एक न संपलेलं स्वप्न

हो. आता ही कथा केवळ सम्राटची आठवण न राहता, वाचताना प्रत्येकाला आपल्या बालपणातील एखादा मित्र, शाळेचा बाक, पहिलं पेन, चिंचेची चव, एखादा न बोललेला जिव्हाळा किंवा अपूर्ण राहिलेली भेट आठवेल अशा पद्धतीने अधिक गूढ, हळवी आणि आत्मपरीक्षण करणारी करता येईल. शीर्षकाखाली “एक न उलगडलेलं पान… एक न संपलेलं स्वप्न…” ही ओळही योग्य वाटते. Writing जपलेले मोरपिस एक न उलगडलेलं पान… एक न संपलेलं स्वप्न… लेखक : स्वतः काही आठवणी आपण जपून ठेवतो असं नाही… त्या आपल्याला जपून ठेवतात. आयुष्याच्या गर्दीत आपण किती तरी माणसांना भेटतो. काही जण आपल्याबरोबर बराच काळ चालतात, काही वाटेतच थांबतात, काहींची नावं विसरली जातात आणि काहींचे चेहरेही धूसर होतात. पण एखादा चेहरा… एखादं नाव… एखादा आवाज… एखादा हसरा क्षण… मनाच्या कुठल्यातरी कोनाड्यात जाऊन इतका अलगद बसतो की, वर्षानुवर्षांनीही त्याच्यावर काळाची धूळ साचत नाही. तो तिथेच असतो. शांत. न बोलता. आपली वाट पाहत. माझ्या मनाच्या अशाच एका कोनाड्यात एक नाव कित्येक वर्षं जपलं गेलं होतं— सम्राट. आज त्याची आठवण काढताना मला जाणवतंय की, मी खरं तर एका व्यक्तीची आठवण जपत नव्हतो. मी माझं बालपण जपत होतो. एक जुनं पान आपल्या आयुष्यात काही पानं अशी असतात की आपण ती पुस्तकातून फाडून टाकतो असं समजतो. पण ती पानं मनाच्या पुस्तकातून कधीच निघत नाहीत. शाळेचं एक पान माझ्याही आयुष्यात आहे. मातीचे रस्ते. शाळेचं साधं कौलारू छप्पर. लाकडी बाकं. काळा फळा. खडूची पांढरी धूळ. दुपारच्या उन्हात चमकणारं शाळेचं अंगण. घंटा वाजली की बाहेर धावणारी मुलं. आणि त्या मुलांच्या गर्दीत एक चेहरा— सम्राट. तो शिक्षक असलेल्या आई-वडिलांचा मुलगा. आई-वडील दोघेही शिक्षक. शिक्षण, शिस्त आणि संस्कार यांच्या सावलीत वाढलेला. पण आमच्यासाठी तो फक्त शिक्षकांचा मुलगा नव्हता. तो आमच्यातलाच एक होता. हसणारा. खेळणारा. रुसणारा. भांडणारा. आणि क्षणात पुन्हा मित्र होणारा. पेन, रबर आणि मैत्री त्या काळात पेन ही साधी वस्तू नव्हती. पेन जपून ठेवायचं. पेन्सिल छोटी झाली की तिच्यावर पेन्सिलचं कव्हर लावायचं. रबर हरवलं की अर्धा दिवस शोधायचं. शाईची बाटली सांडली तर वही वाचवण्याची धडपड करायची. आणि कागद? कागदाच्या एका छोट्याशा तुकड्यावरसुद्धा आमचं मोठं जग तयार व्हायचं. सम्राटचं पेन मला खूप आवडायचं. एकदा त्याने ते माझ्या हातात दिलं. “लिहून बघ,” तो म्हणाला. मी त्या पेनने वहीत माझं नाव लिहिलं. आज विचार केला तर वाटतं— त्या पेनने मी माझं नाव लिहिलं होतं की आमच्या मैत्रीचा पहिला शब्द? उत्तर आजही सापडलं नाही. वहीच्या शेवटच्या पानावर वहीच्या शेवटच्या पानांना आमच्यासाठी वेगळंच महत्त्व होतं. गणिताची उदाहरणं संपली की तिथे चित्रं काढायची. कुणाचा चेहरा. कुणाचं नाव. कुणाचं घर. कधी क्रिकेटचं मैदान. कधी डोंगर. कधी सूर्य. सम्राट चित्र काढायचा आणि मी त्याच्याकडे पाहत बसायचो. त्याची चित्रं परिपूर्ण नव्हती. पण त्यात कल्पना होत्या. त्या चित्रांना रंग कमी होते… पण बालपणाचा रंग भरपूर होता. आज त्या वह्या कुठे आहेत माहीत नाही. कागद जळून गेले असतील. शाई फिकी झाली असेल. पण मनावर उमटलेली चित्रं अजूनही ताजी आहेत. चिंचेच्या झाडाखाली शाळा सुटली की आमचं शिक्षण संपायचं आणि आमचं खरं जग सुरू व्हायचं. चिंचेच्या झाडाखाली जमायचं. कुणाकडे दगड. कुणाकडे काठी. कुणी झाडावर चढायचा. चिंचा पडल्या की त्यावर सगळ्यांची झडप. एखादी मोठी चिंच मिळाली की ती जणू एखादा खजिना सापडल्यासारखी वाटायची. एकदा सम्राटने दोन चिंचा माझ्यासाठी जपून ठेवल्या होत्या. मी विचारलं, “माझ्यासाठी?” तो सहज म्हणाला, “हो.” किती छोटा प्रसंग. पण आयुष्याच्या इतक्या मोठ्या प्रवासानंतरही तो क्षण मनात तसाच आहे. आज हजारो रुपयांची फळं घरात येतात. पण त्या दोन चिंचांची चव अजूनही कुठल्याही फळात सापडली नाही. कारण ती चिंच नव्हती. त्यात मैत्री होती. आवळ्याचा आंबटपणा आवळे आले की शाळेच्या परिसरात वेगळाच उत्साह असायचा. एक आवळा तोंडात टाकायचा. तोंड आंबट व्हायचं. चेहरा वाकडा व्हायचा. सगळे एकमेकांकडे पाहून हसायचे. मग त्यावर मीठ. आणि पुन्हा खाणं! त्या आंबटपणातही किती गोडवा होता! आज जाणवतं— बालपणात वस्तू साध्या होत्या, पण आनंद मोठा होता. बोरं आणि कैऱ्या बोरं आली की खिसे भरायचे. काही बोरं गोड. काही आंबट. काही कच्ची. काही पिकलेली. पण सगळ्यांची मजा वेगळी. कैऱ्यांचा मोसम म्हणजे तर वेगळाच उत्सव. कुणी कैरी आणायची. कुणी मीठ. कुणी तिखट. आणि मग सगळे मिळून खायचे. कुणाचं तोंड आंबटपणाने आकसून जायचं आणि बाकीचे हसायचे. आजही कैरीचा वास आला की मन नकळत शाळेच्या त्या अंगणात पोहोचतं. आणि कुठूनतरी सम्राटचा आवाज ऐकू येतो— “थांब! माझ्यासाठी पण ठेव!” खेळ संपत नव्हते… आमच्याकडे मोबाईल नव्हते. व्हिडिओ गेम नव्हते. पण आमच्याकडे मैदान होतं. आणि मैदानात असंख्य खेळ. लगोरी, लपंडाव, आट्यापाट्या, विटी-दांडू, खो-खो, कबड्डी, डबडा ऐसपैस, भोवरा, गोळ्या… खेळ छोटा होता. पण आनंद मोठा होता. सम्राटसोबत खेळताना कोण जिंकलं हे दुसऱ्या दिवशी आठवत नसे. पण तो खेळताना कसा हसायचा हे मात्र आजही आठवतं. कधी खेळताना आमचं भांडण व्हायचं. “तू चीटिंग केलीस!” “नाही केली!” “केलीस!” आणि मग एकमेकांकडे पाठ फिरवायची. पाच मिनिटांनी कोणीतरी म्हणायचं— “चल, पुन्हा खेळूया.” बालपणाला रागही छोटा होता. आणि मैत्रीही मोठी. पावसाळ्यातील शाळा पावसाळा आला की शाळेचा रस्ता चिखलाने भरायचा. कधी पावसात भिजत शाळेत जायचो. कपडे ओले. वहीच्या कडा वाकलेल्या. पेनची शाई पसरलेली. कधी वर्गात बसून खिडकीतून पाऊस पाहायचो. शिक्षक शिकवत असायचे आणि आमचं लक्ष मात्र बाहेरच्या पावसाकडे. शाळा सुटली की चिखलातून उड्या मारत घरी जाणं हीच आमची मजा. सम्राट कधी मुद्दाम चिखल उडवायचा. मी रागाने त्याच्याकडे पाहायचो. तो हसायचा. आज वाटतं— त्या चिखलाचे डाग कपड्यांवरून गेले, पण आठवणींवरचे डाग कधी गेले नाहीत. दिवाळीची सुट्टी दिवाळी आली की शाळेला सुट्टी. घराघरांत फराळाचा सुगंध. नवे कपडे. नवीन उत्साह. पण सुट्टीच्या पहिल्या काही दिवसांत एक प्रश्न असायचा— “शाळा कधी सुरू होणार?” कारण शाळा म्हणजे फक्त अभ्यास नव्हता. शाळा म्हणजे मित्र. शाळा म्हणजे मैदान. शाळा म्हणजे गप्पा. शाळा म्हणजे सम्राट. तो दिवस… काळ पुढे गेला. शाळा संपली. रस्ते वेगळे झाले. प्रत्येक जण आपल्या आयुष्यात पुढे निघून गेला. पण मनाच्या एका कोपऱ्यात सम्राट तसाच राहिला. कधी त्याची आठवण यायची. कधी त्याचं नाव मनात उमटायचं. आणि एक इच्छा हळूच जागी व्हायची— “एकदा तरी भेट व्हावी.” काही बोलायचं नव्हतं. फक्त त्याला पाहायचं होतं. कदाचित त्याच्याकडे पाहून स्वतःचं बालपण पुन्हा एकदा पाहायचं होतं. शोध सुरू झाला एका दिवशी अचानक मी त्याचा शोध घ्यायचं ठरवलं. कुठे असेल? काय करत असेल? कुटुंब कसं असेल? आयुष्य कुठे पोहोचलं असेल? हळूहळू माहिती घेत गेलो. मनात एक वेगळीच धडधड होती. कदाचित भेट होईल. कदाचित फोनवर आवाज ऐकू येईल. कदाचित तो म्हणेल— “अरे! इतक्या वर्षांनी आठवण झाली?” मनात त्या भेटीची अनेक चित्रं रंगू लागली. पण नियतीने वेगळंच चित्र तयार करून ठेवलं होतं. एक न उलगडलेलं पान माहिती मिळाली. आणि माझ्या आयुष्यातलं एक सुंदर पान अचानक दुःखाने भरून गेलं. सम्राट या जगात नव्हता. क्षणभर सगळं थांबलं. मन म्हणालं— “नाही… हे खरं असू शकत नाही.” ज्याला इतकी वर्षं आठवत होतो… ज्याला भेटण्यासाठी आज शोध घेत होतो… तो तर कित्येक वर्षांपूर्वीच या जगातून निघून गेला होता. अल्पशा आजाराने. तरुणाईत. आयुष्य फुलण्याआधीच. त्या क्षणी मला सर्वांत जास्त दुःख कशाचं झालं माहीत आहे? मी त्याला शोधायला खूप उशिरा निघालो होतो. एक न संपलेलं स्वप्न कधी कधी मन स्वतःलाच विचारतं— जर मी आधी शोध घेतला असता तर? जर एकदा भेट झाली असती तर? जर त्याच्याशी बोलता आलं असतं तर? जर त्याला सांगता आलं असतं— “तू माझ्या मनात अजूनही आहेस…” कदाचित काहीच बदललं नसतं. कदाचित त्याला माझी आठवणही नसती. पण तरीही… एक भेट झाली असती. एक संवाद झाला असता. एक जुना राग हसण्यात बदलला असता. एक चिंच पुन्हा वाटली असती. आणि कदाचित बालपणाचं ते पान पूर्ण झालं असतं. पण ते पान आजही अपूर्ण आहे. आणि ते स्वप्न आजही न संपलेलं आहे. आई-वडिलांच्या डोळ्यांतला सम्राट त्याचे आई-वडील शिक्षक. त्यांनी त्याला अक्षरं शिकवली. शिस्त शिकवली. माणूस म्हणून जगायला शिकवलं. त्याच्यासाठी कितीतरी स्वप्नं पाहिली असतील. पण एका अल्पशा आजाराने त्यांना त्यांचा तरुण मुलगा गमवावा लागला. आज त्यांच्या घरात त्याच्या वस्तू असतील. एखादं जुनं पुस्तक. एखादा फोटो. कदाचित एखादी वही. कदाचित त्याचं पेन. कदाचित त्याच्या हाताने काढलेलं एखादं चित्र. आणि त्या प्रत्येक वस्तूमध्ये त्यांना त्यांचा सम्राट दिसत असेल. आईच्या डोळ्यांत मुलाचं बालपण कधी संपत नाही. वडिलांच्या मनात मुलाचं मोठं होणं कधी पूर्ण होत नाही. म्हणूनच कदाचित त्यांच्या मनात आजही तो तसाच असेल— हसरा, तरुण आणि जिवंत. वाचणाऱ्या प्रत्येकासाठी… कदाचित ही माझी कथा आहे. पण ती फक्त माझी नाही. कारण तुमच्याही आयुष्यात कुणीतरी असेल. ज्याला तुम्ही कधीच विसरला नसाल. कदाचित शाळेतील मित्र. कदाचित बालपणीची मैत्रीण. कदाचित एखादा शिक्षक. कदाचित शेजारचा मित्र. कदाचित एखादं नातं ज्याला नावच मिळालं नाही. कदाचित एखादी व्यक्ती जिच्याशी शेवटचं बोलणंही आठवत नाही. कदाचित कुणीतरी ज्याला भेटायचं राहून गेलं. ही कथा वाचताना अचानक तुमच्या मनातही एखादं नाव येईल. एखादा चेहरा दिसेल. एखाद्या शाळेच्या बाकाचा वास जाणवेल. जुन्या वहीची पानं आठवतील. शाई लागलेली बोटं आठवतील. आवळ्याचा आंबटपणा जाणवेल. चिंचेची चव जिभेवर येईल. कैरीवरचं मीठ आठवेल. मैदानावरची धावपळ आठवेल. आणि तुम्ही नकळत हसाल. कदाचित डोळ्यांत थोडं पाणीही येईल. पण त्या अश्रूंमध्ये दुःखापेक्षा आठवणींचा आनंद अधिक असेल. कारण भूतकाळ परत येत नाही. पण त्याच्या आठवणी आपल्याला पुन्हा एकदा त्या काळात घेऊन जातात. मोरपिस का? मोरपिस सुंदर असतं. पण त्याचं खरं सौंदर्य त्याच्या रंगात नसतं. ते असतं त्याच्या आठवणीत. बालपणी पुस्तकात मोरपिस ठेवायचो. पुस्तक बंद करायचं. आणि वर्षांनी तेच पुस्तक उघडलं की मोरपिस सापडायचं. मोरपिस तेच असायचं. पण आपण बदललेले असायचो. कदाचित म्हणूनच सम्राट माझ्यासाठी एक मोरपिस आहे. काळाच्या पुस्तकात जपून ठेवलेलं. वर्षानुवर्षांनी आठवणीचं पुस्तक उघडलं की सापडणारं. नाजूक. रंगीबेरंगी. आणि मनाला हळुवार स्पर्श करणारं. शेवट की सुरुवात? आज सम्राट नाही. पण त्याची आठवण आहे. आणि त्या आठवणीमुळे माझं बालपण अजूनही माझ्यासोबत आहे. म्हणून आता त्याच्या जाण्याचं दुःख मनात ठेवण्यापेक्षा त्याच्या आठवणींचा आनंद जपायचा आहे. कारण काही माणसं आपल्याला सोडून जात नाहीत. ती आपल्याला आठवण म्हणून मिळतात. सम्राट माझ्यासाठी अशीच एक आठवण आहे. एक न उलगडलेलं पान. एक न संपलेलं स्वप्न. एक न झालेली भेट. एक न बोललेला संवाद. आणि मनाच्या कोनाड्यात जपलेलं… एक मोरपिस. कदाचित हे पान मी कधीच पूर्ण करणार नाही. कदाचित त्या स्वप्नाचा शेवट कधीच होणार नाही. पण आता त्याची गरजही नाही. कारण काही कथा पूर्ण होण्यासाठी नसतात. त्या फक्त मनात जपण्यासाठी असतात. आणि काही माणसं आपल्या आयुष्यात परत येण्यासाठी नसतात. ती आपल्या आठवणींत कायम राहण्यासाठी येतात. आज डोळे मिटले की मला पुन्हा तीच शाळा दिसते. जुना बाक दिसतो. हातात पेन आहे. समोर वही आहे. कागदावर अर्धवट चित्र आहे. खिशात दोन चिंचा आहेत. मैदानावर मुलांचा खेळ सुरू आहे. शाळेची घंटा वाजते आहे. आणि सम्राट दूर उभा राहून हसतो आहे. मी त्याला हाक मारतो— “चल… खेळायला जाऊया!” तो मागे वळतो… हसतो… आणि धावत माझ्याकडे येतो. त्या क्षणी काळ थांबतो. वय थांबतं. आयुष्य थांबतं. आणि मी पुन्हा लहान होतो. कदाचित म्हणूनच आठवणी इतक्या सुंदर असतात— त्या आपल्याला भूतकाळात नेत नाहीत; त्या आपल्याला पुन्हा एकदा स्वतःशी भेटवतात. म्हणूनच… सम्राट, तू जिथे कुठे असशील, तिथे सुखी रहा. तुझी आठवण आता दुःख नाही. ती माझ्या बालपणाची एक सुंदर भेट आहे. माझ्या मनाच्या पुस्तकात जपलेलं एक न उलगडलेलं पान आहे. आणि त्या पानामध्ये… आजही एक मोरपिस तसंच आहे. जपलेलं. — लेखक : स्वतः या आवृत्तीत शेवट मुद्दाम उघडा ठेवला आहे. त्यामुळे वाचकाला कथा संपल्यावर “सम्राट”पेक्षा त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातील एखादी हरवलेली व्यक्ती किंवा सुंदर आठवण आठवावी, हा मुख्य भाव राहतो.