અધૂરા જ્ઞાનની અંધતા

રંગઅંધત્વથી પીડાતા ચાર દર્દીઓ પોતાના સીમિત અનુભવ અને પારકાના કહ્યા પર આંધળો વિશ્વાસ રાખી કાચના રંગ બાબતે અહંકારવશ ઉગ્ર ઝઘડામાં ઊતરે છે. ડૉક્ટર સાત અલગ-અલગ રંગની બારીઓનું રહસ્ય ખોલી સમજાવે છે કે સત્ય બહુઆયામી છે, અને શારીરિક અંધતા કરતાં પોતાના અલ્પજ્ઞાનને જ પૂર્ણ સત્ય માનવાનો દુરાગ્રહ વધુ ઘાતક છે.

શારદીય ઋતુની એક આહલાદક સવારે શહેરના પ્રખ્યાત નેત્ર ચિકિત્સાલયના પ્રતીક્ષાખંડમાં મૌનનું સામ્રાજ્ય હતું. દવાખાનાની હવામાં ઔષધોની તીવ્ર ગંધ અને દર્દીઓની આશંકાઓ ઘૂંટાઈ રહી હતી. ત્યાં એક જ બાંકડા પર ચાર એવા સજ્જનો બેઠા હતા, જેમના ચક્ષુઓ સૃષ્ટિના રંગવૈભવને ઓળખવામાં અસમર્થ હતા—એટલે કે રંગઅંધત્વ (કલર બ્લાઇન્ડનેસ)ની વિકૃતિથી પીડાતા હતા. કુદરતે જેમની દૃષ્ટિ પર કાળો પરદો પાથરી દીધો હોય, તેઓ ઘણીવાર મનથી વધુ જિદ્દી બની જતા હોય છે.

વાતચીતનો દોર શરૂ થયો. એટલામાં પહેલા ભાઈનો હાથ ડૉક્ટરની કૅબિનના વિભાજક કાચને અડ્યો. સ્પર્શની ઠંડક અનુભવીને એના ચહેરા પર એક વિચિત્ર ગર્વ છલકાયો. તેણે સ્મિત વેરતાં કહ્યું, "ભાઈઓ! મારો અનુભવ અને અનુમાન કહે છે કે આ કાચ નીતરતા લીલા રંગનો છે. પર્વતો અને ઘાસની જે લીલાશ હોય, એવી જ શીતળતા આ સ્પર્શમાં વહી રહી છે."

તેનો તર્ક સાંભળીને બાજુમાં બેઠેલા બીજા સજ્જનના ભવાં ચડી ગયાં. અહંકાર ઘવાયો હોય તેમ તે તડૂક્યા: "અરે ધૂળ પડી તારા અનુમાનમાં! એ તદ્દન ગપગોળો છે. કાચ સૂર્યોદય જેવો લાલચટક છે. ગયા મહિને મારા અનુભવી સંભાળ રાખનાર આ દવાખાને મને દોરી જતાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે કૅબિનનો કાચ લાલ છે. મારા સંભાળ રાખનારનું વેણ ખોટું ન હોય!"

અહીં બીજાના કથન પર આંધળો વિશ્વાસ મૂકીને વિવાદ વહોરી લેવાની વૃત્તિ છતી થઈ. ભર્તૃહરિએ નીતિશતકમાં મૂર્ખના હઠાગ્રહ વિશે યથાર્થ જ કહ્યું છે:

प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात् समुद्रमपि संतरेत्प्रचलितोर्मिमालाकुलम् ।

भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्  न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥  ભર્તૃહરિએ નીતિશતક

મગરોના જડબામાંથી બળપૂર્વક મણિ ખેંચી શકાય, ઉછળતા મોજાંવાળા સમુદ્રને તરી શકાય, અને ક્રોધિત સર્પને પુષ્પની જેમ મસ્તક પર ધારણ કરી શકાય; પરંતુ દુરાગ્રહી અને મૂર્ખ મનુષ્યના ચિત્તને ક્યારેય સંતોષી કે વાળી શકાતું નથી.

હજુ તો લાલ રંગનો પડઘો શમ્યો નહોતો ત્યાં ત્રીજા સજ્જનનો પિત્તો ગયો. તેમણે પોતાની લાકડી જમીન પર પછાડીને ડંફાશ મારી: "તમે બંને અક્કલના ઓથમીર છો! કાચ તો શુદ્ધ સોના જેવો પીળો છે. મારા વંદનીય પિતાશ્રી પોતે મને આ સ્થળે લાવ્યા ત્યારે તેમણે પોતાના મુખે કહ્યું હતું. બાપનાં વેણ સામે કોઈની સાખ ચાલે ખરી?"

કહેવત સાચી પડી: "અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો." પોતાનું જ્ઞાન શૂન્ય હોવા છતાં વડીલોના નામે દુરાગ્રહ રાખવાની માનવ સહજ નિર્બળતા અહીં ઊભરી આવી.

આ ત્રણેયનો ઘોંઘાટ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો ત્યારે ચોથો ભાઈ આસન પરથી ઉછળી પડ્યો. તેના અવાજમાં આધુનિકતા અને વંઠેલ વિજ્ઞાનનો દંભ ભળેલો હતો. તે મોટેથી ગર્જ્યો: "તમે ત્રણેય મિથ્યાવાદી અને અંધકારમાં ફાંફા મારનારા છો! કાચ આકાશ જેવો વાદળી છે. મારો દીકરો યુનિવર્સિટીમાં વિજ્ઞાનવિદ્યાનો પ્રકાંડ પંડિત છે. તેણે સ્વયં મને આ વાત કહી છે. તમારે સૌએ એ શિરોમાન્ય રાખવી જ પડશે!"

હવે પ્રતીક્ષાખંડ કુરુક્ષેત્રનું મેદાન બની ગયો હતો. ચારેય પોતપોતાના અહંકાર અને પરોક્ષ જ્ઞાનના ખોખલા કવચ પાછળ સંતાઈને એકબીજા પર શાબ્દિક પ્રહારો કરી રહ્યા હતા.

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।

स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ (શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા - ૨.૬૩)

ક્રોધથી અવિવેક (સંમોહ) ઉત્પન્ન થાય છે, અવિવેકથી સ્મૃતિ ભ્રષ્ટ થાય છે, સ્મૃતિ ભ્રષ્ટ થવાથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે અને બુદ્ધિનો નાશ થતાં મનુષ્યનું પતન થાય છે.

કોલાહલ એટલો વધ્યો કે તપાસણી ખંડમાંથી મુખ્ય નેત્રચિકિત્સક બહાર આવ્યા. તેમણે ચારેય દર્દીઓને એક કાચના ટુકડા માટે જીવલેણ વિવાદમાં ઉતરેલા જોયા. અંધજનોની આ શાબ્દિક લડાઈ જોઈને ડૉક્ટરના મુખ પર એક તરફી હાસ્ય અને બીજી તરફ કરુણાની રેખાઓ ઉપસી આવી.

अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः।

ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति॥  — नीतिशतकम् (भर्तृहरि)

"જેને કશું જ ખબર નથી (અજ્ઞાની), તેને સરળતાથી સમજાવી શકાય છે. જે જ્ઞાની છે, તેને વધુ સરળતાથી સમજાવી શકાય છે. પરંતુ જે અલ્પજ્ઞાન (અધૂરી માહિતી કે ગેરસમજ)ના અભિમાનમાં ચૂર છે, તેને ખુદ બ્રહ્મા પણ સંતુષ્ટ કે સાચા માર્ગે લાવી શકતા નથી."

તેમણે ગંભીર સ્વરે શાંતિ સ્થાપતાં કહ્યું, "શાંત થાઓ, સજ્જનો! તમે જે વિષય પર લડી રહ્યા છો, તેની વાસ્તવિકતા જાણી છે ખરી?  પણ તમારી સ્થિતિ તો જુઓ—જે ઇન્દ્રિય વંચિત છે, તેનો આધાર લીધા વગર માત્ર બીજાના કથન પર તમે હિંસક બની રહ્યા છો!"

કીધું કશું ને સાંભળ્યું કશું,

સમજ્યા કશું ને બોલ્યા કશું.

વાત હતી સાવ નાની અમથી,

ને વતેસર થઈ ગયું કશું!

માન્યું કશું ને જાણ્યું કશું,

વિચાર્યું કશું ને વર્ત્યા કશું.

એક નાનકડી ગેરસમજમાં,

સંબંધોનું વણસી ગયું કશું!

શબ્દોના તોફાનમાં ખોવાઈ ગઈ વાત,

મૌન રહીને પણ દુભાયું કશું.

જો બે ઘડી બેસીને ચોખવટ કરી હોત,

તો ના ગુમાવવું પડત કશું!

ડૉક્ટરે કૅબિનના પડદા સહેજ હટાવ્યા અને મૃદુ અવાજે કહ્યું : "તમે ચારેય પોતપોતાના સ્થાને અંશતઃ સાચા છો અને સમગ્ર દૃષ્ટિએ પૂર્ણ અજ્ઞાની છો! મારી આ વિશિષ્ટ કૅબિનમાં સાત બારીઓ છે, અને સૂર્યપ્રકાશના નિયંત્રણ માટે સાતેયમાં મેં અલગ-અલગ રંગના કાચ લગાવ્યા છે—લીલો, લાલ, પીળો, વાદળી અને અન્ય. તમે જે કાચને સ્પર્શ કર્યો તે અલગ હતો, તમારા સંભાળ રાખનારે જોયો તે બીજો હતો, તમારા પિતાએ દર્શાવ્યો તે ત્રીજો હતો અને તમારા પુત્રે તપાસ્યો તે ચોથો હતો! સત્ય બહુઆયામી છે, અને તમે સૌ પોતપોતાના સીમિત અંશને જ અખંડ સત્ય માનીને લડી મર્યા. જયારે તમે પોતે રંગ પરખવામાં અસમર્થ છો."

આ ગૂઢ ઉપદેશ સાંભળીને ચારેય વિવાદકારીઓના મસ્તક શરમથી ઝૂકી ગયાં

प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषाः सम्भवन्ति विपश्चिताम् ।

अदृष्टे च कुतः सिद्धिर्विना ज्ञानेन केवलम् ॥  (હિતોપદેશ)

પ્રત્યક્ષ જોવામાં પણ વિદ્વાનોથી ભૂલ થવાની સંભાવના રહે છે, તો પછી જોયા વગર અને કેવળ અલ્પજ્ઞાનથી કલ્યાણ કે સત્યની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે શક્ય બને?

આ મનોમંથનને વાચા આપતી ચાર પંક્તિઓ ત્યાં ઉપસ્થિત સૌના હૃદયમાં ગુંજી ઊઠી:

નયન વિનાના વર્ણ વગોવે, મનનાં બાંધે જાળાં,

અલ્પ સત્યને પૂર્ણ માનીને, ખખડાવે સૌ તાળાં;

બારી સાતેય ખુલ્લી રાખી જોજો સત્ય -પ્રકાશ,

વાદ વમળમાં ડૂબી ન મરતાં, પામે સ્વ વિનાશ.

વિવાદ શમી ગયો. દૃષ્ટિહીનતા એ માત્ર આંખનો રોગ નથી, પરંતુ પોતાના સીમિત દૃષ્ટિકોણને જ આખરી સત્ય માની લેવાની સંકુચિતતા એ સાચી અંધતા છે—એ જ્ઞાન લાધતાં ચારેય જણા મૂંગા મોઢે પોતાની વારાની રાહ જોવા બેસી ગયા.

અધૂરા જ્ઞાનના અંધકારમાં લડતા માનવીય અહંકાર પર સત્યના સપ્તરંગી ઉજાસનો એક માર્મિક અને કટાક્ષમય કાવ્યાત્મક પ્રહાર, જે અંતરચક્ષુ ઉઘાડી દે છે.