ખડ્ગની ધાર પર ધર્મની ધરોહર

ખડ્ગની ધાર પર ધર્મની ધરોહર

જ્યાં અહંકાર અને તલવારો રક્ત વહાવવા આતુર હતા, ત્યાં એક વીર નરબંકાએ શત્રુના પર્વ પર અન્ન-જળ મોકલીને સિદ્ધ કર્યું કે ખરો વિજય ભૂમિ જીતવામાં નહીં, પણ શત્રુના અંતરને જીતી લેતા ક્ષાત્રધર્મમાં છે.

 

મધ્યાહ્નનો સૂર્ય આકાશના ભાલે ધગધગતા અંગારા સરીખો તપી રહ્યો હતો. દક્ષિણની વેરાન, પથરાળ ધરતી જાણે ભઠ્ઠીમાં શેકાઈ રહી હતી અને ક્ષિતિજ સુધી ગરમ લૂના વંટોળ ઊડી રહ્યા હતા. હૈદરાબાદના નિઝામ-ઉલ-મુલ્કની વિશાળ સેના સહ્યાદ્રિની દુર્ગમ કોતરો અને શુષ્ક ટેકરીઓ વચ્ચે એવી રીતે ઘેરાઈ ચૂકી હતી જાણે મૃત્યુના જડબામાં ફસાયેલું કોઈ અસહાય મૃગ. બાજીરાવ પેશ્વાના અજેય મરાઠા અશ્વદળે ધરતી પર એવો અદૃશ્ય પણ અભેદ્ય ચક્રવ્યૂહ રચી દીધો હતો કે પવન પણ પરવાનગી વિના પ્રવેશી ન શકે. ઘેરાબંધી એટલી કાળમુખી અને સખત હતી કે નિઝામની છાવણીમાં અન્નનો એક દાણો કે જળનું એક બુંદ પહોંચવું સર્વથા અસંભવ હતું.

ક્ષણ-પ્રતિક્ષણ પરિસ્થિતિ વણસી રહી હતી.

आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरस्य धीमतः।

स एव तरते दुर्गाण्यगाधान्यपि मानवः॥ (વિદુરનીતિ)

સંકટ અને વિપત્તિના સમયે જે ધીરવાન અને બુદ્ધિમાન મનુષ્યની પ્રજ્ઞા જાગૃત રહે છે, તે જ અગાધ અને દુર્ગમ કષ્ટોમાંથી પાર ઊતરી શકે છે.

નિઝામના વિશાળ શિબિરમાં હાહાકાર મચી ગયો હતો. તોપોના ગગનભેદી ગર્જના કરનારા અને લોખંડી કવચોથી સજ્જ સુરમાઓ તરસ અને ભૂખના પ્રકોપથી જમીન પર તરફડી રહ્યા હતા. ગળા સુકાઈને મરુભૂમિ થઈ ગયા હતા, હોઠ પર પપડીઓ જામી ગઈ હતી અને આંખોમાં અંધકાર ઘેરાતો હતો. આ દારુણ દશામાં અસહાય બનેલા કેટલાક ઉચ્ચ સેનાપતિઓ અને અમીરો ધ્રૂજતા પગલે નિઝામના મુખ્ય તંબૂમાં પહોંચ્યા.

"જહાંજનાહ!" એક વૃદ્ધ સરદારે સુકાઈ ગયેલા ગળે, કંપતા અવાજે અરજ કરી, "આપણી સ્થિતિ હવે બદતર બની ચૂકી છે. આ જીવલેણ ભીંસ આપણી સહનશક્તિની સીમા વટાવી ગઈ છે. કહેવત છે ને કે 'દુકાળમાં અધિક માસ'—એમ યુદ્ધની હાર તો સામે દેખાય જ છે, પણ આ ભૂખ-તરસ આપણને ક્ષણે ક્ષણે મારી રહી છે!"

બીજા એક અધિકારીએ નિઃસહાયતા વ્યક્ત કરતાં લમણે હાથ દઈને કહ્યું, "ખુદાવંદ! સૈનિકો પાસે હવે ખાવા માટે અન્નનો એક કણ બચ્યો નથી અને હોઠ ભીંજવવા જળનું એક ટીપું નથી. ઘોડા અને ઊંટ પણ તરફડીને ઢળી રહ્યા છે."

ત્યારે જ એક યુવાન દરબારીના આંસુ છલકાઈ પડ્યા. તે ડૂસકું ભરતાં આક્રંદ કરી ઊઠ્યો, "બાદશાહ સલામત! આવી ધીમી અને તરફડાવી મારતી મોત કરતાં તો બહેતર છે કે અમે ખુલ્લા મેદાનમાં શત્રુની તલવારો સામે ધસી જઈને કપાઈ મરીએ! પરમ દિવસે આપણો પવિત્ર ઈદનો તહેવાર છે... શું ખુદાની બંદગીના એ પાક દિવસે પણ આપણે ભૂખ-તરસથી કૂતરાના મોતે મરીશું?"

સમગ્ર તંબૂમાં સ્મશાનવત્ શાંતિ છવાઈ ગઈ. નિઝામ-ઉલ-મુલ્કે પોતાના બહાદુર અમલદારોની આંખોમાં ઊંડે સુધી છવાયેલી હતાશા જોઈ. તેઓ સમજી ગયા કે શસ્ત્રો વિના કેવળ ભૂખના જોરે લશ્કર તૂટી ચૂક્યું છે. પંચતંત્રનું આ ચિંતન તેમના મનમાં ઘૂમરાવા લાગ્યું:

न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः।

विशुद्धस्य हि मे मृत्युः पुत्रजन्मसमो भवेत्॥ (પંચતંત્ર)

મને મૃત્યુનો લેશમાત્ર ભય નથી, ભય કેવળ યશ અને કીર્તિ મલિન થવાનો છે; કારણ કે પવિત્ર અને નિષ્કલંક મનુષ્ય માટે મૃત્યુ પણ પુત્રજન્મ સમાન મંગલકારી બની જાય છે.

થોડી ક્ષણોના ગહન મૌન પછી નિઝામે અત્યંત ગંભીર અને સંતુલિત સ્વરે કહ્યું, "શાંત થઈ જાઓ. તમારી આ અસહ્ય વેદના હું સુપેરે સમજી શકું છું. હવે હું એવા નિર્ણય પર પહોંચ્યો છું કે હું ખુદ શ્રીમંત બાજીરાવ પેશ્વાને એક અંગત પત્ર લખીશ. હું તેમને વિનંતી કરીશ કે આવનારી પવિત્ર ઈદના સન્માન ખાતર માત્ર એક દિવસ માટે આ ઘેરાબંધી હટાવી લેવામાં આવે."

નિઝામે તત્ક્ષણ પત્ર લખી, તેના પર પોતાની શાહી મહોર અંકિત કરી પોતાના ખાસ સંદેશવાહકને મરાઠા છાવણી તરફ રવાના કર્યો.

જ્યારે એ પત્ર સહ્યાદ્રિના વાઘ સમાન પરાક્રમી બાજીરાવ પેશ્વાના ચરણોમાં રજૂ થયો અને ભરી સભામાં વંચાયો, ત્યારે મરાઠા સરદારો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. એક રણબંકા સરદારે તત્કાળ આગળ વધીને આવેશપૂર્વક કહ્યું, "શ્રીમંત! આ રણભૂમિ છે, કોઈ ધર્મશાળા નથી! શત્રુ અત્યારે તરસ્યો, ભૂખ્યો અને અત્યંત નબળો છે. 'દુશ્મનને દાવ મળે તો જીવવા ન દે'—આવે ટાણે તેમની અરજી સ્વીકારવી એ યુદ્ધનીતિ વિરુદ્ધ છે. શત્રુ આખરે શત્રુ જ હોય છે, તેના પર દયા કેવી?"

મરાઠા શિબિરમાં ગણગણાટ વધી ગયો. પણ યુવાન પેશ્વા બાજીરાવના મુખારવિંદ પર એક અત્યંત શાંત, ગંભીર અને તેજસ્વી સ્મિત રેલાઈ ગયું. તેમની આંખોમાં વિજયના અભિમાનને બદલે માનવીય ગરિમા અને ભારતીય સંસ્કૃતિના સનાતન સંસ્કારો ઝળહળતા હતા. તેમણે ધીમા પણ વજ્ર જેવા અડગ અવાજે કહ્યું:

"સરદાર, શત્રુતા એ રણનીતિનો હિસ્સો હોઈ શકે, પણ મનુષ્યતા એ આપણો ધર્મ છે. આપણો ઉદ્દેશ્ય શત્રુને રણમાં હરાવવાનો છે, તેને અન્ન-જળ વિના તડપાવીને મારવાનો નહીં."

ખડ્ગ ધરે જે હાથમાં, એણે હૃદય ન ભૂલવું જોઈએ,

રણની ભીષણ આગમાં પણ સત્ય ન ચૂલવું જોઈએ;

શત્રુ નમે જો આંગણે તો દેવ થઈ સ્વીકારવો,

વિજય તણો અભિમાન પણ મર્યાદમાં ઝૂલવું જોઈએ.

न पापे प्रतिपापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत्।

आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति॥ (મહાભારત, ઉદ્યોગપર્વ)

પાપી કે શત્રુ સાથે પણ પાપમય કે અધર્મી આચરણ ન કરવું, સદાય શ્રેષ્ઠ અને સદાચારી જ રહેવું; કારણ કે પાપ કરવાનો વિચાર કરનાર મનુષ્ય પોતાના જ કર્મોથી હણાઈ જતો હોય છે.

શ્રીમંત બાજીરાવે આગળ ઉમેર્યું, "મારા વીર બાંધવો! આપણે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના વારસદારો છીએ. આપણી તલવાર ધર્મ અને ન્યાય માટે ઊઠે છે, કોઈની ધાર્મિક આસ્થાને કચડવા માટે નહીં. તેમને નિર્ભય થઈને ઈદ મનાવવા દો. તેમના શિબિર સુધી આપણા તરફથી અન્ન, ફળ અને જળ પહોંચવા દો. યુદ્ધના મેદાનમાં પણ આપણે એટલા ઉચ્ચ આદર્શ અને પવિત્રતાથી લડવું જોઈએ કે કાલ સવારે જ્યારે ઇતિહાસના સુવર્ણ પૃષ્ઠો લખાશે, ત્યારે આપણો કટ્ટર શત્રુ પણ આપણા ક્ષાત્રધર્મ અને ચરિત્રની પ્રશંસા કરવા વિવશ બની જશે!"

પેશ્વા બાજીરાવે કોઈપણ ક્ષણનો વિલંબ કર્યા વિના આજ્ઞા જારી કરી: "પવિત્ર ઈદના માનમાં ઘેરાબંધી તુરંત હટાવી લેવામાં આવે અને નિઝામની સેના માટે જળ અને અન્નનો માર્ગ મોકળો કરવામાં આવે!"

તે દિવસે દક્ષિણની રણભૂમિએ નિહાળ્યું કે પોલાદી તલવારોની ધાર કરતાં પણ માનવીનો ઉચ્ચ સંસ્કાર, સંયમ અને ચરિત્રબળ અનેકગણું વધુ ધારદાર હોય છે. રણમેદાનમાં પેશ્વાએ એ શાશ્વત સત્ય પૂરવાર કર્યું કે કપટી અને મૂર્ખ મિત્ર કરતાં વિવેકી, ઉમદા અને 'નેક શત્રુ' માનવતાનું ગૌરવ વધારે છે.

આ વાર્તા મુખ્યત્વે પાલખેડના યુદ્ધ (ફેબ્રુઆરી ૧૭૨૮) અને ભોપાલના યુદ્ધ (ડિસેમ્બર ૧૭૩૭ - જાન્યુઆરી ૧૭૩૮)ની વાસ્તવિક ઘટનાઓ તથા મરાઠા-નિઝામ કૂટનીતિના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોથી પ્રેરિત છે:

૧. પાલખેડનું અભિયાન (૨૫-૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૭૨૮):

તથ્ય: ઇતિહાસકાર જી. એસ. સરદેસાઈ (New History of the Marathas) અને જદુનાથ સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, પાલખેડની લડાઈમાં બાજીરાવે ગોદાવરી નદી નજીક નિઝામના વિશાળ સૈન્યને પાણીથી સંપૂર્ણપણે વંચિત કરી દીધું હતું.

પ્રમાણ: બ્રિટિશ સૈન્ય ઇતિહાસકાર ફીલ્ડ માર્શલ બર્નાર્ડ મોન્ટગોમરીએ પોતાના પુસ્તક A History of Warfare માં પાલખેડની આ ઘેરાબંધીને વિશ્વ ઇતિહાસની સૌથી કુશળ વ્યૂહાત્મક ઘેરાબંધી (Strategic Mobility) ગણાવી છે, જ્યાં નિઝામને ભીષણ રક્તપાત વિના માત્ર પાણી અને પુરવઠો (રશદ) કાપીને આત્મસમર્પણ (મુંગી-પૈઠણની સંધિ - ૬ માર્ચ ૧૭૨૮) માટે વિવશ કરવામાં આવ્યો હતો.

તારીખનો મેળ: ચિત્રમાં પૃષ્ઠના શીર્ષ પર "22nd FEBRUARY" લખેલું છે. ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ ૨૧ થી ૨૫ ફેબ્રુઆરી ૧૭૨૮ દરમિયાન જ પાલખેડમાં નિઝામના સૈન્યને ઘેરીને લાચાર કરવામાં આવ્યું હતું.

૨. ભોપાલની ઘેરાબંધી (૧૭૩૭-૧૭૩૮):

અહીં પણ બાજીરાવે નિઝામ અને મુઘલ સૈન્યને ભોપાલના કિલ્લા અને તળાવની આસપાસ સંપૂર્ણપણે ઘેરી લીધું હતું અને પુરવઠો કાપી નાખ્યો હતો. આખરે નિઝામને 'દોરહા સરાયની સંધિ' (૭ જાન્યુઆરી ૧૭૩૮) કરવી પડી હતી.

૩. મરાઠા દસ્તાવેજો (પેશવા દફતરના પત્રો):

Selection from the Peshwa Daftar (SPD) માં બાજીરાવ અને નિઝામ વચ્ચેનો પત્રવ્યવહાર નોંધાયેલો છે. ભલે તેઓ રાજકીય અને સૈન્ય વિરોધી હતા, બંને વચ્ચે વ્યક્તિગત સન્માન અને કૂટનીતિક શાલીનતા (Chivalry) હતી. નિઝામે ઘણી વખત બાજીરાવની વીરતાના વખાણ કર્યા હતા, અને બાજીરાવે પણ ક્યારેય અમાનવીય ક્રૂરતા દર્શાવી નહોતી.

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ દ્વારા સ્થાપિત આદર્શો અનુસાર સ્ત્રીઓ, બાળકો, પૂજા સ્થળો અને ધાર્મિક આસ્થાઓનું સન્માન યુદ્ધના સમયમાં પણ સર્વોપરી રાખવામાં આવતું હતું, જેને બાજીરાવ પેશ્વાએ આગળ ધપાવ્યું.