છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ

છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ- ધર્મ, દેશ અને વીરતાનો અમર અધ્યાય

ઇતિહાસના પાનાઓમાં જ્યારે પણ વીરતા અને બલિદાનની વાત આવે છે, ત્યારે મરાઠા સામ્રાજ્યના એક અજોડ અધ્યાયનું સ્મરણ થાય છે – છત્રપતિ સંભાજી મહારાજનું અમર બલિદાન. સાલ ૧૬૮૦. જ્યારે મુગલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબને ખબર પડી કે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજનું અવસાન થયું છે, ત્યારે તેના હૃદયમાં વિજયની અજેય લાલસા જાગી ઊઠી. તે આગ્રા છોડીને દક્ષિણ તરફ ચાલ્યો. નિજામશાહીને એક દિવસમાં અને આદિલશાહીને બે દિવસમાં પરાજિત કરવાનું સ્વપ્ન લઈને તે અંગ્રેજાબાદ પહોંચ્યો. પરંતુ તેની આગળ ઊભો હતો માત્ર તેવીસ વર્ષનો યુવાન છત્રપતિ સંભાજી મહારાજ. આ સમયે ઔરંગઝેબ વિશ્વનો સૌથી તાકાતવર સમ્રાટ હતો – વિશ્વના સૌથી વિશાળ ભૂ-ભાગ પર રાજ કરતો અને પાંચ લાખની વિશ્વની સૌથી મોટી સેનાનો માલિક.

આગલા નવ વર્ષમાં છત્રપતિ સંભાજીએ પોર્ટુગીઝો સામે પંદર અને મુગલો સામે એકોતેર નાના-મોટા યુદ્ધો જીત્યાં. પિતાએ છોડેલી સીમાઓને ગુજરાતથી ગોવા સુધી વિસ્તારી દીધી. ભગવા ઝંડો લહેરાતો હતો અને લોકો કહેતા – “વીર પુરુષનું લોહી ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું.”

સાલ ૧૬૮૯માં સગા સાળાની ગદ્દારીથી વીર રાજા પત્ની યેશુબાઈ અને નાના પુત્ર સાથે બંધક બન્યા. જોકરના વેશમાં પરેડ કરાવીને તેમને મુગલ છાવણીમાં લાવવામાં આવ્યા. ઔરંગઝેબે બે રસ્તા આપ્યા – આખું મરાઠા સામ્રાજ્ય સોંપી દે અથવા ઇસ્લામ સ્વીકાર. છત્રપતિનો અવાજ ગર્જના જેવો ગુંજ્યો: “જો તું તારી પુત્રીનું લગ્ન પણ મારી સાથે કરાવે તો પણ હું ધર્મ છોડીશ નહીં!”

ત્યારે ઔરંગઝેબે કહ્યું હતું: “જો મારા ચાર પુત્રોમાંથી એક પણ તારા જેવો હોત તો આખું હિંદુસ્તાન ક્યારનું મારા સામ્રાજ્યમાં સમાઈ ગયું હોત.”

અહીં છત્રપતિ સંભાજીએ ઔરંગઝેબને લખેલો પત્ર ઇતિહાસનું અમર દસ્તાવેજ બની ગયો: “બાદશાહ સલામત, તમે માત્ર મુસ્લિમોના નહીં, આ હિંદુસ્તાનની તમામ ધર્મની પ્રજાના રાજા છો. તમે જે મનસૂબો લઈને દક્ષિણ આવ્યા હતા તે પૂરો થઈ ગયો છે. હવે સંતોષ માનીને દિલ્હી પાછા જાઓ. એક વાર અમે તમારા કબજામાંથી છૂટી ગયા છીએ. પરંતુ જો તમે આગળ વધવા માગો છો તો અમારા કબજામાંથી છૂટીને દિલ્હી નહીં પહોંચી શકો. જો તમારી એવી જ ઇચ્છા છે તો અહીં જ તમારી કબર માટે જગ્યા શોધી લો.”

પત્ર વાંચીને સમ્રાટના હાથ ધ્રુજી ઊઠ્યા, પરંતુ તેની ક્રૂરતા અટકી નહીં. ચાલીસ દિવસ સુધી અમાનુષી યાતના ચાલી – પહેલા આંખો ફોડી, પછી જીભ કાપી, ખાલ ઉતારી અને અંતે ટુકડે ટુકડે કરીને કૂતરાઓને ખવરાવી દીધા. આ ક્ષણે છત્રપતિના હોઠ પર સંસ્કૃત શ્લોક ગુંજ્યો:

धर्मो रक्षति रक्षितः (ધર્મની રક્ષા કરનારની રક્ષા ધર્મ પોતે જ કરે છે.)

આ બલિદાને મરાઠા સમુદાયના સીનામાં અગ્નિ પ્રગટાવી દીધો. તેમના બધા મતભેદો ભૂંસાઈ ગયા. જેમ કહેવત છે – “એક વીરનું લોહી હજારો વીરોને જગાડે છે.” છત્રપતિના નાના ભાઈ રાજારામ મહારાજને છત્રપતિનું પદ મળ્યું. ઔરંગઝેબના સેનાપતિ જુલ્ફિકાર ખાને રાયગઢ પર કબજો કરીને યેશુબાઈ અને પુત્રને પણ કેદ કરી લીધાં.

પરંતુ વીરતા ક્યારેય મરતી નથી. સંગમેશ્વર કિલ્લે છત્રપતિ સંભાજી બસો વીરો સાથે ઔરંગઝેબના સેનાપતિ મુકર્મ ખાનની દસ હજાર સેના સામે લડતા હતા. તેમની સાથે વીર માલ્હોજી ઘોરપડે પણ લડતા હતા. તેઓ વીરગતિને પામ્યા, પરંતુ તેમના પુત્ર સંતાજી ઘોરપડેએ એવું તો તાણ્યું કે ઔરંગઝેબની નાક કપાઈ ગઈ! તુલાપુરની લડાઈમાં સંતાજીના અચાનક હુમલાથી મુગલ સૈનિકો ચીસો પાડવા લાગ્યા – “હુજૂર, મરાઠે આવી ગયા!” એક તરફ સમ્રાટની સેના તેની જાતને બચાવવામાં વ્યસ્ત હતી, તો બીજી તરફ મરાઠા મુગલોની લાશોના ઢગલા કરતા હતા. મુગલ છાવણીમાં ઘૂસીને એવો કતલેઆમ કર્યો કે ઔરંગઝેબ પોતાની જીવ બચાવીને ભાગ્યો! તેના કેમ્પના બે સોનાના કલશ કાપીને વીરો સિંહગઢ પરત આવ્યા.

સવારે જ્યારે ઔરંગઝેબે મૃત્યુનું મંજર જોયું ત્યારે તે બોલી ઊઠ્યો: “યા અલ્લાહ! આ મરાઠે કઈ માટીના બને છે? આ ના થાકે, ના ઝૂકે, ના પાછા હટે. ઇન્હે મિટાતે-મિટાતે કહીં હમ ના મિટ જાયેં!”

અહીં સંતાજીની વીરતા પર અનુરૂપ ચાર પંક્તિની કવિતા આવી જાય છે:

સહ્યાદ્રિના શિખરે ગર્જે વીરોની તલવાર, ભગોરાને ભાગતો કરે સમ્રાટની દરબાર. લોહીના અક્ષરે લખે ઇતિહાસ અમર નામ, સંભાજીનું બલિદાન, સંતાજીનું અજેય ગાન.

ઔરંગઝેબ સહ્યાદ્રિના પહાડોમાં ઇધર-ઉધર ભાગતો રહ્યો. સત્તાવીસ વર્ષ સુધી મરાઠાઓએ તેને એટલો ઘુમાવ્યો કે તેનું જીવન નરક બની ગયું. અંતે મરાઠાઓના હાથે થતી સતત પરાજયના દુ:ખમાં તે તડપતડપીને મહારાષ્ટ્રમાં જ મૃત્યુ પામ્યો. છત્રપતિ સંભાજીના બલિદાનને ત્રણસો વર્ષ વીતી ગયાં, પરંતુ તેની જ્યોત આજે પણ પ્રગટાવે છે. જેમ કહેવત છે – “માતૃભૂમિ માટે મરનાર અમર થઈ જાય છે.”

શત શત નમન… કોટિ કોટિ નમન… છત્રપતિ સંભાજી મહારાજને!