મારી શિક્ષણ પદ્ધતિનો એક અનુભવ

મારી શિક્ષણ પદ્ધતિનો એક અનુભવ-1.

શિક્ષણ એ કોઈ કોરા કાગળ પર શાહીથી લખાયેલી વાર્તા નથી, પણ એક કાચી માટીમાંથી બનતી જીવંત શિલ્પકળા છે. જ્યારે હું ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ  ઓફ મેનેજમેન્ટમાં પ્રોફેસર હતો, ત્યારે એક વાર પરીક્ષાનો સમય ખૂબ નજીક આવી ગયો હતો. સખત શિસ્ત અને પરીક્ષાની ગંભીરતા વચ્ચે, મેં મારા વિદ્યાર્થીઓ માટે એક અનોખું આયોજન કર્યું.

પરીક્ષાના બે-ત્રણ દિવસ પહેલાંના છેલ્લા સેશનમાં, મેં એક નાટક રચ્યું. હું વર્ગખંડમાં આવ્યો ત્યારે મારી સાથે એક અત્યંત સચોટ લાગતું નવું ક્વેશ્ચન પેપર હતું — જેમાં તારીખ અને વિષયની તમામ વિગતો કોઈ સાચા પેપર જેવી જ હતી. સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રોફેસર તરીકે મારી છાપ એવી હતી કે હું કોઈ ભૂલ ન કરું અને ક્યારેય કાગળ ગુમાવી ન દઉં. પણ આ વખતે, મેં જાણીજોઈને મારી ફાઈલમાંથી એ પેપર સરકી જવા દીધું અને તે ટેબલની નીચે જઈ પડ્યું.

મેં અજાણતાનો દેખાવ કર્યો અને તે ત્યાં જ છોડી દીધું. વર્ગ પૂરો થયા પછી, તકેદાર વિદ્યાર્થીઓએ એ પેપર જોઈ લીધું. તેમની આંખોમાં એક અલગ જ ચમક આવી ગઈ. તેમને લાગ્યું કે અજાણતામાં જ સાચું પેપર તેમના હાથમાં આવી ગયું છે. મેં એ પેપરની અંદર આખા વર્ષના સિલેબસના એવા મુખ્ય અને અઘરા ભાગોનો સમાવેશ કર્યો હતો જે વિદ્યાર્થીઓને આવડવા જ જોઈએ, પણ જે ગોખવા અઘરા પડતા હતા.

પરિણામ એ આવ્યું કે છોકરાઓ એ પેપરના પ્રશ્નો તૈયાર કરવામાં આખો દિવસ અને રાત એક કરી દીધી. તેમને પૂરો વિશ્વાસ હતો કે આ જ પ્રશ્નો પૂછાશે અને તેઓ આસાનીથી ૧૦૦ માંથી ૮૦, ૯૦ કે ૯૫ માર્કસ ખેંચી લાવશે. તેઓ એ અઘરા મુદ્દાઓમાં એટલા બધા એક્સપર્ટ બની ગયા કે જાણે કોઈ જાદુ થઈ ગયો હોય.

પણ ખરેખરી પરીક્ષા આવી ત્યારે આખો ખેલ પલટાઈ ગયો. પેપર ખુલ્યું અને વિદ્યાર્થીઓના હોશ ઉડી ગયા. મેં પેપરના પ્રશ્નોમાં જે દર્શાવ્યું હતું, તેમાંથી — એક માર્કનું પણ પરીક્ષામાં પૂછાયું નહોતું! પરીક્ષામાં સિલેબસમાંથી બધું જ પૂછાયું હતું, પણ એ કાગળમાંથી નહીં.

આ નાટક પાછળનો મારો આશય સાવ અલગ હતો. મારો હેતુ એ લોકોના મનમાં રહેલા ગોખણપટ્ટીના ડરને દૂર કરી, તેમને આખા સિલેબસના મુખ્ય મુદ્દાઓ પર પૂરી પકડ અપાવવાનો હતો. અને અંતે, આ પ્રયોગ સાચે જ સફળ રહ્યો. મારો આ એક અનોખો અનુભવ હતો, જેણે વિદ્યાર્થીઓને સાચા અર્થમાં તૈયાર કર્યા.