હાથી અને ચાર આંધળા માણસોની કથા

હાથી અને ચાર આંધળા માણસોની કથા – સત્ય નું મુળ.

પ્રાચીન કાળના એક નાનકડા રાજ્યમાં, જ્યાં નદીના કિનારે વૃક્ષોની છાયા અને પક્ષીઓના સ્વરે વાતાવરણને નિર્મળ  બનાવતું હતું, એક દિવસ રાજા વિક્રમસિંહે પોતાના પ્રજાજનોને વિવેક  આપવા માટે એક વિશાળ હાથી મંગાવ્યો. આ હાથી જંગલનો માનીતો અને કદાવર  હતો – લાંબી સૂંઢ, મોટા કાન, મજબૂત પગ અને તીક્ષ્ણ દાંતવાળો.

રાજ્યમાં ચાર આંધળા માણસો રહેતા હતા. તેઓ બુદ્ધિશાળી અને પ્રામાણિક હતા, પરંતુ તેમની આંખો અંધારી હતી. પરંતુ તેઓ હતા વિધ્વાન. તેમના માં પારખવાની શક્તિ ખુબ સહજ હતી. તેમના નામ હતાં – વિક્રમ, સુમન, રત્નાકર અને ધીરજ. રાજાએ આ ચારેયને બોલાવીને કહ્યું, “હું કઈક સત્ય જાણવા માંગુ છુ. તમારી સમક્ષ રહેલી વસ્તુ ને સ્પર્શ કરો અને તમારી અનુમાન શક્તિ નો પરચો આપો.”

પ્રથમ વિક્રમ આગળ વધ્યો. તેનો હાથ હાથીના જાડા પગ પર પડ્યો. તેણે અનુભવ્યું કે આ વસ્તુ ગોળાકાર, મજબૂત અને ઊંચી છે. તે બોલ્યો, “આ તો વૃક્ષનું થડ છે! મોટું અને અડગ.” તેના અવાજમાં આત્મવિશ્વાસ હતો. બીજા સુમનને હાથીની સૂંઢ મળી. તે લવચીક, લાંબી અને ગતિશીલ હતી. સુમન બોલ્યો, “આ તો અજગર  છે! જીવંત અને વિરાટ.” તેના મુખ પર વિસ્મય છવાઈ ગયું. સ્પર્શ કરી પાછો વળી ગયો.

ત્રીજા રત્નાકરે હાથીના કાનને સ્પર્શ્યો. કાન પહોળા, પાતળા અને હવા ફેંકતા હતા. તે બોલ્યો, “આ તો વિશાળ પંખો છે! જે ઠંડક આપે છે. જે વધુ પડતો સિંહાસન ની આજુ બાજુ જોવા મળે છે.” અને ચોથા ધીરજને હાથીની પૂંછડી મળી. તેની પાછળ થોડા વાળ મળ્યા વળી તે પાતળી, લાંબી અને ઝાડીવાળી હતી. અનુમાન લગાવી ધીરજ બોલ્યો, “આ તો દોરી છે! જાડી અને નરમ.”

ચારેય વક્તવ્ય એક બીજાએ સાભળ્યું. ચારેયે પોતાનું અનુમાનિત વર્ણન કર્યું હતું. આપ  તરત જ વિવાદ શરૂ થયો. વિક્રમ ચીસ પાડી, “તમે સૌ ખોટા છો! હું જે સ્પર્શ્યું છે તે વૃક્ષ છે.” સુમન ગુસ્સે થઈને બોલ્યો, “તું અંધારામાં છે! આ સાપ છે, જે હલે છે.” રત્નાકરે કહ્યું, “તમારી વાતો વ્યર્થ છે, આ તો પંખો છે જે હવા આપે છે.” ધીરજે પોતાની દોરીની વાત પર અડી રહ્યો. વિવાદ વધતો ગયો. તેઓ એકબીજાને ધક્કા મારવા લાગ્યા, ગાળો બોલવા લાગ્યા. આખી સભા તેમના કોલાહલથી ગુંજી ઉઠી. લોકો ભેગા થયા અને મસ્કરી કરવા લાગ્યા. પરંતુ ચારેય આંધળા માણસો પોતાની સત્યતામાં અડગ હતા.

अन्धो रूपं न पश्यति बधिरो न शृणोति शब्दम् ।
 बुद्ध्या तु यः अनुभवति स एव ज्ञानवान् नरः ॥

આંધળો મનુષ્ય રૂપ (દ્રશ્ય) જોઈ શકતો નથી અને બહેરો મનુષ્ય અવાજ સાંભળી શકતો નથી. પરંતુ જે મનુષ્ય પોતાની બુદ્ધિ દ્વારા અનુભવ અને અનુભૂતિથી સમજણ મેળવે છે, તે જ સાચા અર્થમાં જ્ઞાનવાન કહેવાય છે.

તે વેળા રાજાની સભા માં એક જ્ઞાની વૃદ્ધે સ્મિત કરતાં કહ્યું, “તમે સૌ સાચા છો, પરંતુ અધૂરા છો. તમે હાથીનો એક એક અંગ સ્પર્શ્યો છે, તેથી તમને સમગ્ર સત્ય નથી દેખાતું. હાથી એક જ છે, પરંતુ તમારા અનુભવ અલગ છે.” તેમણે ચારેયને હાથ પકડીને આખા હાથીની સફર કરાવી. તેઓ જ્યારે આખા હાથીને સમજ્યા ત્યારે તેમના મુખ પર આશ્ચર્ય અને નમ્રતા છવાઈ ગઈ. તેઓ એકબીજાને માફી માંગવા લાગ્યા.

જ્ઞાનીએ વધુ સમજાવ્યું કે આ કથા માત્ર હાથીની નથી, આ તો જીવનનું સત્ય છે. માણસો પોતાના અનુભવ, પરિસ્થિતિ અને સીમિત દૃષ્ટિને આધારે સત્યનું વર્ણન કરે છે, પરંતુ સાચું સત્ય તો અનંત અને એક છે. એક જ સત્યને અનેક રીતે જોવું એ માનવીય સ્વભાવ છે, પરંતુ તેને સમગ્ર રૂપે જોવું એ જ્ઞાન છે.

અહીં બીજો શ્લોક વાતાવરણને વધુ ગહન બનાવે છે:

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् ।

एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ ऋग्वेद (1.164.46)

"લોકો તેને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ કહે છે; તે જ આકાશીય, સુંદર પાંખવાળો ગરુડ (સુપર્ણો ગરુત્માન્) છે. જ્ઞાનીઓ એક જ સત્યને અનેક રીતે કહે છે – તેને અગ્નિ, યમ, માતરિશ્વાન વગેરે કહે છે."

વાર્તા આ મંત્ર દ્વારા વૈદિક દર્શનના એકેશ્વરવાદ (Monotheism) અને અદ્વૈત (Non-dualism)ના મૂળને દર્શાવે છે – એક જ પરમ તત્વ છે, પરંતુ માનવીય અનુભવ અને ભાષાના કારણે તેને અલગ-અલગ નામો, રૂપો અને દેવતાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આજે પણ હિંદુ ધર્મની સહિષ્ણુતા અને સાર્વત્રિક સત્યના સિદ્ધાંતનું પ્રતીક છે – જેમ કે "ઈશ્વર એક જ છે, નામ અલગ-અલગ છે" નો ભાવ તેમાંથી જ આવે છે.

જ્ઞાની વૃદ્ધ ની વાત સાંભળ. ચારેય આંધળા માણસો હવે શાંત થયા. તેઓએ સમજ્યું કે અહંકાર અને અજ્ઞાન જ વિવાદનું મૂળ છે.

તેઓ રાજાને ધન્યવાદ આપીને વિદાય લીધી અને તે દિવસથી તેમની મિત્રતા અને સહયોગ વધી ગયો. તેઓ એકબીજાના અનુભવને માન આપવા લાગ્યા અને સાથે મળીને જીવનના વિવિધ પાસાઓને સમજવા લાગ્યા.

લોકોમાં જ્ઞાની વૃદ્ધ દ્વારા જ્ઞાન મળ્યું ઈશ્વર એક જ છે.

ॐ असतो मा सद्गमय ।

तमसो मा ज्योतिर्गमय ।

मृत्योर्मा अमृतं गमय ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

बृहदारण्यक उपनिषद् (1.3.28)

अज्ञान से ज्ञान, असत्य से सत्य, मृत्यु से अमरत्व की यात्रा। यह भारतीय दर्शन में अद्वैत वेदांत की मूल भावना को व्यक्त करता है: हम पहले से ही सत्य/अमृत हैं, बस अज्ञान के कारण भूल जाते हैं – इसलिए प्रार्थना है कि ईश्वर/गुरु हमें उस सत्य की याद दिलाए।

અજ્ઞાન થી જ્ઞાન સુધી. અસત્ય થી સત્ય સુધી. મૃત્યુ થી અમરત્વ સુધીની યાત્રા . આ ભારતીય દર્શનમાં અદ્વૈત વેદાંત ની મુળ ભાવના ને વ્યક્ત  કરે છે. આપણે પહેલાથી જ સત્ય અને અમૃત છીએ, બસ અજ્ઞાન ને કારણે ભૂલી જઈએ છીએ. એટલા માટે પ્રાથના છે . હે ઈશ્વર અમને સત્ય તરફ લઇ જા.

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

આંધળા સ્પર્શે હાથીના અંગ, 

એક કહે વૃક્ષ, બીજો સાપનો રંગ. 

પરંતુ સત્ય એક છે, અનંત અને વિશાળ, 

વિવેકની આંખે જુઓ તો દેખાય સમગ્ર જગત!

અજ્ઞાનના અંધકારમાં રહેવું સહેલું છે, પરંતુ જ્ઞાનના પ્રકાશમાં આખા હાથીને જોવું એ જ સાચું જીવન છે. ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં આ કથા અનેક રૂપે વર્ણવાઈ છે, પરંતુ તેનો આત્મા હંમેશા એક જ રહે છે – સત્યની એકતા અને માનવીય સીમાઓનું સ્વીકાર.