દેવ અને દાનવ

દેવ અને દાનવ

દેશભરમાં 1857ની ક્રાંતિનો બિગુલ વાગી ગયો હતો.

ગોરખપુરમાં બાબુ બંધુ સિંહે ક્રાંતિની આગ પ્રજ્વલિત કરી.

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।

ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥  भगवद् गीता 2.33

જો તું આ ધર્મયુદ્ધ ન કરે તો તારો સ્વધર્મ અને કીર્તિ છોડીને પાપનો ભાગી બનીશ.

બાબુ બંધુ સિંહ (અમર શહીદ બંધુ સિંહ): તેઓ ગોરખપુરના દુમરી રિયાસતના બાબુ શિવપ્રસાદ સિંહના પુત્ર હતા. તેઓએ 1857માં પૂર્વાંચલમાં ક્રાંતિનું નેતૃત્વ કર્યું અને ગેરિલા યુદ્ધ લડ્યું. તેઓ તરકુલહા દેવીના ભક્ત હતા અને તેમણે અંગ્રેજ અધિકારીઓને પકડીને તેમની સમક્ષ "બલિ" આપવાની કથાઓ પણ સ્થાનિક લોરમાં છે. બ્રિટિશોએ તેમને 12 ઓગસ્ટ 1857 (કેટલાક સ્ત્રોતોમાં 1858)માં અલીનગર ચૌરાહા પર સાર્વજનિક ફાંસી આપી. લોકકથા અનુસાર, રસ્સી 7 વખત તૂટી અને 8મી વખતે તેમણે દેવીને પ્રાર્થના કરી ત્યારે ફાંસી થઈ. આ ઘટનાએ ગોરખપુરમાં ક્રાંતિની આગને વધુ ભડકાવી.

यदा अधर्मः चरमां सीमां गच्छति, धर्मस्य नाशसंशये ।

तदा हिंसा धर्मरक्षायै कर्तव्यं क्षत्रियधर्मतः ॥

જ્યારે અધર્મ ચરમ સીમા પર પહોંચે અને ધર્મના નાશનો સંશય થાય, ત્યારે ધર્મરક્ષા માટે હિંસા કરવી જ ક્ષત્રિય ધર્મ અનુસાર કર્તવ્ય છે.

કલેક્ટર W.S. Paterson: તેઓ ગોરખપુરના મેજિસ્ટ્રેટ અને કલેક્ટર હતા. બાળવામાં 13 ઓગસ્ટે 1857 કલેક્ટર W.S. Paterson સહિત તમામ અંગ્રેજ અધિકારીઓએ અફરાતફરીમાં ગોરખપુર છોડ્યું. તેમના પરિવારના સભ્યો અને અન્ય અંગ્રેજોને સ્થાનિક લોકોએ આશ્રય આપ્યો હતો જેમ કે William Peppéના રેકોર્ડમાં ઉલ્લેખ છે કે કેટલાક અંગ્રેજોને સ્થાનિકોએ સુરક્ષિત રાખ્યા. પરંતુ આ અફરાતફરીમાં W.S Patersonની બે નાની દીકરીઓ .એક મોટી અને એક નાની. શહેરમાં પાછળ રહી ગઈ.

મોહમ્મદ હસન (નાઝિમ)  તેઓ અવધના પૂર્વ નાઝિમ (ગવર્નર) હતા. અંગ્રેજોએ અવધ જોડી લીધા પછી તેઓએ 1857માં લુંટફાટ ના ઈરાદે બળવા માં ભાગ લીધો અને ગોરખપુર પર કાબુ મેળવ્યો. તેમના હેઠળ પિંડારી જેવા અનિયમિત સૈનિકો (irregular fighters) હતા, જેઓ લૂંટફાટ ના ઈરાદે યુદ્ધમાં સામેલ થતા. આમ શહેર પર અવધના નાઝિમ મોહમ્મદ હસનનો કબજો થયો. તેમાં W.S. Paterson ની નાની દીકરી એક મોહમ્મદ હસન પિંડારી મુસ્લિમ સિપાહી ના હાથમાં પડી. લુટારુ સૈનિકોના  અનુસાર, તેને "માલ-એ-ગનીમત" તરીકે રાખવામાં આવી અને તેની સાથે જાતીય દુર્વ્યવહાર થયો. જાન્યુઆરી 1858માં અંગ્રેજોએ ગોરખપુર પર પુનઃ કબજો કર્યો ત્યારે W.S. Paterson પાછા આવ્યા. નાની દીકરીને ખરાબ હાલમાં મળી — તે દીકરી ગર્ભવતી હતી અને દુરાચારનો શિકાર બની હતી.

બીજી (મોટી) દીકરી લાંબા સમય સુધી ગાયબ હતી. છેવટે તે એક સ્થાનિક ભૂમિહાર બ્રાહ્મણ જમીનદાર (જમીનદાર પરિવાર)ના ઘરે મળી. તે પરિવારે તેને પોતાની દીકરી જેવી રાખી, સુરક્ષા આપી અને કોઈ જાતનું નુકસાન ન થવા દીધું — ભલે તેમના ઘરના કેટલાક સભ્યો ક્રાંતિમાં માર્યા ગયા હતા પણ દીકરી માટે કોઈ દ્વેષભાવ રાખ્યો ણ હતો. જ્યારે Paterson તેને લેવા આવ્યા, ત્યારે દીકરી એ તે પરિવારની સ્ત્રીઓ સાથે ગળે લાગીને ફૂટ-ફૂટ કરીને રડવા માંડ્યું. તેઓ વિદાય વખતે રડી પડ્યા. આ ભૂમિહાર બ્રાહ્મણ એ એક દીકરી તરીકે રાખેલા પ્રેમ નો વ્યવહાર હતો.

આમ, બંને દીકરીઓ "દુશ્મન"ના ઘરમાં રહી, પરંતુ એક જગ્યાએ "સનાતન ધર્મની છાંયડી" હતી (માનવતા, આતિથ્ય), જ્યારે બીજી જગ્યાએ "દુરાચાર" થયો. કથા કહે છે: "દેવ અને દાનવ એક કેમ થઈ શકે?"

યુદ્ધની આગમાં બળે છે બે દીકરીઓના હૃદય, 

એકને મળી છાંયડી, બીજીને ઝેરી વાયુનો સ્પર્શ. 

સનાતનની ક્ષમા બને છે અમર પ્રેમની વાત, 

દાનવની ક્રૂરતા બને છે ઇતિહાસનું કાળું પાઠ.

આ વાર્તા કહે છે કે ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ માનવતામાં છે. **દેવ અને દાનવ એક કેમ થઈ શકે?** એક તરફ છે સનાતનની ઉદારતા, જે દુશ્મનની દીકરીને પણ પોતાની બનાવી લે છે; બીજી તરફ છે તે અંધકાર, જે યુદ્ધના નામે અમાનવીયતા કરે છે.

આ વાત લોકકથા તરીકે પ્રચલિત છે. પરંતુ તે સત્ય છે.