मकर संक्रांती: बदलत्या ऋतूचा आणि स्नेहाचा गोड सण

भारत हा सणांचा देश आहे. इथे प्रत्येक ऋतूचे स्वागत एका विशिष्ट उत्सवाने केले जाते. पौष महिन्यात जेव्हा कडाक्याची थंडी असते, तेव्हा सूर्याच्या उत्तरायणाचे स्वागत करण्यासाठी जो सण येतो, तो म्हणजे मकर संक्रांत. महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.
संक्रांत म्हणजे काय?
शास्त्रीय भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो, त्याला 'संक्रांत' म्हणतात. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. या दिवसापासून सूर्याचे उत्तरायण सुरू होते, म्हणजेच सूर्य उत्तर गोलार्धाकडे झुकू लागतो. यामुळे दिवस मोठा आणि रात्र लहान होऊ लागते.
सणाचे पौराणिक आणि सामाजिक महत्त्व
मकर संक्रांतीबाबत अनेक पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. असे म्हटले जाते की, या दिवशी भगवान सूर्य आपले पुत्र शनिदेव यांच्या घरी भेटीला जातात. जरी त्यांच्यात मतभेद असले, तरी या दिवशी ते सर्व विसरून एकत्र येतात. म्हणूनच हा सण नात्यांमधील गोडवा वाढवण्याचा सण मानला जातो.
सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, हा सण कापणीचा (Harvest Festival) सण आहे. शेतात नवीन धान्य आलेले असते, त्याचा आनंद व्यक्त करण्यासाठी शेतकरी हा सण साजरा करतात.
महाराष्ट्रातील साजरीकरण: 'तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला'
महाराष्ट्रात संक्रांतीचे स्वरूप अतिशय पारंपरिक आणि सुंदर असते. या सणाचे मुख्य आकर्षण म्हणजे तिळगुळ.
तिळगुळाचे महत्त्व: थंडीच्या दिवसात शरीराला उष्णतेची गरज असते. तीळ आणि गूळ हे दोन्ही उष्ण गुणधर्माचे पदार्थ आहेत. शास्त्रीयदृष्ट्या शरीराला ऊर्जा देण्यासाठी आणि आरोग्यासाठी हे पदार्थ महत्त्वाचे ठरतात.
गोड संवाद: "तिळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला" असे म्हणून आपण जुने हेवेदावे विसरून नवीन नात्यांची सुरुवात करतो. हा संदेश मानवी जीवनातील कटुता संपवून प्रेम वाढवतो.
सणाचे तीन दिवस: भोगी, संक्रांत आणि किंक्रांत
मकर संक्रांतीचा सण सलग तीन दिवस साजरा केला जातो:
भोगी: संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी 'भोगी' असते. या दिवशी अभ्यंगस्नान करून बाजरीची भाकरी आणि 'लेकुरवळी' (सर्व भाज्या एकत्र करून केलेली भाजी) खाल्ली जाते. निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा दिवस आहे.
संक्रांत: मुख्य दिवशी सुवासिनी महिला 'सुगड पूजन' करतात. मातीच्या छोट्या मडक्यांमध्ये (सुगडात) नवीन धान्य, ऊस, बोरे, हरभरे भरून देवाला अर्पण केले जातात. एकमेकींना वाण दिले जाते.
किंक्रांत: संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवसाला किंक्रांत म्हणतात. या दिवशी देवीने 'किंकारसुर' नावाच्या राक्षसाचा वध केला होता, अशी मान्यता आहे.
आकाशातील रंगांची उधळण: पतंगोत्सव
संक्रांतीच्या दिवशी आकाशात रंगीबेरंगी पतंग उडवण्याची परंपरा आहे. विशेषतः गुजरात आणि महाराष्ट्रातील काही शहरांमध्ये पतंगोत्सवाचे मोठे आयोजन केले जाते. उन्हात पतंग उडवल्यामुळे शरीराला 'व्हिटॅमिन डी' मिळते, हा त्यामागचा एक आरोग्यदायी उद्देश आहे. मात्र, पतंग उडवताना पक्ष्यांना इजा होणार नाही, याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
आधुनिक काळात संक्रांतीचे स्वरूप
आजच्या धावपळीच्या युगात सणांचे स्वरूप थोडे बदलले आहे. आता प्रत्यक्ष भेटण्यासोबतच सोशल मीडियावरून शुभेच्छा दिल्या जातात. पण या सणाचा मूळ गाभा - 'माणसांना जोडणे' - आजही कायम आहे. या दिवशी काळे कपडे घालण्याची प्रथा आहे, कारण काळा रंग उष्णता शोषून घेतो, जे थंडीच्या दिवसात फायदेशीर असते.
निष्कर्ष
मकर संक्रांत हा केवळ धार्मिक सण नसून तो निसर्ग, आरोग्य आणि मानवी नातेसंबंधांचा मेळ आहे. हा सण आपल्याला शिकवतो की, जीवनात कितीही कडू प्रसंग आले तरी तिळासारखे एकत्र राहून गुळासारखा गोडवा पसरवला पाहिजे.
यंदाच्या संक्रांतीला आपण संकल्प करूया की, आपल्या वाणीतून कोणालाही त्रास होणार नाही आणि आपण सर्वांशी प्रेमाने वागू.
तुम्हाला व तुमच्या परिवाराला मकर संक्रांतीच्या खूप खूप शुभेच्छा!