ભેંસ ની વિદાય

ભેંસની વિદાય  - જીવનનો અમૂલ્ય પાઠ

उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्॥

જે વ્યક્તિમાં સતત પ્રયત્ન, હિંમત, ધીરજ, તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ, અંતરની શક્તિ અને વીરતાપૂર્ણ પરાક્રમ આ છ અમૂલ્ય ગુણો વસે છે, ત્યાં ઈશ્વર પોતે તેનો સાથી બનીને મદદ કરે છે. માત્ર ઇચ્છા કે ભાગ્ય પર આધાર રાખવાને બદલે જો માણસ આ છ ગુણોને અપનાવે તો દૈવી કૃપા સ્વયં જ તેના પર વરસે છે.

પ્રાચીન ગુજરાતના એક નાનકડા ગામ વલ્લભપુરની સીમમાં, જ્યાં નર્મદાના પવનો ફેલાઈને ખેતરોને સુગંધિત કરતા હોય છે, ત્યાં એક વાર મહાન આચાર્ય વિદુરાનંદ અને તેમના વફાદાર શિષ્ય અનંત પ્રવાસ કરતા હતા. આચાર્યની આંખોમાં જ્ઞાનનો અગાધ સમુદ્ર હતો અને શિષ્યના હૃદયમાં ગુરુભક્તિની અમર જ્યોત. ચાલતાં-ચાલતાં તેઓ એક વિશાળ વાડી પાસે આવી પહોંચ્યા. વાડીની જમીન ઉપજાઉ હતી, પણ તેની સ્થિતિ જોઈને હૃદય વલોવાઈ જતું. ખેતરમાં ઘાસનાં ઝુંડ વચ્ચે કાંટાળી વનસ્પતિ વિકસી ગઈ હતી, જાણે કોઈ સધવા સ્ત્રીના ગળામાં કોઈ આભૂષણ ન હોય. કોઈ ફસલનું સોનેરી પાક નહીં, કોઈ ફળનું વૃક્ષ નહીં. આળસ એ માણસનો સૌથી મોટો દુશ્મન છે – આ કહેવત અહીં સાક્ષાત્ જીવંત થઈને ઊભી હતી.

 

બંને તરસે આકુળ વ્યાકુળ થતાં હતા. તેઓ વાડીની વચ્ચે આવેલા જર્જરિત મકાન સમક્ષ આવ્યા અને દરવાજો ખટખટાવ્યો. અંદરથી એક મજબૂતકાય પુરુષ બહાર આવ્યા – ગોવિંદભાઈ. તેમની સાથે તેમની પત્ની અને ત્રણ નાનાં બાળકો પણ હતાં. બધાંનાં વસ્ત્રો ફાટેલાં અને મલિન હતાં, પણ તેમના ચહેરા પર આતિથ્યની ઉષ્મા ઝળૂંબતી હતી.

 

“હે ગૃહસ્થી જી, પાણી મળી શકે?” આચાર્યે વિનમ્રતાથી પૂછ્યું.

 

“જરૂર, મહારાજ!” ગોવિંદભાઈએ તાજું પાણીનું ઘડો આપતાં કહ્યું.

 

આચાર્યે નજર ફેરવીને પૂછ્યું, “ભાઈ, આ વાડી આટલી વિશાળ છે, પણ તેમાં કોઈ ખેતી નથી, કોઈ વૃક્ષ નથી. તો તમારો પરિવાર કેવી રીતે ગુજરાન ચલાવે છે?”

 

ગોવિંદભાઈએ હળવેથી હસીને જવાબ આપ્યો, “મારી પાસે એક ભેંસ છે, મહારાજ. તે પુષ્કળ દૂધ આપે છે. નજીકના ગામમાં વેચીને કેટલાક પૈસા મળે છે અને બાકીનું દૂધ પીને અમારું ગુજરાન ચાલી જાય છે.”

 

સાંજના સૂરજના છેલ્લા કિરણો વાડીને સોનેરી રંગે રંગી રહ્યા હતા. ગોવિંદભાઈએ આગ્રહ કર્યો, “રાત પડી ગઈ છે, આજે અહીં જ રોકાઈ જાઓ. અમારા માટે આનંદની વાત હશે.”

 

બંનેએ સ્વીકાર્યું. રાતનું ભોજન સાદું પણ હૃદયસ્પર્શી હતું. બધાં ગાઢ નિદ્રામાં સરી પડ્યાં.

 

મધ્યરાત્રે, જ્યારે ચંદ્રના અજવાળામાં વાડી સ્તબ્ધ લાગતી હતી, ત્યારે આચાર્યે અનંતને ધીમેથી જગાડ્યો. “અનંત, ઊઠ. અમારે અત્યારે જ અહીંથી જવું છે. અને જતાં પહેલાં આ ગોવિંદભાઈની ભેંસને નજીકના ખડક પરથી ખીણ તરફ ભગાવી દઈએ..”

 

શિષ્ય અનંતની આંખોમાં આઘાત અને અવિશ્વાસનો તોફાન ઊઠ્યો. તેનું હૃદય વિદ્રોહ કરતું હતું – “ગુરુદેવ, આ અન્યાય છે!” પણ ગુરુની આંખોમાં અગાધ જ્ઞાન અને અપાર કરુણા દેખાતી હતી. તેણે કંઈ બોલ્યા વિના આજ્ઞા પાળી. બંનેએ ચુપચાપ ભેંસને લઈને ખડક તરફ જઈ, ખીણ તરફ મોકલી દીધી. અને પછી સન્નાટો. રાત્રિના અંધારામાં બંને અદૃશ્ય થઈ ગયા.

 

આ ઘટના અનંતના મનમાં કાયમ માટે અંકિત થઈ ગઈ – જાણે કોઈ દુખદ  શિલાલેખ.

 

લગભગ દસ વર્ષ પછી, અનંત એક સફળ ઉદ્યમી બની ગયો હતો. તેના હૃદયમાં પશ્ચાત્તાપની જ્યોત સળગતી હતી. તેણે વિચાર્યું, “જાઉં અને ગોવિંદભાઈની આર્થિક મદદ કરું, તેમની ગરીબીનું પ્રાયશ્ચિત કરું.” તે તેની ચમકતી મોટરકારમાં તે જ વાડી તરફ ચાલ્યો.

 

પહોંચતાં જ તેની આંખો આંચકા સાથે ખૂલી ગઈ. તે ઉજ્જડ વાડી હવે સુવાસિત ફળોના બાગમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ હતી! આંબા, જામફળ, કેરીનાં વૃક્ષો લદાઈ ગયાં હતાં, ખેતરમાં સોનેરી ઘઉં અને જુવારની લહેરાતી ફસલો હતી. જર્જરિત મકાનની જગ્યાએ એક શાનદાર બંગલો ઊભો હતો, જેના આંગણામાં ફુવારા વહેતા હતા. અને જ્યાં એકલી ભેંસ બંધાયેલી હતી, ત્યાં અનેક ઉત્તમ જાતની ગાયો-ભેંસો ચરતી હતી. આકાશમાં પક્ષીઓનું કલરવ, હવામાં મીઠી સુવાસ – જાણે સમૃદ્ધિનું સ્વર્ગ ઊતરી આવ્યું હોય!

 

અનંતે વિચાર્યું, “કદાચ ભેંસ ના ચાલ્યા  ગયા પછી આ પરિવાર ક્યાંક ચાલ્યો ગયો હશે.” તે કાર સ્ટાર્ટ કરવા જતો હતો ત્યાં તેને ગોવિંદભાઈ દેખાયા – હવે તેમનો ચહેરો તેજસ્વી અને વસ્ત્રો સુવ્યવસ્થિત.

 

“કદાચ તમે મને ઓળખતા નહીં હો, પણ વર્ષો પહેલાં હું અને મારા ગુરુ અહીં આવ્યા હતા,” અનંતે કહ્યું.

 

ગોવિંદભાઈએ હસીને બાહુ પસારી, “કેમ ન ઓળખું, બેટા? તમે અને તમારા આચાર્ય તો મારા જીવનના અમર દેવતા છો! તે દિવસે તમે અચાનક ચાલ્યા ગયા, પણ તે જ રાત્રે અજાણ્યા રીતે અમારી ભેંસ ક્યાંક ચાલી  ગઈ. પહેલા કેટલાક દિવસ તો હું નિરાશામાં ડૂબી ગયો. સમજ જ ન પડી કે હવે શું કરું. પણ જીવવા માટે કંઈક તો કરવું પડે. મેં જંગલમાંથી લાકડાં કાપીને વેચવાનું શરૂ કર્યું. તેમાંથી થોડા પૈસા થયા તો ખેતરમાં બીજ વાવ્યા. સદ્ભાગ્યે વરસાદ સારો પડ્યો અને ફસલ સોનેરી આવી. તે વેચીને ફળના બાગ લગાવ્યા. કામે લાગ્યું, પરિશ્રમે ફળ આપ્યું. આજે હું આસપાસના હજારો ગામોમાં સૌથી મોટો ફળ વેપારી છું. આ બંગલો, આ સમૃદ્ધિ – બધું તે ભેંસની મોતની જ દેન છે!”

 

અનંતે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “પણ આ કામ તો તમે પહેલાં પણ કરી શક્યા હોત ને?”

 

ગોવિંદભાઈએ ગંભીરતાથી કહ્યું, “હા, બેટા, બિલકુલ કરી શક્યો હોત! પણ ત્યારે જીવન આરામની ઝોળીમાં સુતું હતું. ક્યારેય લાગ્યું જ નહીં કે મારામાં આટલી અસીમ ક્ષમતા છે. પરંતુ જ્યારે ભેંસ મરી ગઈ ત્યારે હાથ-પગ હલાવવા  પડ્યા. અને મારા જેવો સામાન્ય માણસ પણ આ ઊંચાઈએ પહોંચી ગયો.”

 

ત્યારે ગોવિંદભાઈએ ઊંડા શ્વાસ સાથે કહ્યું:

 

उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।

न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥

 

પ્રયત્નથી જ કાર્યો સિદ્ધ થાય છે, માત્ર મનની ઇચ્છાઓથી નહીં. સૂતેલા સિંહના મુખમાં હરણ સ્વયં પ્રવેશતાં નથી.

 

અનંતની આંખોમાં આનંદનાં આંસુ આવી ગયાં. તેને તેના ગુરુના આદેશનું સાચું રહસ્ય સમજાઈ ગયું – તે કરુણા હતી, તે પુરુષાર્થનું જાગૃતિ હતી.

 

 

ભેંસની વિદાયે ખુલ્યું જીવનનું નવું દ્વાર, 

આરામની જાળ તૂટી, પુરુષાર્થે મળ્યું વિજયનું તાર. 

મહેનતના વરસાદે ખીલ્યા સપનાના રંગીન ફૂલ, 

ગરીબીના અંધકારમાંથી ઊગ્યો સફળતાનો સૂરજ અમર અમૂલ્ય.

 

આજે અનંત પશ્ચાત્તાપ વિના, હૃદયમાં નવી પ્રેરણા લઈને પાછો ફર્યો.

 

મિત્રો, આપણે ઘણી વાર સુખ-સુવિધાની આદતમાં એવા બંધાઈ જઈએ છીએ કે ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પણ જીવવા શીખી જઈએ છીએ. આપણે નોકરીથી નફરત કરીએ છીએ, પણ તેને પકડી રાખીએ છીએ. નવા વ્યવસાય વિશે વિચારતા નથી કારણ કે મોજૂદો વ્યવસાય દાળ-રોટલીનું ખર્ચ પૂરું કરે છે. પરંતુ આમ કરતાં આપણે અમારી અસીમ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી અને જીવનને ક્યારેય સુંદર બનાવી શકતી અનેક તકોથી વંચિત રહી જઈએ છીએ.

 

यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।

एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ॥

જેમ એક પૈડા વગર રથની ગતિ ન થાય, તેમ પુરુષાર્થ વિના ભાગ્ય સિદ્ધ ન થાય.

 

વિચારો, ક્યાંક તમારા જીવનમાં પણ કોઈ ભેંસ તો નથી ને જે તમને સારા જીવનથી રોકી રાખી છે? કદાચ તમે તેને બાંધી રાખી છે એમ માનો છો, પણ અસલમાં તે તમને જ બાંધી રાખી છે! જો એવું લાગે તો આગળ વધો, હિંમત કરો, રસ્સી કાપો, આઝાદ થાઓ. તમારે ગુમાવવાનું બહુ ઓછું છે, પણ પ્રાપ્ત કરવાનું આખું વિશ્વ છે! જાઓ, તેને પ્રાપ્ત કરીને બતાવો!