અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા

અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા

कुग्रामवासः कुलहीनसेवा कुभोजनं क्रोधमुखी च भार्या ।

पुत्रश्च मूर्खो विधवा च कन्या विनाग्निना षट् प्रदहन्ति कायम् ॥ ચાણક્ય નીતિ

कुग्रामवासः = કુગ્રામમાં વાસ (ખરાબ/અસુવિધાજનક ગામમાં રહેવું)कुलहीनसेवा = કુલહીન (નીચ કુળના/શીલહીન) વ્યક્તિની સેવા કરવીकुभोजनं = કુભોજન (ખરાબ/અનુપયોગી ભોજન)क्रोधमुखी च भार्या = ક્રોધમુખી (હંમેશા ગુસ્સે ભરેલા મુખવાળી) ભાર્યા (પત્ની)पुत्रश्च मूर्खः = પુત્રશ્ચ મૂર્ખઃ (મૂર્ખ પુત્ર)विधवा च कन्या = વિધવા ચ કન્યા (વિધવા થયેલી કન્યા/પુત્રી)विनाग्निना षट् = વિના અગ્નિના (આગ વિના) છ (આ છ વસ્તુઓ)प्रदहन्ति कायम् = પ્રદહન્તિ કાયમ્ (શરીરને જલાવે છે/બાળે છે)

ખરાબ ગામમાં રહેવું, નીચ કુળના માણસની સેવા કરવી, ખરાબ ભોજન ખાવું, હંમેશા ગુસ્સે રહેતી પત્ની, મૂર્ખ પુત્ર અને વિધવા થયેલી પુત્રી – આ છ વસ્તુઓ આગ વિના જ માણસના શરીરને (અંદરથી) બાળી નાખે છે.

આ શ્લોક ચાણક્યનીતિના ચતુર્થ અધ્યાય (અધ્યાય ૪, શ્લોક ૮)માં આવે છે અને જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતાઓ તરફ ધ્યાન દોરે છે જે માનસિક-શારીરિક રીતે વ્યક્તિને ધીમે ધીમે નષ્ટ કરે છે.

દલપતરામ ની એક કવિતામાં તેનો અક્ષરસ પ્રતિબિંબ પડે છે.

પૂરી એક અંધેરી ને ગંડુ રાજા, ટકે શેર ભાજી ને ટકે શેર ખાજાં;

બધી ચીજ વેચાય ત્યાં ભાવ એકે, કદી સારી બૂરી ન વેચે વિવેકે.

ત્યાં જઈ ચઢ્યા બે ગુરુ એક ચેલો, ગયો ગામમાં માગવા શિષ્ય પેલો;

લીધી સુખડી હાટથી આપી આટો, ગુરુ પાસ જઈને કહે, “ખૂબ ખાટ્યો.”

ગુરુજી કહે, “રાત રહેવું ન આંહી, સહુ એક ભાવે ખપે ચીજ જ્યાંહી;

હશે ચોરને શાહનો ન્યાય એકે, નહી હોય શિક્ષા ગુનાની વિવેકે.

ન એ વસ્તીમાં એક વાસો વસીજે, ચલો સદ્ય ચેલા જવું ગામ બીજે.”

કહે શિષ્ય, “ખાવા પીવા ખૂબ આંહી, તજી તેહ હું તો ન આવીશ ક્યાંહી.”

ગુરુએ બહુ બોધ દીધો જ ખાસો, “નહીં યોગ્ય આંહી રહ્યે રાતવાસો.”

ન માની કશી વાત તે શિષ્ય જયારે, ગુરુજી તજીને ગયા ગામ ત્યારે.

રહ્યા શિષ્યજી તો ત્યહાં દિન ઝાઝા, બહુ ખાઈપીને થયા ખૂબ તાજા;

પછીથી થયા તેહના હાલ કેવા, કહું છું હવે હું સુણો સદ્ય તેવા.

તસ્કર ખાતર પાડવા, ગયા વણિકને દ્ધાર; તહાં ભીત તૂટી પડી, ચોર દબાયા ચાર.

માત પ્રભાતે ચોરની, ગઈ નૃપને ફરિયાદ; શૂળી ઠરાવી શેઠને, ડોશીની સૂણી દાદ.

“એવુ ઘર કેવું ચણ્યું, ખૂન થયાં તે ઠાર; રાતે ખાતર ખોદતાં, ચોર દબાયા ચાર.”

વણિક કહે, “કડિયા તણો એમાં વાંક અપાર; ખરેખરી એમાં નથી, મારો ખોડ લગાર.”

કડિયાને શૂળી ઠરી, વણિક બચ્યો તે વાર; ચૂકે ગારો કરનારની, કડિયે કરી ઉચ્ચાર.

ગારો કરનાર કહે, “પાણી થયું વિશેષ; એ તો ચૂક પખાલીની, મારી ચૂક ન લેશ”

પુરપતી કહે પખલીને, “જો તું શૂળીએ જાય,આજ પછી આ ગામમાં, એવા ગુના ન થાય.”

“મુલ્લાં નીસર્યા મારગે, મેં જોયુ તે દિશ;પાણી અધિક તેથી પડ્યું, રાજા છાંડો રીસ.”

મુલ્લાંજીને મારવા, કરી એવો નિરધાર;શૂળી પાસે લઈ ગયા, મુલ્લાંને તે વાર.

ફળ જાડું શૂળી તણું, મુલ્લાં પાતળે અંગ;એવી હકીકત ચાકરે, જઈ કહી ભૂપ પ્રસંગ.

ભૂપ કહે, “શું હરઘડી આવી પૂછો કોઈ;શોધી ચઢાવો શૂળીએ, જાડા નરને જોઈ.”

જોતાં જોતાં એ જડ્યો, જોગી જાડે અંગ;બહુ દિન ખાઈને બન્યો, રાતે માતે રંગ

શિષ્ય મુદત માગી ગયો ગુરુ પાસે પસ્તાય;ગુરુએ આવી ઉગારિયો, અદભૂત કરી ઉપાય.

જોગી શૂળી પાસ જઈ કહે, “ભૂપ સુણ કાન,આ અવસર શૂળીએ ચઢે, વેગે મળે વિમાન.”

ચેલો બોલ્યો હું ચઢુને ગુરુ કહે, હું આપ અધિપતિ કહે, “ચઢીએ અમો, પૂરણ મળે પ્રતાપ.”

ગુરુ ચેલાને ગામથી, પહોંચાડ્યા ગાઉ પાંચ;રાજા શૂળી પર રહ્યો, અંગે વેઠી આંચ.

દલપતરામ

અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા

એક સમયની વાત છે. એક એવી નગરી હતી જ્યાં ચારે તરફ અંધારું છવાયેલું હતું – ન અજવાળું, ન વિવેક, ન ન્યાયની ઝાંખી. લોકો કહેતા, “અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા.” ત્યાંનો રાજા એટલો મૂર્ખ હતો કે તેના ન્યાયમાં કોઈ તર્ક કે વિવેકનો અંશ જ નહોતો. નગરમાં એક જ નિયમ હતો – બધી ચીજોનો ભાવ એક જ: ટકે શેર ભાજી ને ટકે શેર ખાજાં. એટલે કે એક ટકામાં એક શેર ભાજી મળે તો એક ટકામાં એક શેર ખાણી પણ મળે. સારું હોય કે નરસું, મોંઘું હોય કે સસ્તું – બધું એક જ ભાવે વેચાતું. વિવેકનો ત્યાં કોઈ વેપાર નહોતો.

એક વખત બે ગુરુ-શિષ્યનું જોડું આ નગરીમાં આવ્યું. ગુરુ ખૂબ શાણો અને અનુભવી હતો, જ્યારે શિષ્ય યુવાન, ભોળો અને થોડો લાલચુ પણ. બંને ભિક્ષા માગવા નીકળ્યા. શિષ્ય એક ઘરે ગયો. ઘરની માઈએ તેને સુખડી આપવાને બદલે લોટની વાટકી ભરીને આપી. શિષ્યે લોટ લઈને ગુરુ પાસે આવીને કહ્યું, “ગુરુજી, આજે તો ખૂબ ખાટ્યો! એક જ વાટકીમાં બધું મળી ગયું.”

ગુરુએ એક નજરે સમજી લીધું કે આ નગરીમાં કંઈક ગડબડ છે. તેમણે શિષ્યને કહ્યું, “બેટા, અહીં રાત ન રહેવી. આ ગામમાં સહુ એક જ ભાવે ચાલે છે. ચોરને પણ શાહનો એક જ ન્યાય મળે. ગુનો કેટલો મોટો હોય તેની પરવા નથી. અહીં વિવેકનું કોઈ સ્થાન નથી. ચાલ, આજે જ બીજા ગામમાં જઈએ.”

પણ શિષ્યને તો ખાવા-પીવાની ખૂબ મજા આવી રહી હતી. તે બોલ્યો, “ગુરુજી, અહીં તો બધું સસ્તું અને ખૂબ મળે છે. હું તો અહીં જ રહીશ. તમે જાઓ.”

ગુરુએ ઘણું સમજાવ્યું, ઘણો બોધ આપ્યો. પણ શિષ્ય ન માન્યો. આખરે ગુરુ એકલા જ ચાલ્યા ગયા. શિષ્ય અંધેરી નગરીમાં રહી ગયો. દિવસો સુધી તેણે ખૂબ ખાધું-પીધું. શરીર તાજું-તગડું થઈ ગયું. તેને લાગ્યું કે આનાથી સારું જીવન બીજે ક્યાંય નથી.

પણ એક રાતે નગરીમાં એક ઘટના બની. એક શેઠના ઘરમાં ચોરો ખાતર ખોદવા ગયા. રાતના અંધારામાં ભીંત તૂટી પડી અને ચાર ચોરો દબાઈ ગયા. સવારે ચોરોના સંબંધીઓ રાજા પાસે ફરિયાદ લઈ ગયા. રાજાએ પૂછ્યું, “શું થયું?”

“મહારાજ, શેઠના ઘરની ભીંત તૂટી પડી અને અમારા ચાર ચોર દબાઈ ગયા. એ ઘર ખૂબ નબળું બાંધ્યું છે. શેઠને શૂળી ચઢાવો!”

રાજાએ તરત આદેશ આપ્યો – શેઠને શૂળી! શેઠ બોલ્યો, “મહારાજ, મારો શું વાંક? મેં તો ઘર બનાવ્યું જ નથી. કડિયાએ બનાવ્યું છે. તેની ભૂલ છે.”

રાજાએ કડિયાને પકડાવ્યો. કડિયો બોલ્યો, “મહારાજ, મેં તો ગારો યોગ્ય રીતે બનાવ્યો નહોતો. પખાલીએ પાણી વધારે નાખ્યું હતું.”

પખાલીને પકડાવ્યો. પખાલો બોલ્યો, “મહારાજ, મારો વાંક નથી. મુલ્લાંએ માર્ગ બતાવ્યો ત્યાંથી હું પાણી લાવ્યો. ત્યાં પાણી વધારે હતું.”

રાજાએ મુલ્લાંને શૂળી ઠરાવી. પણ મુલ્લાં પાતળા હતા. શૂળીનું ફળ જાડું હતું. ચાકરે રાજાને કહ્યું, “મહારાજ, આ તો શૂળીમાં બેસે નહીં. જાડા માણસને શોધી લાવો.”

રાજાના સિપાહીઓએ નગરમાં શોધ કરી. ત્યાં જ શિષ્ય મળી આવ્યો – ઘણા દિવસથી ખાઈને જાડો થઈ ગયો હતો. તેને પકડી લાવ્યા. શિષ્યને શૂળી પર ચઢાવવાની તૈયારી થઈ.

આ સમયે ગુરુજી પાછા ફર્યા હતા. તેમને ખબર પડી કે શિષ્યનું મોત નજીક છે. ગુરુએ એક અદ્ભુત ઉપાય કર્યો. તેઓ જોગીના વેશમાં શૂળી પાસે પહોંચ્યા અને રાજાને કહ્યું, “મહારાજ, આ અવસર ખૂબ શુભ છે. જે આજે શૂળી ચઢશે તેને તરત વિમાન મળશે અને સ્વર્ગમાં જશે. પણ શૂળી પર ચઢવા માટે સૌથી પહેલા રાજા જ ચઢે તો જ પૂર્ણ ફળ મળે.”

રાજો ખુશ થઈ ગયો. તેણે કહ્યું, “સારું! હું જ ચઢું છું. મને પૂર્ણ પ્રતાપ મળશે.” અને રાજા શૂળી પર ચઢી ગયો.

બીજી તરફ ગુરુએ શિષ્યને ઝડપથી ગામમાંથી બહાર કાઢી લીધો. પાંચ ગાઉ દૂર પહોંચાડી દીધો. રાજા શૂળી પર અટવાઈ ગયો, તેના અંગને આંચ આવવા લાગી.

આમ, ગુરુના શાણપણથી શિષ્યનો જીવ બચી ગયો. શિષ્યને સમજાઈ ગયું કે લાલચમાં આંધળા થઈને જે ગામમાં વિવેક નથી ત્યાં રહેવું એ મૃત્યુને આમંત્રણ આપવા બરાબર છે.

અને એ નગરી આજે પણ લોકોની જીભ પર છે – “અંધેરી નગરી ને ગંડુ રાજા” – જ્યાં ન્યાયના નામે અન્યાય થાય, વિવેકના નામે મૂર્ખતા ચાલે, ત્યાં કોઈનું ભલું નથી થતું.