जपलेलं मोरपिस

हो. या लेखाला आता बालपणातील वस्तू, शाळेचे छोटे खेळ, ऋतूनुसार खाल्लेले आवळे-चिंचा-बोर-कैऱ्या, वही-पेन-रबर-शाई-कागद आणि सम्राटसोबतचे अगदी साधे पण मनात कोरलेले प्रसंग जोडले तर तो अधिक जिवंत आणि आत्मकथनात्मक होईल. विशेषतः “जपलेले मोरपिस” या शीर्षकाला साजेसा भाव असा ठेवता येईल की वस्तू साध्या आहेत, पण त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी अमूल्य आहेत. Writing जपलेले मोरपिस एक अविस्मरणीय आठवण… लेखक : स्वतः काही माणसं आपल्या आयुष्यात येतात आणि निघून जातात. काही जण थोडा काळ आपल्यासोबत चालतात आणि नंतर कुठेतरी हरवून जातात. पण काही लोक असे असतात की, त्यांची ओळख कितीही जुनी झाली, संपर्क कितीही तुटला, तरी ते आपल्या मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यात कायमचे राहतात. त्या नात्याला ठरावीक नाव नसतं. त्याची नीट व्याख्याही करता येत नाही. कुणाला त्याबद्दल सांगताही येत नाही. पण मन मात्र ते नातं ओळखत असतं. माझ्या आयुष्यातही असंच एक नाव होतं—सम्राट. लहानपणी भेटलेला. त्या वेळी ना भावनांची नीट जाणीव होती, ना नात्यांचे अर्थ समजत होते. फक्त त्याच्याबद्दल मनात एक वेगळाच जिव्हाळा होता. तो जिव्हाळा कधी मनात इतका खोलवर रुजला, हे कधी कळलंच नाही. तो एका छोट्याशा गावातील शिक्षक दांपत्याचा मुलगा होता. गाव खेडं होतं—मातीचे रस्ते, हिरवीगार शेतं, विहिरी, वडाच्या झाडाखाली जमणारी माणसं आणि संध्याकाळी घराघरांतून उठणारा चुलीचा धूर. त्या गावातली आमची शाळाही साधीच होती. मातीच्या भिंती, कौलारू छप्पर, लाकडी बाकं, काळा फळा आणि अंगणात उभा असलेला जुना घंटामहाल. आजच्या मुलांसारखी आमच्याकडे मोठमोठी दप्तरं नव्हती. आमच्या शालेय जीवनाची श्रीमंतीच वेगळी होती. एक वही, एक पेन, पेन्सिल, रबर, शाईची छोटी बाटली आणि कागदाचा एखादा तुकडा—एवढ्यातच आमचं जग सामावलेलं होतं. पेनमध्ये शाई भरताना बोटांना लागलेली निळी शाई, रबराने चूक पुसताना कागदावर उमटणारी पांढरी रेघ, वहीच्या शेवटच्या पानावर काढलेली चित्रं आणि कागदाच्या तुकड्यावर लिहिलेली गुप्त नावं… आज त्या छोट्या वस्तू आठवल्या की मन पुन्हा त्या शाळेच्या बाकावर जाऊन बसतं. शाळेचा तो बाक… मी आणि सम्राट कधी कधी एकाच बाकावर बसायचो. त्याच्या दप्तरातून पेन बाहेर यायचं. कधी नवं, चमकदार पेन. माझ्या हातात साधी पेन्सिल. तो माझ्याकडे पाहून म्हणायचा, “हे घे, लिहून बघ.” मी ते पेन हातात घ्यायचो आणि अक्षरं लिहायचो. पेन माझं नव्हतं. पण त्या क्षणी ते माझं झाल्यासारखं वाटायचं. कधी माझं रबर त्याच्याकडे जायचं. कधी त्याची पेन्सिल माझ्याकडे यायची. कधी कोणाची शाई सांडायची आणि दोघं मिळून कागद वाचवण्याचा प्रयत्न करायचो. त्या वेळी त्या वस्तूंची किंमत काही पैशांची असेल. पण आज त्यांची आठवण लाखमोलाची वाटते. किती साधं होतं ते बालपण! पेन्सिल छोटी होती, पण स्वप्नं मोठी होती. कागद साधा होता, पण त्यावरचं जग रंगीबेरंगी होतं. रबराने चुका पुसता यायच्या, पण मनावर उमटलेल्या आठवणी पुसता येत नव्हत्या. कागदावरची चित्रं सम्राटला चित्र काढायला आवडायचं. वहीच्या मागच्या पानावर, कागदाच्या तुकड्यावर, कधी फळ्याच्या कोपऱ्यातही तो काहीतरी काढायचा. कधी घर. कधी झाड. कधी डोंगर. कधी सूर्य. आणि कधी आमच्या कल्पनेतलं एखादं मोठं शहर. तो चित्र काढत असताना मी त्याच्याकडे पाहत बसायचो. “हे काय?” मी विचारायचो. तो आपल्या कल्पनेतून त्याची कथा सांगायचा. त्या चित्रात रंग कमी होते, पण कल्पना खूप होत्या. आज विचार केला तर जाणवतं— चित्र कागदावर होतं; पण आठवण मनावर उमटत होती. त्या कागदांचे तुकडे कुठे गेले माहीत नाहीत. वह्या नष्ट झाल्या. पेन हरवले. पेन्सिली झिजल्या. रबर संपले. शाई वाळली. पण त्या चित्रांमधला सम्राट अजूनही माझ्या स्मृतीत ताजा आहे. आवळे, चिंचा, बोर आणि कैऱ्यांचे दिवस शाळेचं जीवन फक्त अभ्यासाचं नव्हतं. शाळेच्या आसपासची झाडंही आमच्या अभ्यासक्रमाचा एक भाग होती. ऋतू बदलला की आमच्या खाण्याच्या आठवणीही बदलायच्या. आवळ्याचा हंगाम आला की आवळे गोळा करायचे. तोंड आकसून टाकणारी आंबट चव, त्यावर मीठ आणि मग पाण्याचा घोट! त्या आवळ्याची चव आजही जिभेवर येते. चिंचेच्या झाडाखाली आम्ही कितीतरी वेळ घालवायचो. कोणाला मोठी चिंच मिळाली याची स्पर्धा असायची. कधी सम्राट एखादी चिंच तोडून माझ्या हातात द्यायचा. कधी मी त्याच्यासाठी. बोरांचा मोसम आला की शाळा सुटण्यापेक्षा बोरं मिळण्याची उत्सुकता जास्त असायची. कुणाच्या खिशात किती बोरं आहेत, याची मोजदाद व्हायची. कधी गोड बोर सापडलं की ते स्वतः खायचं की मित्राला द्यायचं, हा मोठा प्रश्न असायचा. आणि मग यायच्या कैऱ्या. कच्च्या कैरीचा तो आंबटपणा! मीठ लावून खाल्लेली कैरी… त्या चवीत बालपण दडलेलं होतं. आज बाजारात कितीही महाग फळं मिळाली तरी त्या काळच्या एका चिंचेची, एका बोराची किंवा एका कैरीची चव परत मिळत नाही. कारण ती चव फक्त फळाची नव्हती… ती मैत्रीची होती. ती बालपणाची होती. ती सम्राटसोबतच्या त्या दिवसांची होती. आमचे छोटे खेळ, आमचं मोठं जग आजच्या मुलांकडे मोबाईल आहेत, व्हिडिओ गेम्स आहेत, इंटरनेट आहे. आमच्याकडे? मोकळं मैदान होतं. आणि त्या मैदानात आमचं संपूर्ण विश्व होतं. लगोरी… लपंडाव… विटी-दांडू… आट्यापाट्या… डबडा ऐसपैस… खो-खो… कबड्डी… गोळ्या… भोवरा… कधी साधा धावण्याचा खेळही आमच्यासाठी मोठी स्पर्धा असायची. सम्राटसोबत खेळताना जिंकणं महत्त्वाचं नव्हतं. सोबत असणं महत्त्वाचं होतं. कधी तो मला बाद करायचा. मी रागवायचो. कधी मी त्याला बाद करायचो आणि मुद्दाम मोठ्याने हसायचो. तोही माझ्या मागे धावत यायचा. कधी पडायचो. गुडघा खरचटायचा. डोळ्यात पाणी यायचं. पण मित्राने हात पुढे केला की पुन्हा उठायचो. त्या वेळी आम्हाला माहीत नव्हतं की आयुष्यही असंच असतं. पडल्यावर कुणीतरी हात द्यावा, एवढंच पुरेसं असतं. रुसवा आणि दोन चिंचा एकदा त्याने माझी आवडती पेन्सिल परवानगी न घेता घेतली. मला खूप राग आला. मी दिवसभर त्याच्याशी बोललो नाही. तोही माझ्याशी बोलला नाही. शाळेच्या तासात आम्ही एकमेकांकडे पाहत होतो, पण चेहऱ्यावर राग दाखवत होतो. शाळा सुटली. सगळे मुलं घरी निघाले. मीही दप्तर घेऊन निघालो. तेवढ्यात सम्राट मागून आला. त्याने खिशातून दोन चिंचा काढल्या. माझ्या हातात ठेवल्या. आणि म्हणाला— “चल… आता रुसू नकोस.” बस्स! एवढंच. माझा सगळा राग गेला. त्या दोन चिंचा आम्ही वाटून खाल्ल्या. आज इतकी वर्षं झाली… त्या दोन चिंचा कुठेच नाहीत. पण त्यांच्यातली मैत्री अजूनही माझ्या मनात ताजी आहे. एक छोटंसं गुपित एकदा आम्ही शाळेच्या जुन्या कपाटावर खडूने एक गुप्त खूण केली होती. ती आमची खूण होती. कुणाला तिचा अर्थ माहीत नव्हता. कुणाला सांगायचीही नव्हती. ती फक्त आमची होती. आज त्या कपाटाचा पत्ता नाही. ती खूणही कधीची पुसली गेली असेल. पण मनात मात्र ती अजूनही तशीच आहे. काही गोष्टी काळ पुसून टाकतो. पण काही गोष्टींचे ठसे काळापेक्षाही खोल असतात. वेळ पुढे गेला… बालपण संपलं. शाळा मागे पडली. रस्ते वेगळे झाले. प्रत्येक जण आपापल्या आयुष्यात पुढे निघून गेला. शिक्षण, नोकरी, संसार, जबाबदाऱ्या… आयुष्याची धावपळ वाढत गेली. माणसं भेटत राहिली. नवीन नाती निर्माण झाली. पण मनाच्या एका कोपऱ्यात सम्राटसाठी एक छोटी जागा तशीच राहिली. कधी एखादं पेन पाहिलं की तो आठवायचा. कधी जुन्या शाळेची घंटा ऐकली की तो आठवायचा. कधी चिंचेचा स्वाद आला की तो आठवायचा. कधी एखाद्या मुलाच्या हातात वही-पेन पाहिलं की बालपण डोळ्यांसमोर उभं राहायचं. कधी कैरीचा वास आला की त्या शाळेच्या अंगणात परत गेल्यासारखं वाटायचं. आणि मनात एकच प्रश्न यायचा— “सम्राट आता कुठे असेल?” एकदा तरी भेटावं… ही इच्छा वर्षानुवर्षे मनात होती. कधी स्वतःशीच बोलायचो— “एकदा शोध घेऊया.” पण आयुष्याच्या धावपळीत तो शोध पुढे ढकलला जायचा. तरीही मनाने त्याला विसरलं नाही. एक दिवस अचानक ठरवलं— आता शोध घ्यायचाच. माहिती घेतली. नाव शोधलं. कुटुंबाची माहिती घेतली. कुठे आहे? काय करतो? कसा आहे? कुठे राहतो? मनात एक गुप्त आनंद होता. कदाचित इतक्या वर्षांनंतर एक भेट होईल. कदाचित तो मला ओळखणारही नाही. कदाचित माझी आठवण त्याला नसेल. पण काही हरकत नव्हती. मला फक्त त्याला एकदा पाहायचं होतं. आणि मग… माहिती मिळाली. पण त्या एका उत्तराने माझ्या मनात वर्षानुवर्षे जपलेलं जगच हादरलं. सम्राट या जगात नव्हता. क्षणभर काहीच समजलं नाही. श्वास जड झाला. डोळे पाणावले. मनात फक्त एकच प्रश्न— “असं कसं झालं?” ज्याला मी इतकी वर्षं आठवत होतो… ज्याच्या आठवणींनी मला बालपणात परत नेलं होतं… ज्याला पुन्हा एकदा भेटण्याचं स्वप्न पाहिलं होतं… तो तर कित्येक वर्षांपूर्वीच या जगातून निघून गेला होता. एका अल्पशा आजाराने. तरुणाईत. आयुष्य फुलण्याआधीच. आई-वडिलांची अपूर्ण स्वप्नं त्याचे आई-वडील शिक्षक. मुलाला शिकवून मोठं करण्याचं स्वप्न पाहणारे. त्याने आयुष्यात यश मिळवावं. स्वतःचं घर करावं. संसार करावा. त्याच्या आयुष्यातील प्रत्येक आनंदाचा साक्षीदार व्हावं… अशी कितीतरी स्वप्नं त्या आई-वडिलांनी पाहिली असतील. पण नियतीने त्यांच्याकडून त्यांचा तरुण मुलगा हिरावून घेतला. आज ते वृद्ध झाले असतील. थकले असतील. पण त्यांच्या डोळ्यांत कदाचित अजूनही तोच मुलगा असेल. तोच सम्राट. तोच हसरा चेहरा. तोच शाळेच्या अंगणात धावणारा मुलगा. कदाचित त्यांच्या मनात अजूनही त्याची वही असेल. त्याचं पेन असेल. त्याने काढलेलं एखादं जुनं चित्र असेल. आणि एखाद्या जुन्या कागदाच्या तुकड्यात त्याचा स्पर्श अजूनही जिवंत असेल. मन खूप रडलं… त्या दिवशी मला जाणवलं— आपण काही माणसांना विसरतो असं समजतो. पण खरं तर आपण त्यांना विसरत नाही. आपण फक्त त्यांच्या आठवणींना रोजच्या आयुष्याच्या गर्दीत झाकून ठेवतो. एखादा क्षण येतो… एखादा वास येतो… एखादी चव आठवते… एखादं जुनं पेन दिसतं… शाळेची घंटा ऐकू येते… आणि वर्षानुवर्षं बंद असलेलं दार अचानक उघडतं. आतून बालपण बाहेर येतं. आणि त्याच्यासोबत… सम्राटही येतो. जपलेले मोरपिस मोरपिस नाजूक असतं. त्याला हातात धरलं की वजन जाणवत नाही. पण ते हरवलं तर मनाला त्याची उणीव जाणवते. सम्राटही माझ्या आयुष्यात तसाच होता. कदाचित माझ्या आयुष्यात त्याचा सहवास फार काळ नव्हता. पण त्याची आठवण मात्र आयुष्यभरासाठी मिळाली. आज माझ्याकडे त्याचं पेन नाही. त्याची पेन्सिल नाही. त्याचं रबर नाही. त्याची वही नाही. त्याने काढलेलं चित्र नाही. त्याच्यासोबत खाल्लेली चिंच नाही. बोर नाही. आवळा नाही. कैरी नाही. मैदानात खेळलेला तो खेळही नाही. पण… या सगळ्यांच्या आठवणी आहेत. आणि त्या आठवणींमध्ये तो आहे. म्हणूनच कधी कधी वाटतं— जुन्या शाळेच्या कपाटात, एखाद्या पुस्तकाच्या पानांमध्ये, जुन्या कागदाच्या घडीत किंवा बालपणाच्या एखाद्या विस्मृतीत कदाचित एक मोरपिस अजूनही दडलेलं आहे. ते मोरपिस म्हणजे सम्राट. ते मोरपिस म्हणजे बालपण. ते मोरपिस म्हणजे न बोलता जपलेला जिव्हाळा. ते मोरपिस म्हणजे एक न झालेली भेट. आणि ते मोरपिस म्हणजे— माझ्या आयुष्यातील एक अशी आठवण, जी काळ कितीही पुढे गेला तरी मी मनातून कधीच काढू शकणार नाही. सम्राट… तू आज या जगात नाहीस. पण माझ्या स्मृतीत तू अजूनही शाळेच्या त्या बाकावर बसलेला आहेस. हातात पेन आहे. समोर वही आहे. कागदावर अर्धवट चित्र आहे. खिशात दोन चिंचा आहेत. बाहेर मित्रांचा खेळ सुरू आहे. आणि शाळेची घंटा नुकतीच वाजली आहे… मी तुला हाक मारतोय— “चल… खेळायला जाऊया!” आणि तू मागे वळून हसतोयस… कदाचित माझ्या बालपणातली तीच शेवटची, आणि आयुष्यभराची भेट आहे. आज मला कळलं आहे— काही माणसं आपल्यापासून दूर जात नाहीत; ती फक्त आठवणींच्या रूपाने आपल्या आत राहायला येतात. आणि काही आठवणी… जपलेल्या मोरपिसासारख्या असतात— नाजूक, सुंदर आणि आयुष्यभर हृदयात जपून ठेवाव्याशा. — लेखक : स्वतः ही आवृत्ती अधिक आत्मकथनात्मक आणि पुस्तकातील दीर्घ भावनिक प्रकरण म्हणून बांधली आहे. विशेषतः पेन–रबर–शाई–कागद आणि आवळे–चिंच–बोर–कैरी यांना फक्त वस्तू न ठेवता आठवणी जागवणारे प्रतीक केले आहे.