીજાનું અહિત કરે છે, તે કોણ છે તે જાણી શકાતું નથી!

ગવૈયાઓને ઉદાસ જોઈ દાનવના મનમાં અહંકારનો ઉછાળો આવ્યો. તે મનોમન મલકાઈને બોલ્યો, “વાહ! બહુ દિવસથી આ ભગતડાઓ લોકોને સત્કર્મ અને ભક્તિનો પાઠ ભણાવતા ફરતા હતા. આજે બરાબર લાગ મળ્યો છે! આજે એમની એવી હાંસી ઉડાવું કે જિંદગીભર ગાવાનું ભૂલી જાય!”

કહેવત છે ને કે—‘બળતાંમાં ઘી હોમવું’—રાક્ષસ તે મુજબ જ બંને ભક્તોનું ઉપહાસ કરવા માટે વિકરાળ ડગલાં ભરતો તેમની સામે આવીને ઊભો રહ્યો.

બંને ગવૈયાઓએ જોયું તો સામે એક ભયાનક, કદરૂપો રાક્ષસ ઊભો હતો. પણ સંતોની દ્રષ્ટિ સદા નિર્વૈર હોય છે. તેમણે વિચાર્યું, “ભલે કોઈ ન આવ્યું, પણ પ્રભુએ આ એક જીવને તો મોકલ્યો! ભક્તિભાવથી ગવાયેલું હરિનામ ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી. શ્રોતા ભલે રાક્ષસ હોય, આપણી સાધના તો અખંડ જ રહેવી જોઈએ.”

તેમણે ફરી કરતાલ ઝણઝણાવી અને પરમભાવથી હરિકીર્તન શરૂ કર્યું:

સૂર ગગનમાં ગૂંજતા, ઉઘડે અંતરદ્વાર,

અંધકારને ચીરતો, પ્રગટે નિત્ય ઉજાસ;

હરિનામે રંગાય જે, મટે ભવોભવ ત્રાસ,

સાચો જેનો ભાવ છે, પ્રભુ સદા તસ પાસ.

ગવૈયાઓનો આ અલૌકિક ભક્તિભાવ જોઈ પેલા રાક્ષસથી સહન ન થયું. તેમને ક્ષુબ્ધ કરવા અને તેમનું ધ્યાન ભંગ કરવા માટે તે તેમની બરાબર સામે વિચિત્ર ચેનચાળા કરીને ઠેકડા મારવા લાગ્યો. તે ક્યારેક જીભ બહાર કાઢતો, ક્યારેક હાથ-પગ વાંકાચૂંકા કરીને પૃથ્વી ધ્રૂજે તેમ કૂદતો, તો ક્યારેક અટ્ટહાસ્ય કરતો.

એક તરફ ભક્તિરસથી છલકાતો મૃદંગનો તાલ અને ગવૈયાઓનો મધુર કંઠ, અને બીજી તરફ પેલા રાક્ષસના થનગનાટથી થતો વિચિત્ર અવાજ! આ અસાધારણ કોલાહલ સાંભળીને ઘરોમાં ભરાઈ બેઠેલા ગામલોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. ‘આ અડધી રાતે ચોતરે શું ધમસાણ મચ્યું છે?’ એવા કુતૂહલવશ લોકો એક પછી એક ઘરબહાર નીકળવા લાગ્યા. જોતજોતામાં આખો ચોક માનવમેદનીથી ઊભરાઈ ગયો.

લોકોએ જોયું તો દૃશ્ય અત્યંત અદ્ભુત હતું. બંને ભક્તો આંખો મીંચીને સાધનામાં લીન હતા અને તેમની સામે પેલો રાક્ષસ વિકરાળ રૂપે નાચી રહ્યો હતો. રાક્ષસના આ મૂર્ખતાપૂર્ણ અને વિચિત્ર નાચને જોઈને ગામલોકો ખડખડાટ હસી પડ્યા. રાક્ષસ જે નૃત્ય ઉપહાસ કરવા માટે કરી રહ્યો હતો, તે જ નૃત્ય લોકઆકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયું!

ધીમે ધીમે રાક્ષસના નાચનો પ્રભાવ ઓસરતો ગયો અને વાતાવરણમાં ગવૈયાઓના કીર્તનની દિવ્યતા પ્રસરવા લાગી. હરિનામના મોહક તરંગોએ શ્રોતાઓના હૃદયના તાર ઝણઝણાવી દીધા. જે લોકો તમાશો જોવા આવ્યા હતા, તેઓ પેલા કીર્તનના અગાધ રસમાં લીન થઈ ગયા. ગામલોકો પણ કરતાલના તાલે હાથ જોડીને ઝૂમવા લાગ્યા. આખો ચોક ‘હરિ ૐ તત્સત્’ અને પ્રભુના સંકીર્તનથી ગુંજી ઊઠ્યો.

સત્ય અને ધર્મની આ જ પરમ વિભાવના છે:

यतो धर्मस्ततो जयः।

(મહાભારત: ભીષ્મપર્વ)

અર્થ: જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં જ અંતે વિજય નિશ્ચિત છે.

રાક્ષસ હાંફી ગયો. તેનું આખું શરીર પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયું. તે જે ભક્તોને અપમાનિત કરવા આવ્યો હતો, પોતાના જ કર્મોથી તેણે એ ભક્તોની સભા હજારો લોકોથી ભરી દીધી હતી! પોતાના જ દાવમાં પોતે પરાજિત થઈને રાક્ષસ નીચી મુંડી કરી, લજ્જિત થઈને અંધકારમાં પલાયન થઈ ગયો.

કહેવત સાચી પડી—‘ખાડો ખોદે તે પડે.’

અસત્ય, છળ અને અહંકારનો પરાજય થયો; ભક્તિ, સમર્પણ અને પવિત્ર સુર-સાધનાનો વિજય થયો. પ્રભુના અનંત અજવાળા સામે દાનવી અંધકાર સદાને માટે વિલીન થઈ ગયો.

સૂર જ્યારે શુદ્ધ સમર્પણનો છેડાય છે, ત્યારે વિરોધીનો પ્રહાર પણ પ્રભુની આરતીનો સાજ બની જાય છે—જ્યાં દાનવનો ઉપહાસ જ ભક્તિના વિજયનો સાક્ષી બન્યો.