એક મેઘની આત્મકથા

प्र द्यावादिभ्यो जनयतामवस्यवो महो राज्ञै सुकृते विश्वायुने।

पर्जन्याय प्र गायतमग्नये त्मना सचेथामृतस्य वर्धने॥ - ऋग्वेदस्य पर्जन्यसूक्तात् (मण्डल ७, सूक्त १०१, मन्त्र १):

સમસ્ત જગતનું રક્ષણ કરવાની ઇચ્છાવાળા અને અન્ન-જળ ઉત્પન્ન કરનાર, મહાન રાજા સમાન પર્જન્યદેવ (વરસાદના દેવ) અને અગ્નિદેવની સ્તુતિ કરો. તેઓ બંને આપણી આ સૃષ્ટિમાં અમૃત સમાન જળ અને ઉર્જાને વધારનારા તથા આપણું પોષણ કરનારા છે.

હું વાદળોની ગોદમાંથી છૂટો પડીને ધરતીને ભેટવા આવનારો મેઘ, આ સમસ્ત પ્રકૃતિ પર અમીવર્ષા કરનાર અમૃત છું. મારું અસ્તિત્વ માત્ર પાણીનું ટીપું નથી, પણ આ ધરતીના પ્રાણનું સ્પંદન છે. આકાશની વિશાળ નીલિમાથી લઈને પૃથ્વીની કોમળ માટી સુધીની મારી આ યાત્રા પ્રેમ, સમર્પણ અને ઉત્સર્ગની ગાથા છે. જ્યારે હું સૂર્યના તાપથી તપેલા મહાસાગરમાંથી આકાશમાં બાષ્પ બનીને ચઢું છું, ત્યારે પણ મારી નજર આ ધરતીના ખૂણે-ખૂણે રહેલા મારા વ્હાલા જીવો પર જ હોય છે.

वर्षासु भ्रांतिरभ्रेषु विद्युच्च विरला स्थिता। 

लोकानां जीवनार्थाय नभसः पतनं मम॥ 

આકાશમાં વાદળોની ઘનઘોર ઘટાઓ અને વીજળીના ચમકારા વચ્ચે મારું પૃથ્વી પર પડવું એ સંસારના સમસ્ત જીવોના જીવનનું પોષણ કરવા માટે જ છે.

યુગો યુગોથી મેં જોયું છે કે આટલો બધો વરસવા છતાં, મારું આ સર્વસ્વ પાણી પર્વતોની કંદરાઓમાં, ખળખળ વહેતી નદીઓમાં અને મહાસાગરોના વિશાળ પેટાળમાં જઈને ભળી જાય છે. મારે પોતાના માટે કશું જ સાચવવાનું હોતું નથી. મારું પ્રત્યેક ટીપું પરોપકાર અને સમર્પણની સરવાણી બનીને વહે છે.

उदारस्य तु चरणाः, परोपकारार्थम् इदं शरीरम्।

જેવી રીતે નદીઓ પોતાના માટે પાણી નથી પીતી, તેમ મેઘ પણ પોતાના માટે ક્યારેય જળ નથી રોકતો.

મારે માટે સૂર્યના ચક્રમાં માત્ર ચાર જ મહિના નિશ્ચિત હોય છે – વર્ષાઋતુના આ સ્વર્ણિમ દિવસો. આ ટૂંકા સમયગાળામાં મારે સમગ્ર ધરતીની તરસ છીપાવવાની હોય છે. હું ખાસ કરીને તળાવો, સરોવરો અને જળાશયોને છલોછલ ભરી દઉં છું, જેથી પશુઓ, પક્ષીઓ અને ખેતરોના પાકને આખું વર્ષ મારું આ જળ કામ લાગી શકે. મનુષ્યો પણ મારી આ યાત્રાને પારખીને કુવાઓ બંધાવે છે, ખેતરોમાં શેઢા બાંધે છે અને મંદિરોની આગળ મોટા મોટા જળાશયો કે કૂંડોનું નિર્માણ કરે છે, જેથી જળનો સંગ્રહ થઈ શકે અને આખું વર્ષ પીવા તથા સ્વચ્છતા માટે પાણી ઉપલબ્ધ રહે.

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः। 

यज्ञाद्भवति पर्जन्यः यज्ञो कर्मसमुद्भवः॥ શ્રીમદ ભગવદ ગીતા

સમસ્ત પ્રાણીઓ અન્નથી ઉત્પન્ન થાય છે, અન્ન વરસાદથી થાય છે, વરસાદ યજ્ઞ (પરમેશ્વરાર્પણ ભાવ અને લોકકલ્યાણ) થી થાય છે, અને યજ્ઞ શુદ્ધ કર્મોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ગગનથી હું ધરતી પર આવું છું, 

તરસ્યા પાંદડાને અક્ષત પાયું છું; 

નથી રાખતો સંગ્રહ કૈં મારા માટે, 

સમગ્ર સૃષ્ટિને હું જીવાડું છું!

 

આ સૃષ્ટિ પર વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓની હરિયાળીથી આકર્ષાઈને જ્યારે હું વાદળોમાંથી છૂટો પડીને ધરતીને ભેટવા આવું છું, ત્યારે દૃશ્ય બદલાયેલું જોવા મળે છે. આજે આ જંગલો કપાઈ ગયા છે, માનવીએ લોભ અને સ્વાર્થમાં આવીને હરિયાળી ખેતીઓનો નાશ કરી નાખ્યો છે. લોકોએ ખેતીવાડી અને પશુપાલન છોડી દીધું છે. ત્યારે સવાલ થાય છે કે — હું હવે કોની માટે ધરતી ઉપર આવું?

लोभान्मोहश्च पापानि विवर्धन्ते न संशयः।

प्रकृतेर्लङ्घनात्पुंसां विनाशो जायते ध्रुवम्॥  મનુસ્મૃતિ

લોભ અને મોહથી પાપો વધે છે, અને પ્રકૃતિના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવાથી મનુષ્યનો વિનાશ નિશ્ચિત બને છે.

મારો પ્રેમ મારાથી રિસાઈ ગયો છે. સર્વત્ર હરિયાળીની જગ્યાએ રેતીના રણ અને કોંક્રિટના જંગલો વિસ્તરી રહ્યા છે. પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો આદર ઘટી ગયો છે. જેમ મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠા પામીને પથ્થર પૂજાય છે, તેમ મૂળમાં તો આ સૃષ્ટિના પ્રત્યેક વૃક્ષની અંદર જ ઈશ્વરનું મંદિર બનેલું છે.

વૃક્ષમાં પણ વાસુદેવ છે બસ, આ જ વાત મારે આજના માનવીને કહેવી છે.

"જેવું વાવશો તેવી લણશો" — પ્રકૃતિનું અનાદર કરશો તો દુષ્કાળ અને વેદના જ હાથ લાગશે.

જ્યાં સુધી પ્રકૃતિની આ વસ્તુઓ અને તત્વો પૂજનીય થતા નથી, ત્યાં સુધી લોકોના હૃદયમાં તેના પ્રત્યે સાચો આદર નિર્માણ પામશે નહીં. જેમ સંસ્કૃતમાં કહેવાયું છે તેમ — "भावो हि विद्यते देवाः" — જો જીવનમાં શુદ્ધ ભાવ જ નહીં રહે, તો ભગવાન પણ રિસાઈ જશે. મેં વર્ષોથી જે પ્રેમ વરસાવ્યો છે, લોકો તેનો અનાદર ન કરે. તે પ્રેમને સંચિત કરીને, સાચી સમજણ કેળવીને આ સૃષ્ટિનું પુનઃસર્જન કરે — બસ આજ મારી (મેઘ)  એકમાત્ર અંતરની ઈચ્છા છે.

श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। 

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥ શ્રીમદ ભગવદ ગીતા

શ્રદ્ધાવાન, સાધનાપરાયણ અને સંયમિત ઈન્દ્રિયોવાળો મનુષ્ય જ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, અને જ્ઞાન પામીને તે પરમ શાંતિને પામે છે.