પ્રેમની પવિત્ર સરવાણી

"જ્યાં કકળાટના અંધકારમાં પણ પ્રેમનો દીવો બધાય છે, ત્યાં વિપત્તિ પણ હારીને માથું ટેકવે છે અને સાચો વૈભવ સ્વયં દોડી આવે છે."

શાસ્ત્રોમાં સનાતન સત્ય કહેવાયું છે કે મા લક્ષ્મી હંમેશાં ભગવાન વિષ્ણુની સાથે જ નિવાસ કરે છે. જ્યાં સુધી માનવ ધર્મ, કર્તવ્ય અને ઈશ્વરસ્મરણમાં લીન રહે છે, ત્યાં સુધી લક્ષ્મીજીની કૃપા અવિરત વરસે છે; પરંતુ જ્યારે જીવ અહંકાર અને વિષયવિકારોમાં ફસાઈને પરમાત્માને વિસરી જાય છે, ત્યારે લક્ષ્મીજીનો પ્રસ્થાનકાળ શરૂ થઈ જાય છે.

नित्यागता सा पद्मा च पद्माक्षी पद्मसंभवा । 

वक्षःस्थलस्थया पद्मया पद्माक्ष्या देवसत्तमः ॥

 

કમળ જેવાં નેત્રવાળા હે દેવશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુ! કમળમાંથી પ્રગટ થયેલાં અને કમળ જેવાં નયનોવાળાં દેવી લક્ષ્મી આપના વક્ષસ્થળ (હૃદય) પર હંમેશાં નિવાસ કરે છે. (આથી જ ભગવાન વિષ્ણુને 'શ્રીનિવાસ' અથવા 'શ્રીવલ્લભ' કહેવામાં આવે છે.)

 

એક સમયની વાત છે, એક સુવર્ણકાર (સોની) પ્રારંભમાં અત્યંત ધર્મપરાયણ અને પ્રભુભક્ત હતો. પરંતુ સમય જતાં તેના જીવનમાં અપાર સંપત્તિ અને વૈભવ આવ્યો, અને સંપત્તિના મદમાં તે પ્રભુને ભુલાવી બેઠો. તેના સત્કર્મોના પ્રતાપે લક્ષ્મીજીએ જતા સમયે તેને દર્શન દીધાં અને સ્મિત સાથે કહ્યું: "હે ભક્ત! હું તારા ઘરનો ત્યાગ કરી રહી છું અને મારી જગ્યાએ હવે ‘નુકસાન’ (દારિદ્ર્ય કે હાડમારી) આવી રહ્યું છે. તું તેના આગમન માટે તૈયાર રહેજે. પરંતુ તારા પૂર્વના સત્કર્મોને કારણે હું તને એક અંતિમ વરદાન આપવા માગું છું. માગ, તારી જે પણ ઇચ્છા હોય!"

સુવર્ણકાર અત્યંત સમજદાર અને દીર્ઘદ્રષ્ટા હતો. તે સમજી ગયો કે ભૌતિક ધન તો આવવાનું અને જવાનું છે, પરંતુ પરિવારની એકતા સર્વોપરી છે. તેણે હાથ જોડીને નમ્રભાવે વિનંતી કરી:

"મા! જો ‘નુકસાન’ આવવાનું જ હોય, તો ભલે આવે; મને તેની કોઈ ચિંતા નથી. પરંતુ તેને એટલું જરૂર કહેજો કે મારા પરિવારના સભ્યો વચ્ચેનો પરસ્પર પ્રેમ અને અખંડ એકતા ક્યારેય ન ઘટે. બસ, મારી આ એક જ અંતિમ અભિલાષા છે." લક્ષ્મીજી પ્રસન્ન થયા અને "તથાસ્તુ" કહીને અંતર્ધ્યાન થઈ ગયાં.

સમય વીતતો ગયો. એક સાંજે, સુવર્ણકારના ઘરની સૌથી નાની વહુ રસોડામાં ખીચડી બનાવી રહી હતી. તેણે ખીચડીમાં યોગ્ય માત્રામાં મીઠું નાખ્યું અને અન્ય કામમાં પરોવાઈ ગઈ. થોડીવાર પછી બીજા નંબરની વહુ આવી, તેણે પણ એવું જ વિચાર્યું કે હજુ મીઠું નાખવાનું બાકી હશે, એટલે તેણે પણ વગર ચાખે મીઠું નાખી દીધું. આમ ક્રમશઃ ત્રીજી અને ચોથી વહુ આવી અને છેલ્લે સાસુએ પણ એ જ ભૂલ પુનરાવર્તિત કરી. પરિણામે, તે ખીચડીમાં જરૂરિયાત કરતાં કેટલાય ગણું વધુ મીઠું ભેળવાઈ ગયું!

સાંજે સૌપ્રથમ ઘરના વડીલ સુવર્ણકાર કામથી પાછા ફર્યા. તેમણે ભોજનનો પહેલો જ કોળિયો મુખમાં મૂક્યો અને તરત જ જાણી લીધું કે ખીચડીમાં અત્યંત ખારાશ છે. તેઓ તુરંત સમજી ગયા કે જેનું વચન મળ્યું હતું તે ‘નુકસાન’ (આપત્તિ) ઘરમાં પ્રવેશી ચૂકી છે! પરંતુ તેમણે પરિવારમાં અશાંતિ ન ફેલાય તે હેતુથી એક પણ શબ્દ ઉચ્ચાર્યા વગર ચૂપચાપ તે ખીચડી જમી લીધા અને બહાર જતા રહ્યા.

ત્યારબાદ મોટા પુત્રનું આગમન થયું. તેણે પણ પહેલો કોળિયો ખાધો અને પિતાજી વિશે પૂછપરછ કરી કે, "પિતાજીએ ભોજન કર્યું કે નહીં? તેમણે શું કહ્યું?"

ઘરના અન્ય સભ્યોએ ઉત્તર આપ્યો: "હા, તેમણે ભોજન કરી લીધું અને તેઓ કંઈ જ બોલ્યા વગર ચાલ્યા ગયા."

મોટા પુત્રએ વિચાર્યું કે, "જ્યારે મારા પિતાજીએ આ બાબતે કોઈ જ વિરોધ કે ગુસ્સો નથી કર્યો, તો મારે પણ કોઈ પ્રશ્ન ન ઉઠાવવો જોઈએ." તે પણ મૂંગા મોઢે ખીચડી ખાઈને ઊભો થઈ ગયો.

આ જ ક્રમમાં ઘરનો દરેક સભ્ય એક પછી એક આવ્યો. દરેકને ખારું ભોજન મળ્યું, દરેકને આગલા સભ્ય વિશે આશ્ચર્ય થયું, પરંતુ કોઈએ ઝઘડો કે કકળાટ ન કર્યો અને મૌન રહીને ભોજન પૂરું કર્યું.

न कश्चित् कस्यचित् मित्रं न कश्चित् कस्यचित् रिपुः । व्यवहरेण जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥

 

કોઈ પણ વ્યક્તિ જન્મથી કોઈની મિત્ર કે શત્રુ હોતી નથી. મનુષ્યના પ્રેમભર્યા વ્યવહાર અને વાણીથી જ લોકો મિત્ર કે શત્રુ બને છે. (અર્થાત્ પ્રેમપૂર્ણ વ્યવહાર જ દુશ્મનને પણ મિત્ર બનાવી દે છે.)

આ દ્રશ્ય જોઈને રાત્રિના સમયે તે ‘નુકસાન’ (આપત્તિ) સ્વયં હાથ જોડીને સુવર્ણકાર સમક્ષ પ્રગટ થયું અને આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલ્યું:

"હે શ્રેષ્ઠી! હું હવે આ ઘર છોડીને જાઉં છું."

સુવર્ણકારે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: "કેમ? શું થયું?"

ત્યારે હાડમારી રૂપી તે શક્તિએ નમ્રતાથી કહ્યું: "તમારા આખા પરિવારે મળીને આજે લગભગ એક કિલો જેટલું મીઠું ખાઈ લીધું છે, છતાં ઘરમાં એક પણ વ્યક્તિએ રતીભાર પણ ઝઘડો કે  અસંતોષ  વ્યક્ત નથી કર્યો! જ્યાં આવો અદ્ભુત પ્રેમ, ક્ષમા અને સંયમ હોય, ત્યાં મારું (નુકસાન કે અશાંતિનું) અસ્તિત્વ ટકી શકતું નથી .”

સંબંધોની મહેક અહીં અનોખી છે,

સ્નેહના સુકાનમાં નાવ ઝૂકી છે.

ધન જાય તો ભલે જાય જગતમાં,

પ્રેમથી જીતેલી દુનિયા સાચી છે!

ઝઘડો એ નબળાઈ, અજ્ઞાન અને આંતરિક હાનિની સૌથી મોટી ઓળખ છે. જ્યાં પ્રેમ, સમર્પણ અને સહનશીલતા છે, ત્યાં જ અચૂક લક્ષ્મીનો કાયમી વાસ થાય છે.

જીવનમાં હંમેશાં પ્રેમ વહેંચતા રહો, વડીલોની આદર  કરો. યાદ રાખો—તમારી કમાણી ભલે તમારા વડીલ કે પિતાની કમાણી કરતાં કેટલીય મોટી થઈ જાય, પરંતુ વડીલો હંમેશાં વડીલ જ રહેશે!

"न ही कश्चित् विजानाति किं भविष्यति कल ह्येः।"

(કોઈ નથી જાણતું કે આવતીકાલે શું થવાનું છે, પરંતુ વર્તમાનનો પ્રેમ જ ભવિષ્યને દીપાવે છે.)

પરિવારમાં હંમેશાં સજ્જનો અને સારા લોકો સાથે ઉત્તમ વ્યવહાર રાખો, પરંતુ દુર્જનો સામે અતિશય નમવું નહીં.

वज्रेणैव हि वज्रं तक्ष्यते न तु पङ्केन पङ्कः शोध्यते।

(અર્થ: હીરાથી જ હીરાને तराशी (ઘસી) શકાય છે, પરંતુ કીચડથી કીચડ ક્યારેય સાફ થઈ શકાતો નથી.)

આપણા જીવનના વ્યવહારમાં પણ કડવાશ સામે કડવાશ ન અપનાવતાં, મીઠાશ અને સંયમથી જ વિજય મેળવી શકાય છે.