મિત્રતા, વિશ્વાસઘાત અને અર્ધ-શાકા

મિત્રતા, વિશ્વાસઘાત અને અર્ધ-શાકા

( અર્ધ-શાકા = સ્ત્રીઓ જે મુસલમાન ના હાથમાં જવાને બદલે તલવારથી મૃત્યુ ને અપનાવે  તે)

જૈસલમેરના મહારાવલ લૂણકરણ ભાટી અને અમીર અલી ખાન પઠાણની ઐતિહાસિક ઘટના.

આ વાર્તા, જે વર્ણવી છે, એ માત્ર લોકકથા અથવા નૈતિક કથા નથી, પરંતુ 16મી સદીની વાસ્તવિક ઐતિહાસિક ઘટના છે – જેને રાજસ્થાની ઇતિહાસમાં “અર્ધ-શાકા” અથવા “હાફ જૌહર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઘટના જૈસલમેરના ભાટી રાજવંશના મહારાવલ લૂણકરણ (લુનકરણ) સિંહના શાસનકાળ (લગભગ 1530-1551 ઈ.) દરમિયાન બની હતી.

જૈસલમેરના ઇતિહાસમાં આ ઘટનાનું મહત્ત્વ અનન્ય છે કારણ કે તે જૈસલમેર કિલ્લાના “બે અને અડધા શાકા”ની પ્રાચીન ભવિષ્યવાણીને પૂરી કરે છે. કૃષ્ણ અવતાર અથવા સંત ઈસુલની ભવિષ્યવાણી અનુસાર, જૈસલમેર (ત્રિકુટ પર્વત પર સ્થાપિત)ને બે વાર સંપૂર્ણ જૌહર અને અડધી વાર અર્ધ-જૌહરનો સામનો કરવો પડશે. પ્રથમ જૌહર 1294માં અલાઉદ્દીન ખિલજીના આક્રમણમાં (24,000 મહિલાઓનું જૌહર), બીજું લગભગ 1370માં ફિરોઝ શાહ તુઘલકના સમયમાં (16,000 મહિલાઓ), અને ત્રીજું અર્ધ-શાકા 1550માં આ અમીર અલીના વિશ્વાસઘાતથી. આ ભવિષ્યવાણી જૈસલમેરના ભાટી વંશના મૂળ યાદવ-ચંદ્રવંશી વારસા સાથે જોડાયેલી છે, જે અફઘાનિસ્તાનના ઘઝની સુધીના પ્રાચીન વિસ્તારોમાંથી આવ્યા હતા (રાવલ ગજનું ગજની).

अविश्वास्यं न विश्वसेद्, विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।

विश्वासाद्भयमुत्पन्नं, मूलान्यपि निकृन्तति ॥

જે વ્યક્તિ અવિશ્વાસપાત્ર (ભરોસાપાત્ર નથી) હોય તેના પર વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. અને જે વિશ્વાસપાત્ર (ભરોસાપાત્ર) હોય તેના પર પણ અતિશય વિશ્વાસ (આંખ મીંચીને અંધ વિશ્વાસ) ન કરવો જોઈએ.

કારણ કે વિશ્વાસમાંથી જ ભય (જોખમ, વિપત્તિ) ઉત્પન્ન થાય છે, અને તે ભય મૂળને પણ (જડમૂળથી) કાપી નાખે છે (સમૂળ નાશ કરી નાખે છે).

મહારાવલ લૂણકરણ ભાટી મહારાવલ જેતસિંહના જ્યેષ્ઠ પુત્ર હતા અને 1530માં ગાદી પર આવ્યા. તેમના શાસનમાં જૈસલમેર રાજ્ય અફઘાન-મુઘલ સંઘર્ષના વાતાવરણમાં હતું. હુમાયુ અને શેરશાહ સુરના સમયમાં કંધાર (આધુનિક અફઘાનિસ્તાનનું કાંદહાર) અસ્થિર હતું. અમીર અલી ખાન પઠાણ પોતાના ભાઈ સામેના આંતરિક યુદ્ધમાં હારીને જૈસલમેરમાં શરણ લીધી. રાજપૂત સંસ્કૃતિમાં “શરણાગતનું રક્ષણ” અત્યંત પવિત્ર છે – “અતિથિ દેવો ભવ”ના સિદ્ધાંત અનુસાર મહારાવલે તેમને જાગીર આપી, પગડી બદલી અને વિશ્વાસ કર્યો. આ મિત્રતા રાજપૂત-પઠાણ સંબંધોના એક અનોખા પાસાને દર્શાવે છે, જ્યાં અતિથી દેવો ભવ: રાજકીય ગણિતને પાછળ છોડી દે છે.

પરંતુ અમીર અલીએ આ વિશ્વાસનો દુરુપયોગ કર્યો: કિલ્લાના ગુપ્ત માર્ગો, વ્યવસ્થા અને નબળાઈઓની માહિતી મેળવી અને લોભના વશ થઈને કબજો કરવાનું ષડ્યંત્ર રચ્યું.

દિવસો વીતતા જાય છે. રાજા મહારાવલ લૂણકરણનો અમીર અલી ખાન પઠાણ પર વિશ્વાસ દિવસેને દિવસે વધતો જાય છે. તેઓ તેમના મિત્ર પર આંખ મીંચીને અત્યંત વિશ્વાસ કરવા લાગે છે. અમીર અલી એક વખત મહારાવલને કહે છે કે તેની પર્દાનશીન બેગમો રાણીવાસમાં જઈને રાજાની રાણીઓ અને રાજપરિવારની અન્ય મહિલાઓ સાથે મુલાકાત કરવા માંગે છે, પરંતુ તે ઈચ્છે છે કે કોઈ પુરુષ તેમને જોવા ન પામે (અર્થાત્ પુરુષોની હાજરી વિના). આ વાત સાંભળીને મહારાવલ લૂણકરણ કહે છે કે થોડા દિવસોમાં રાજમહેલના લગભગ તમામ પુરુષો (સામંતો, સૈનિકો અને અન્ય) રાજકુમાર માલદેવ ભાટી સાથે એક લગ્ન સમારોહમાં ભાગ લેવા માટે બહાર જશે. તે દિવસે કિલ્લામાં કોઈ પુરુષ રહેશે નહીં. તેથી તે દિવસે તેમની બેગમો સુરક્ષિત રીતે રાણીવાસમાં જઈને મહિલાઓ સાથે મળી શકશે. અમીર અલી આ વાત પર સંમતિ આપે છે અને આ તકની રાહ જોવા લાગે છે.

કેટલાક દિવસો પછી તે નિર્ધારિત દિવસ આવે છે. રાજમહેલ અને કિલ્લાના મોટા ભાગના પુરુષો રાજકુમાર માલદેવ ભાટીના નેતૃત્વમાં લગ્ન સમારોહમાં ભાગ લેવા માટે બહાર નીકળી જાય છે. કિલ્લામાં માત્ર મહિલાઓ, મહારાવલ અને થોડા પ્રહરીઓ જ રહી જાય છે. આ જ તકનો લાભ લઈને અમીર અલી પોતાનું ષડ્યંત્ર અમલમાં મૂકે છે...

મહારાવલ લૂણકરણ ભાટીએ અમીર અલીને સંદેશો મોકલ્યો કે તેમની બેગમો કિલ્લામાં આવીને રાણીવાસની મહિલાઓ સાથે મળી શકે છે. પરંતુ અમીર અલીના મનમાં બીજું જ હતું – તે જૈસલમેર કિલ્લા અને રાજ્ય પર કબજો કરવાની તક શોધી રહ્યો હતો. તેણે પોતાની પર્દાનશીન બેગમોના બદલે પાલકીઓમાં સશસ્ત્ર સૈનિકોને છુપાવી દીધા, હથિયારો મૂક્યા અને પાલકી ઉઠાવનારાઓને પણ સૈનિકો જ બનાવ્યા.

પાલકીઓ કિલ્લાના પ્રથમ દ્વાર પર પહોંચી તો એક પ્રહરીને શંકા થઈ અને તલાશી માંગી. અમીર અલીએ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ નિષ્ફળ. જ્યારે તેને ખાતરી થઈ કે ભેદ ખુલી જશે, ત્યારે તેણે તરત જ હુમલાનો આદેશ આપ્યો. અચાનક આક્રમણથી કિલ્લાના સૈનિકો હચમચી ગયા. ખબર મહારાવલ સુધી પહોંચી કે વિશ્વાસઘાત થયો છે.

કિલ્લામાં પુરુષો ઓછા હોવાથી સાકા (અંતિમ યુદ્ધ) નક્કી થયું. પરંતુ જૌહર માટે સમય નહોતો – અગ્નિ તૈયાર કરવાનો સમય નહોતો. મહિલાઓએ પોતાની ઇજ્જત બચાવવા માટે મહારાવલને કહ્યું કે અમને  તલવારથી વધ કરી નાખો. મહારાવલે પોતાના હાથે તેમને ધારા-સ્નાન (તલવારથી લોહીનું સ્નાન) કરાવ્યું. આમ, પૂર્ણ જૌહર (અગ્નિમાં સ્વાહા) ન થયું, માત્ર ધારા-સ્નાન થયું અને પુરુષોએ કેસરિયા બાના પહેરીને લડાઈ કરી. તેથી આને જૈસલમેરનું અર્ધ-સાકા કહેવાય છે (1550 ઈ.સ.ની આ ઘટના).

અમીર અલીએ થોડા સમય માટે કિલ્લા પર કબજો કર્યો, પરંતુ રાજકુમાર માલદેવ ભાટી (લૂણકરણના પુત્ર) બહારથી સેના લઈને આવ્યા, ગુપ્ત માર્ગેથી કિલ્લામાં પ્રવેશ કર્યો અને અમીર અલીને પકડીને તેને તોપના મુખે બાંધીને ઉડાડી દીધો. આમ ભાટી વીરોએ વિજય મેળવ્યો.

આ ઐતિહાસિક ઘટના (જે રાજસ્થાની ખ્યાત અને સ્થાનિક અન્નલ્સમાં વર્ણવાયેલ છે) વિશ્વાસઘાતના ભયાનક પરિણામો અને રાજપૂત વીરતા-ધર્મનું પ્રતીક છે. તેને છુપાવવાના પ્રયાસો અને ઇતિહાસના વિકૃતિકરણ વિશેના વિચારો વિવાદાસ્પદ છે, પરંતુ ઘટના જૈસલમેરના ત્રણ સાકા (બે પૂર્ણ અને એક અર્ધ)ની પ્રાચીન ભવિષ્યવાણીને પૂર્ણ કરે છે

આ ઘટનાનું સંશોધન પ્રાથમિક સ્ત્રોતોમાં રાજપૂત ખ્યાત (ચારણ-બાર્ડિક ક્રોનિકલ્સ), જૈસલમેરના સ્થાનિક અન્નલ્સ અને રાજસ્થાન ડિસ્ટ્રિક્ટ ગેઝેટિયર્સમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. જેમ્સ ટોડના “Annals and Antiquities of Rajasthan”માં જૈસલમેરના પ્રારંભિક શાકા (1294 અને 1306) વિગતે વર્ણવાયા છે, પરંતુ 16મી સદીની આ ઘટના પર તેઓ સંક્ષિપ્ત રહે છે – કદાચ કારણ કે તે મુઘલ-અફઘાન સંઘર્ષના નાના પ્રકરણ તરીકે જોવામાં આવી. આધુનિક સ્ત્રોતો જેમ કે વિકિપીડિયા, IndianRajputs.com અને રાજપૂત ઇતિહાસકારો (રાજીવ ઉપાધ્યાય જેવા) તેને પુષ્ટિ આપે છે. ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં આ 16મી સદીના રાજસ્થાનમાં અફઘાન આક્રમણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યારે રાજપૂત રાજ્યો મુઘલ સામ્રાજ્ય સાથે સંતુલન જાળવી રહ્યા હતા. અમીર અલીનું કાર્ય હુમાયુના કહેવા પર હોવાના કેટલાક વર્ણનો પણ છે, જે રાજકીય ષડ્યંત્રને જાહેર  કરે છે.

આ ઘટના રાજપૂત “સ્વધર્મ”નું પ્રતીક છે – “स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः” (ભગવદ્ગીતા) અનુસાર પોતાના ધર્મ (ઇજ્જત, વીરતા)માં મરવું શ્રેષ્ઠ છે. જૌહર એ માત્ર આત્મહત્યા નથી, પરંતુ સ્ત્રીઓની લજ્જા નું રક્ષણ અને વિરોધનું અંતિમ હથિયાર છે. આજે પણ પાકિસ્તાનમાં જુવાન સ્ત્રી ના મૃત્યુ પછી કબર પર પહેરો દેવામાં આવે છે. ઈજીપ્ત માં મૃત સ્ત્રી સાથે સંબધ રાખવો ગુણો નથી. આવી પરિસ્થિતિ માં રાજપૂત સ્ત્રીઓ પાસે અગ્નિસ્નાન સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ ન હતો. જીવતી સ્ત્રીઓ તો ભોગવતા અથવા વેચી ને વેપાર કરતા .

આ ઘટનાને આખા ભારતના લોકો પાસેથી છુપાવવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા. આ પ્રકારના નીચ અને દુષ્ટ પ્રયાસો ભારતભૂમિ પર હંમેશા ચાલુ રહેલા ઇતિહાસકારો દ્વારા આજ સુધી પણ ચાલુ છે. જે સમુદાય કે રાષ્ટ્ર પોતાના ઇતિહાસમાંથી કોઈ પાઠ નથી શીખતું, તે માત્ર મૂર્ખ જ નથી, પરંતુ પોતાના કુળનો દ્રોહ કરનાર અને ધર્મનો દ્રોહ કરનાર સમુદાયની કઠપૂતળી (દોરથી નચાવવામાં આવતી વ્યક્તિ) જ છે.

विश्वासघातः तवात्मानं रक्षितुं न शक्नोति

વિશ્વાસઘાત (છલ, દગો, બેઈમાની) તારી આત્માને રક્ષણ આપી શકતો નથી. અથવા: દગો તારી આત્માને બચાવી શકતો નથી.