વાણી, વર્તન અને વિચાર

વાણી, વર્તન અને વિચાર

એક સમય હતો જ્યારે સુરપુર નગરના આચાર્ય વિષ્ણુદાસ શાસ્ત્રીની ખ્યાતિ આકાશને આંબી ગઈ હતી. તેમના પ્રવચનોમાં ચરિત્રનું સ્વર્ણિમ મહિમા, પ્રલોભનના કાળા જાળમાંથી મુક્તિનો ઉપદેશ અને મિત્રતાના પવિત્ર બંધનનું અમૃત ઝરણું વહેતું. લોકો કહેતા, “આચાર્ય વિષ્ણુદાસના વચનો સોનાના સિક્કા જેવા છે – સાચા અને ચમકતા.” તેમના મુખમાંથી નીકળતા શબ્દો હૃદયને સ્પર્શીને આત્માને જગાડતા. પાસેના ગામ વલ્લભપુરના મંદિરના પુજારીના અકસ્માતિક અવસાન પછી તેમને ત્યાં પુજારી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. આ નિમંત્રણ તેમના માટે નવા અધ્યાયની શરૂઆત હતી.

એક પ્રભાતે, સૂર્યના સોનેરી કિરણો ઝાડીઓ પર વેરાતા હતા ત્યારે આચાર્ય વિષ્ણુદાસ પોતાના ગંતવ્ય તરફ જવા માટે સુરપુરની બસમાં ચડ્યા. કન્ડક્ટર ગોપાલે મલકાતા મુખે ટીકીટ ના પૈસા માંગ્યા. આચાર્યે રૂપિયા આપ્યા અને સીટ પર આરામથી બેસી ગયા. બસના ચાલતા પહિયાં જેમ જીવનના વળાંકો હોય તેમ આગળ વધતા હતા. કન્ડક્ટરે ભાડાના પૈસા  કાપીને બાકીના રૂપિયા પરત કરતાં આચાર્ય વિષ્ણુદાસે જોયું કે તેમને દસ રૂપિયા વધારે મળ્યા છે!

મનમાં તરત જ વિચારનું તોફાન ઊઠ્યું – “થોડી વાર પછી પરત આપી દઈશ.” પરંતુ પળભરમાં લોભનો કાળો કીડો હૃદયમાં કાટવા લાગ્યો. “આ તો માત્ર દસ રૂપિયા છે, બસ કંપની લાખોની કમાણી કરે છે. આને ભગવાનની અણધારી ભેટ સમજીને રાખી લઉં તો શું ખોટું?” આ વિચારો વચ્ચે તેમના મનમાં સંસ્કૃત શ્લોક સ્ફૂર્યો:

लोभः परमो वैरी लोभात् क्रोधः प्रजायते ।

लोभात् पापमाप्नोति लोभात् पतनमाप्नुयात् ॥

લોભ એ સૌથી મોટો વૈરી છે; લોભમાંથી ક્રોધ જન્મે છે, લોભથી પાપ પ્રાપ્ત થાય છે અને લોભથી માણસનું પતન થાય છે.

મફતનું લીસ નહિ.

આ શ્લોક સાંભળીને પણ લોભનો જાળ તેમને ફરતે વીંટાઈ વળ્યો. બસની બારીમાંથી વહેતી હવા તેમના મુખ પર ઠંડી અને સત્યની યાદ અપાવતી હતી, પરંતુ હૃદયમાં તોફાન ચાલુ હતું. એક તરફ દસ રૂપિયાની નોટ લઇ લેવી ને બીજી તરફ ણ લેવી. આચાર્યના હાથમાં દસનો નોટ કંપી રહ્યો હતો, જાણે તેમના આત્માની અંદર સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે યુદ્ધ ચાલતું હોય.

બસ વલ્લભપુરના મંદિર સમીપ પહોંચી ગઈ. ઊતરતાં જ આચાર્ય વિષ્ણુદાસના પગ થંભી ગયા. તેમના મુખ પર પસીનાની વર્ષા થવા લાગી. જેબમાં હાથ નાખીને તેમણે દસની નોટ કાઢી  અને કન્ડક્ટર ગોપાલને આપતાં કહ્યું, “ભાઈ, તેં કિરાયો કાપ્યા પછી પણ દસ રૂપિયા વધારે આપી દીધા છે. આ લે, તારું છે.”

કન્ડક્ટર ગોપાલ મલકાતો બોલ્યો, “ક્યાંક તમે જ વલ્લભપુરના નવા પુજારી આચાર્ય વિષ્ણુદાસ નથી?” આચાર્યે હા પાડી. ત્યારે કન્ડક્ટરે કહ્યું, “મારા મનમાં ઘણા દિવસથી તમારા પ્રવચન સાંભળવાની ઇચ્છા હતી. તમને બસમાં જોઈને વિચાર આવ્યો – જોઈએ કે વધારે પૈસા આપું તો તમે શું કરો છો. આજે વિશ્વાસ થઈ ગયો કે તમારા બોલવા જેવું જ તમારું આચરણ છે. આ દુનિયાને આજે એક મોટી સીખ મળી છે – સત્ય અને આચરણની એકતા!”

માણસ ના વાણી વર્તન અને વિચાર એક હોવા જોઈએ તો જ તે ભગવાનને ગમે છે.

કહેતાં કન્ડક્ટરે બસ આગળ ધપાવી. આચાર્ય વિષ્ણુદાસ પસીનાથી લથબથ થઈ ગયા. તેમના હૃદયમાં ભગવાનની કૃપાનો અમૃત વરસી રહ્યો હતો. તેમણે હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી: “હે પ્રભુ! તારો લાખ-લાખ શુક્ર છે. તેં મને આ પરીક્ષામાં બચાવી લીધો. મેં તો માત્ર દસ રૂપિયાના લાલચમાં તારી શિક્ષાઓની હરાજી કરી દીધી હતી! સમયસર સદબુદ્ધિ આપી બચાવી લીધો”

લોભના વાવણમાં સત્યનું બીજ વાવ્યું, 

પરીક્ષાના વાયરામાં આચરણનું ફૂલ ખીલ્યું. 

બોલવું અને કરવું જેમ એક જ સૂર, 

ત્યાં જ મળે ભગવાનનો પ્રસાદ અમૂલ્ય પુર્.

સાચું બોલવું સહેલું છે, પરંતુ સાચું કરવું જીવનની સાચી કસોટી છે. આજે તેમના આચરણે સમગ્ર વલ્લભપુરને એક મહાન સંદેશ આપ્યો. તેમના પ્રવચનો હવે માત્ર શબ્દો નહીં, પરંતુ જીવંત ઉદાહરણ બની ગયા હતા.

આજે સુરપુર અને વલ્લભપુરના લોકોને ખબર પડી કે સાચો પુજારી માત્ર મંદિરમાં નહીં, પરંતુ પોતાના આચરણમાં જ જીવે છે.