નોબેલનું અજાયબી આઠમું ઇનામ: ભવિષ્યવેતા વિજ્ઞાન

નોબેલનું અજાયબી આઠમું  ઇનામ

એક વૈજ્ઞાનિક કલ્પનાકથા

1. નોબેલને મેં તે દિવસે આ રીતે જોયો 

નોબેલ એટલે મારો ગોઠિયો ભાઈબંધ. ગોઠિયો ભાઈબંધ એટલે કૈં અમારે જોડે ગાંઠિયા ખાવાના એવું નહીં. બ્રહ્માંડની ગતિ વિધિનો અભ્યાસ કરવાનો અને તેને એટલે કે બ્રહ્માંડને માર્ગદર્શન આપવાનું. નોબેલ બધું મને પૂછીને જ કરે અને જે કરે તે મને કહે. ૧૮૯૫માં હું ચોથા ધોરણમાં નાપાસ થયેલો એટલે મને ઘરમાંથી કાઢી મુકેલો અને હું પછી નોબેલ જોડે સ્વીડન કે પેરિસમાં જ રહેતો. આમ તો હું જન્મ્યો હતો મકાઉ જે પેસિફિક સમુદ્રમાં 23 લોકોની વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. નોબેલ ત્યાં વેકેશન ગાળવા આવતો. જો કે તે કંઈ બહુ ભણેલો નહીં, પણ બીજાને વેકેશન હોય એટલે તે એવું માનતો કે મારે પણ વેકેશન છે. 

નોબેલ મને એક દિવસ કહે, અરે ભાઈ આ ભૌતિક, રસાયણ, જીવ વિજ્ઞાન વગેરે તો સમજ્યા કોઈ નવા વિજ્ઞાનની વાત કર તો હું મારી સંપત્તિ એને આપવાનું વિચારું. મને જ્યોતિષમાં પહેલેથી જ બહુ ઊંડી શ્રદ્ધા. બ્રહ્માંડની બધી વસ્તુ હું જાણું. ખરેખર સાચું કહીએ તો કોઈ માને નહિ એટલે આપણે બહુ કહીયે નહિ પણ આ બિંગ બાંગ થયું ત્યારે હું બાજુના બ્રહ્માંડમાં ગિલી દાંડિયે રમતો હતો. અને એક આવાજ આવ્યો, ધડાકો અને પ્રકાશ ચારે બાજુ કંઈ ખબર ના પડે પણ મને તો ખબર પડી ગઈ કે આ નવું બ્રહ્માંડ બની ગયું, એટલે કે તેનો જન્મ થઇ ગયો. ભેંસને જેમ પાડી જન્મે અને તરત ચાલવા માંડે એમ બ્રહ્માંડ ફરવા લાગ્યું. મેં એક દાંડિયો માર્યો એમાં તેની ગતિ થોડી ત્રાંસી થઇ ગઈ. મને બ્રહ્માંડની છઠ્ઠીમાં બોલાવેલો અને મને જોઈને તે મલક્યું એટલે બધાની આંખો પહોળી થઇ ગઈ. ત્યારથી મને કાલે, વરસ પછી, સૈકા પછી કે હાજર વર્ષ પછી શું થશે તે જ્યોતિષથી જોવાની ટેવ પડી ગઈ એન્ડ હું કહું એટલે આ સાચું જ પડે. 

એટલે મેં નોબેલને કહ્યું, સાચું વિજ્ઞાન તો જ્યોતિષ જ છે. એને મને શંકાની નજરે જોઈને કહ્યું મઝાક તો નથી કરતો ને? પણ હું કહું એટલે તે ઊંધું ઘાલીને મણિ લ્યે. 

નવેમ્બર 1895. પેરિસની ઠંડી, ધુમ્મસભરી સાંજે આલ્ફ્રેડ નોબેલ પોતાના અભ્યાસખંડમાં એકલા બેઠા હતા. લાકડાના વિશાળ મેજ પર વસિયતનામું ખુલ્લું પડ્યું હતું. ભૌતિકશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, શરીરક્રિયા-વૈદકશાસ્ત્ર, સાહિત્ય અને શાંતિ—પાંચ પારિતોષિકોના દસ્તાવેજ શબ્દબદ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. હાથમાં શાહીવાળી પેન તૈયાર હતી, છતાં તેમની વૃદ્ધ આંગળીઓ કાગળના છેવાડે અચાનક થંભી ગઈ.

મારી ઘણી આગાહી અને આગાહી કરવાની પદ્ધતિ જોઈને તે અચ્મબો પામતો. તેથી નોબેલ જ્યોતિષ વિજ્ઞાનને એક ઇનામ આપવાનું નક્કી કર્યું. 

શાંતિ નોબેલ માટે નોબેલની બહેનપણી માર્થાને સમજાવતા વાર લાગી એટલી વાર મને ના લાગી. નોબેલ ચપટી વારમાં મારી વાત મણિ ગયો કે આઠમું ઇનામ તું કહે છો તો જ્યોતિષ વૈજ્ઞાનને. માર્થાને ખુદને શાંતિનું નોબેલ ઇનામ જીતતા ૫-૬ વરસ લાગ્યા અને છેક 2006 આસપાસ મળ્યું જયારે આ બાપુને તો પહેલા જ વર્ષે, 1901 માં જ.  

વર્ષો પહેલાં એક ફ્રેન્ચ અખબારે ભૂલથી તેમના મૃત્યુના આગોતરા સમાચાર છાપી દીધા હતા અને તેમને "મૃત્યુનો સોદાગર" કહીને સંબોધ્યા હતા. તે દિવસથી એક વણઉકેલાયેલો સવાલ તેમના અંતરમાં ઘર કરી ગયો હતો: "માણસ પોતાની આવતીકાલ વિશે આટલો બધો ઉત્સુક અને ભયભીત કેમ રહે છે? અને જો માનવજાત પોતાના ભવિષ્યના રહસ્યને સાચે જ શાસ્ત્રીય ઢબે સમજી શકે, તો આખી પૃથ્વીનું ચિત્ર કેટલું બદલાઈ જાય?"

તેમણે ઊંડો શ્વાસ લઈ ધીમેથી પેન કાગળ પર ટેકવી અને છેલ્લી—આઠમી  કલમ નોંધી:

"મારી બાકી રહેલી સંપત્તિના વાર્ષિક વ્યાજનો એક હિસ્સો દર વર્ષે એ સંશોધકોને એનાયત કરવામાં આવે, જેઓ માનવજાતને તેના આવતીકાલના રહસ્યોની વધુ નજીક લાવે—એટલે કે જ્યોતિષના ક્ષેત્રમાં સૌથી મૌલિક યોગદાન આપે. કારણ કે સંસારનું પ્રત્યેક પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાન આખરે તો એક જ શાશ્વત પ્રશ્નનો ઉત્તર શોધવા મથે છે: 'હવે પછી શું?'"

નોબેલના વ્યક્તિગત વકીલે જ્યારે આ લખાણ વાંચ્યું ત્યારે તેના ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયો. "સાહેબ, આખી વૈજ્ઞાનિક બિરાદરી આપણા પર હસશે," તેણે કાંપતા અવાજે કહ્યું.

નોબેલે હોઠ પર આછું સ્મિત લાવી જવાબ આપ્યો: "દુનિયા શરૂઆતમાં ડાયનામાઇટની શક્યતાઓ પર પણ હસી હતી. અને પછી તેના પ્રભાવથી ફફડી ઊઠી હતી."

૨. "મૂળભૂત વિજ્ઞાન"ની ઘોષણા

આલ્ફ્રેડ નોબેલના અવસાન બાદ, 1901માં સ્વીડિશ એકેડેમીની ઐતિહાસિક સભા સ્ટોકહોમમાં મળી. વસિયતનામાની  આઠમી  કલમ જાહેરમાં વંચાતાં જ સમગ્ર ખંડમાં ગણગણાટ અને વિરોધનો સૂર ઊઠ્યો. 

ભૌતિકશાસ્ત્રીઓએ તુરંત વાંધો ઉઠાવ્યો, "આ અંધશ્રદ્ધા જેવા વિષયને વિજ્ઞાન કઈ રીતે ગણી શકાય?" રસાયણશાસ્ત્રીઓએ સવાલ કર્યો, "આનું પ્રયોગમૂલક પરીક્ષણ કરવા માટે પ્રયોગશાળા ક્યાં છે?" સતત ત્રણ દિવસ સુધી સભાગૃહમાં પ્રખર તર્ક-વિતર્ક અને દલીલો ચાલતાં રહ્યાં.

પણ હું જેવો માવો ખાવા ને પછી થૂંકવા ઉભો થયો અને બધા શાંત થઇ ગયા. બધા વૈજ્ઞાનિકોની બકરી બેં થઇ ગઈ. બધાએ સંમતિથી માથું ધુણાવ્યું. 

ચોથા દિવસની ઢળતી સાંજે એકેડેમીના સૌથી વરિષ્ઠ સભ્ય—એક ગંભીર ગણિતશાસ્ત્રી—પોતાની બેઠક પરથી ઊભા થયા.

"માન્યવર મિત્રો," તેમણે શાંત અને દૃઢ અવાજે કહ્યું, "ભૌતિકશાસ્ત્ર સ્થૂળ પદાર્થને સમજાવે છે, રસાયણશાસ્ત્ર દ્રવ્યના આંતરિક પરિવર્તનને પકડે છે, અને વૈદકશાસ્ત્ર દેહના જીવનને સુરક્ષિત કરે છે. પરંતુ 'ભવિષ્ય' અંગેનો પ્રશ્ન આ તમામ શાખાઓના અસ્તિત્વ કરતાં પણ પ્રાચીન છે. માનવ ઇતિહાસની પ્રત્યેક સભ્યતાએ, હજારો વર્ષથી નભોમંડળ સામે તાકીને સૌથી પહેલાં આ જ એક સવાલ પૂછ્યો છે—'આવતીકાલે મારું શું થશે?' જે જિજ્ઞાસા અન્ય તમામ પ્રશ્નોની જનેતા હોય, તેને આપણે 'મૂળભૂત વિજ્ઞાન' ન કહીએ તો બીજું શું કહીએ?"

ખંડમાં સ્મશાનવત્ શાંતિ છવાઈ ગઈ. ત્યારબાદ ઔપચારિક ગુપ્ત મતદાન થયું, અને જ્યોતિષને સત્તાવાર રીતે જગતના 'મૂળભૂત વિજ્ઞાન' તરીકે નોબેલ પારિતોષિકની કક્ષામાં ઘોષિત કરવામાં આવ્યું.

૩. પ્રથમ વિજેતા: ૩૧ ડિસેમ્બર 1900

(પ્રથમ પુરુષ આત્મકથનાત્મક શૈલીમાં)

૩૧ ડિસેમ્બર 1900ની મધ્યરાત્રિ. વીસમી સદીનું નવું પ્રભાત ઊગવાને ગણતરીના કલાકો બાકી હતા. રાત્રિભોજન પૂરું થઈ ચૂક્યું હતું, છતાં હું જમવાના ટેબલ પરથી ઊભો ન થયો. મેં મેજ પર મેન્ડેલીવનું આવર્તન કોષ્ટક (પિરિયોડિક ટેબલ) પાથર્યું. તે દિવસોમાં તાજેતરમાં શોધાયેલા નિષ્ક્રિય વાયુઓ (નોબલ ગેસ) માટે મેં કાગળ પર પેન્સિલથી વિશેષ ખાનાં જાતે ઉમેર્યાં હતાં.

ટેબલની બરાબર ધારે મેં મારો પિત્તળનો ટેબલ ફેન ગોઠવ્યો અને તેને પહેલી ધીમી ઝડપે ચાલુ કર્યો. પંખાના પવનથી કાગળ લયબદ્ધ રીતે ફફડવા લાગ્યો. કોષ્ટકના પ્રત્યેક આવર્તનની હરોળ પર કાગળ કેટલી આવૃત્તિ અને તીવ્રતાથી કંપન અનુભવે છે, તેની ગણતરી મેં બારીકાઈથી નોંધી. ત્રીજા આવર્તમાં, સોડિયમ અને ક્લોરિનના ચોરસ પાસે, કાગળનો ફફડાટ સૌથી વધુ તીવ્ર હતો. મેં દરેક કંપન-સંખ્યાને તે તત્ત્વના પરમાણુભાર સાથે ગુણી. આ આખો પ્રયોગ મેં પંખાની ત્રણ ભિન્ન ઝડપે (ધીમી, મધ્યમ અને તેજ) ત્રણ-ત્રણ વાર દોહરાવ્યો અને ગાણિતિક સરેરાશ મેળવી. અંતે, પાર્થિવ દિવસની ૧૪૪૦ મિનિટના ચક્ર સાથે તેનું જટિલ સમાયોજન કર્યું. ગણતરીના અંતે મારી સામે બે ચોક્કસ સમય આવ્યા:

 * સૂર્યોદય: સવારે ૭:૧૩

 * સૂર્યાસ્ત: સાંજે ૬:૦૫

મેં બંને સમય શાહીથી કાગળ પર લખ્યા, કવરમાં સીલ કર્યા અને મધ્યરાત્રિના બારના ટકોરા પડે તે પહેલાં સ્થાનિક નોટરી પાસે ઔપચારિક રીતે નોંધાવી દીધા.

૧ જાન્યુઆરી ૧૯૦૧ની પરોઢે સૂર્ય બરાબર ૭:૧૩ કલાકે ક્ષિતિજ પર ઊગ્યો. સાંજે ક્ષિતિજ પર બરાબર ૬:૦૫ કલાકે આથમ્યો. ખિસ્સાની ઘડિયાળમાં એક ક્ષણ કે એક મિનિટનો પણ તફાવત નહોતો.

સ્ટોકહોમમાં સીલબંધ પરબીડિયું ખોલવામાં આવ્યું ત્યારે ભૌતિકશાસ્ત્રની ઉપસમિતિ હસી પડી: "આ આગાહી તો સામાન્ય પંચાંગ કે ખગોળીય કેલેન્ડર જોઈને કોઈપણ વ્યક્તિ કરી શકે!"

મેં શાંતિથી ઉત્તર વાળ્યો: "માન્યવર, કેલેન્ડર એ વીતી ગયેલા ભૂતકાળનાં અવલોકનોનો માત્ર યાંત્રિક સંગ્રહ છે. જ્યારે મેં તો માત્ર એક ભોજનનું ટેબલ, એક સાદો પંખો અને રસાયણના કાગળ પર વહેતી હવાના આધારે આવતીકાલ પ્રગટ કરી છે."

ત્રણ દિવસ સુધી સમિતિમાં ગહન ચર્ચા ચાલી. આ વિષયમાં કોઈ પૂર્વ-ઉદાહરણ નહોતું કે નહોતો કોઈ બંધાયેલો નિયમ. છેવટે, પદ્ધતિની અસાધારણ મૌલિકતા અને ગાણિતિક શુદ્ધતાને માન્ય રાખીને સમિતિએ જ્યોતિષશાસ્ત્રનું સૌપ્રથમ નોબેલ પારિતોષિક મને એનાયત કર્યું.

આ વિવાદ પછીના જ વર્ષે સમિતિએ કાયમી ધોરણે બે કડક નિયમો ઘડ્યા:

 * કોઈપણ આગાહી એવી હોવી જોઈએ જે કુદરતી રીતે આપમેળે, રોજિંદા ચક્ર મુજબ ઘટિત ન થતી હોય.

 * આગાહી સાચી પડી છે કે નહીં તેની પ્રત્યક્ષ ચકાસણી માટે પૂરાં પચીસ વર્ષ સુધી રાહ જોવી.

વિજ્ઞાનજગત તેને રમૂજમાં "પ્રથમ વિજેતાના નિયમો" તરીકે ઓળખવા લાગ્યું. તેમાં પ્રશંસા કેટલી હતી અને કટાક્ષ કેટલો, તે આજ દિન સુધી કોઈ કહી શક્યું નથી.

આજે પણ એ સાદું ડાઇનિંગ ટેબલ મારા અભ્યાસખંડની શોભા વધારે છે, અને પિત્તળના ટેબલ ફેન પર કાંસાનું પાટિયું લટકે છે: "નોબેલ ફેન". ક્યારેક એકાંતમાં વિચારું છું ત્યારે પ્રતીતિ થાય છે કે તે ઐતિહાસિક રાત્રે ટેબલ પર કાગળ નહીં, પણ માનવજાતની અનંત કાળ સુધી વિસ્તરેલી ઉત્સુકતા ફફડી રહી હતી.

૪. મહાવૃક્ષ: આડી અને ઊભી શાખાઓ

પછીનાં ૧૨૫ વર્ષોમાં નોબેલની છઠ્ઠી કલમના આધારે જ્યોતિષ એક વિશાળ વૈજ્ઞાનિક વટવૃક્ષ બનીને વિસ્તર્યું. તેનું વિભાજન બે સુસ્પષ્ટ પરિમાણોમાં થયું:

 * આડી શાખાઓ: ભવિષ્ય નિર્ધારિત કરવા માટે કયા પદાર્થ કે માધ્યમનું વિશ્લેષણ કરવું—માનવશરીર, બાહ્ય બ્રહ્માંડ કે સૂક્ષ્મ અંકશાસ્ત્ર.

 * ઊભી પરંપરાઓ: કોઈ એક જ માધ્યમ પર પેઢી દર પેઢી સંશોધનની ઊંડાણમાં ઊતરવું—ગુરુ, શિષ્ય અને પ્રશિષ્યની સંશોધન શ્રેણી.

સમય જતાં ત્રણ મુખ્ય આડી શાખાઓ વૈશ્વિક મંચ પર પ્રતિષ્ઠિત થઈ:

શાખા ૧: દેહલક્ષણ–કૃત્રિમબુદ્ધિ સંસ્થાન (ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બાયોમેટ્રિક્સ એન્ડ એઆઇ, લુસાન)

આ સંસ્થાનના મુખ્ય વિજ્ઞાનીઓનો દૃઢ મત હતો: "માનવશરીર એ વાસ્તવમાં કુદરતે લખેલી એક દીર્ઘ આત્મકથા છે. શરત માત્ર એટલી કે તેને ડિકોડ કરતાં આવડવું જોઈએ." તેમણે વિશ્વભરમાંથી ૪૦ કરોડ માનવ-શરીરોની ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશનવાળી તસવીરો અને માપદંડો એકઠા કર્યા. આ વિરાટ ડેટાબેઝ પર તેમણે "ચિત્રગુપ્ત" નામનું મહાકાય આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલ તાલીમબદ્ધ કર્યું. જોકે આ સંસ્થાન અંદરોઅંદર અનેક ચુસ્ત સંપ્રદાયોમાં વહેંચાયેલું હતું:

 * અંગુલિ પંથ: આ સંશોધકો હાથની રેખાઓને અસ્પષ્ટ ગણી અવગણતા; તેઓ માત્ર આંગળીઓના અસ્થિ-માળખાનો જ અભ્યાસ કરતા. આંગળીઓની લંબાઈનો પારસ્પરિક ગુણોત્તર, ટેરવાંની ત્વચાનો ભૌમિતિક ઢાળ, જન્મસમયથી વૃદ્ધિનો દર અને વ્યક્તિની આંગળીનું વૈશ્વિક સરેરાશથી વિચલન. સંસ્થાનનાં પ્રોફેસર હેલ્ગા બર્ગે પોતાના આયુષ્યનાં પૂરાં ચાલીસ વર્ષ માત્ર મનુષ્યના ડાબા હાથની ટચલી આંગળીના વર્તણૂક-શાસ્ત્ર પર ન્યોછાવર કર્યાં હતાં.

 * કેશ પંથ: ખોપરીના વાળની સૂક્ષ્મ જાડાઈ, વળાંકની ત્રિજ્યા, પ્રાકૃતિક વર્ણછાયા, ફોલિકલના વિકાસની ગતિ અને જીવનનો સર્વપ્રથમ સફેદ વાળ કયા ચોક્કસ માસમાં ઊગ્યો તેનું આંકડાશાસ્ત્ર.

 * જડબું–નખ પંથ: નીચલા જડબાનો અસ્થિ-ખૂણો, નખની કુદરતી વક્રતા, નખના મૂળમાં દેખાતો સફેદ અર્ધચંદ્ર (લ્યુન્યુલા) અને તેના માસિક ઘસારાનો દર.

 * નેત્રપટલ પંથ: આંખના રેટિના પર ફેલાયેલી સૂક્ષ્મ રક્તવાહિનીઓની રચના, જાળીદાર ઘનતા અને પ્રકાશ સામે સંકોચાવાની ગતિ.

આ ઉપશાખાઓ વચ્ચે સતત બૌદ્ધિક યુદ્ધો ચાલતાં. અંગુલિ પંથ દાવો કરતો કે સમગ્ર વિધિ આંગળીના હાડકામાં કંડારાયેલી છે; જ્યારે નેત્રપટલ પંથ તેને તદ્દન ઉપરછલ્લો ભ્રમ ગણાવતો. છતાં, એક બિંદુએ સૌ સંમત હતા: 'ચિત્રગુપ્ત' એઆઈ તેમની વિશિષ્ટ પ્રયોગશાળાઓ વિના પાંગળું છે.

શાખા ૨: અંતર–ગતિ વિદ્યાપીઠ (ઉજ્જૈન)

આ પ્રાચીન નગરીમાં સ્થપાયેલી વિદ્યાપીઠની ફિલોસોફી સાવ વિપરીત હતી: "માણસ પોતાના બંધારણમાં શું લઈને જન્મ્યો છે તેનાથી કશો ફરક નથી પડતો; માણસ ક્યાં જન્મ્યો અને જીવનની શરૂઆતમાં કઈ દિશામાં કેટલી ગતિ કરી, તેનાથી તેનું ભવિષ્ય નિર્ધારિત થાય છે."

તેમના કઠોર સંશોધનનાં પરિમાણો:

 * જન્મસમયે બાળકથી નજીકના સ્થિર તારાઓ, નીહારિકાઓ, પર્વતમાળાઓ અને વહેતી નદીઓનું ત્રિ-પરિમાણીય અંતર.

 * પ્રસુતિગૃહની આસપાસ ઊગેલાં વૃક્ષો—પીપળો, વડ, તુલસી, લીમડો કે બાવળ—સાથેનું નિકટવર્તી ચુંબકીય ખેંચાણ.

 * પ્રારંભિક ગતિવિધિ: જન્મ પછીના પ્રથમ ૧૦૦૦ દિવસ દરમિયાન બાળકે આ તમામ ભૌગોલિક તત્ત્વોની સાપેક્ષમાં કઈ દિશામાં, કેટલા વેગથી પગલાં ભર્યાં.

વિદ્યાપીઠનાં અગ્રણી સંશોધક ડૉ. નર્મદા ત્રિવેદીએ બે હજાર નવજાત શિશુઓના પગની ઘૂંટીએ અત્યંત સંવેદનશીલ જીપીએસ-સેન્સર બાંધીને ત્રણ વર્ષ સુધી તેમના પ્રત્યેક ડગલાનું ટ્રેકિંગ કર્યું હતું. ડૉ. ત્રિવેદીનો ગાણિતિક દાવો હતો: "જે બાળક પોતાના પ્રથમ વર્ષમાં ઘર પાસેની નદીના વહેણની દિશા તરફ વધુ પગલાં માંડે છે, તેના જીવનનો પ્રવાહ ક્યારેય એક સ્થાને સ્થિર થઈને અટકતો નથી." પરંપરાગત એકેડેમીશિયનો આ સાંભળી મલકાતા, પણ ત્રિવેદીના અકાટ્ય ગાણિતિક આલેખો સામે કોઈ વિદ્વાન વાંધો ઉઠાવી શકતો નહીં.

શાખા ૩: અંક–અક્ષર સભા (કેમ્બ્રિજ)

આ શાખા બૌદ્ધિક જગતમાં સૌથી રહસ્યમય અને જટિલ માનવામાં આવતી. અહીં શુદ્ધ ગણિત, સૈદ્ધાંતિક રસાયણ, ક્વોન્ટમ બાયોલોજી, મનોવિજ્ઞાન અને અસ્તિત્વવાદી તત્વચિંતનનો અજીબોગરીબ સમન્વય થતો. તેમના દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલાં સમીકરણો સામાન્ય વૈજ્ઞાનિકોના મગજની બહાર હતાં:

 * વ્યક્તિના નામના પ્રથમાક્ષરના ધ્વનિતરંગનો આંકડો, તેના પિતૃ-અટકના અક્ષરોની કુલ સંખ્યા સાથે ગુણવો.

 * નામના સ્વરોની સંચયી આવૃત્તિ ગણી, જન્મ ક્ષણે વાતાવરણમાં રહેલા સાપેક્ષ ભેજના ટકા વડે તેનો ભાગાકાર કરવો.

 * પ્રાપ્ત મૂલ્યનું ચરમ મૂળ (અલ્ટીમેટ રૂટ) કાઢી, માતાના જન્મમાસના ભ્રમણકાળ સાથે તેની તુલના કરવી.

 * આ પરિણામને વ્યક્તિગત મનોવૈજ્ઞાનિક ગુણાંક અને જન્મ-નોંધણી વખતે જે કલમ વપરાઈ હતી તે શાહીના વિશિષ્ટ રાસાયણિક બંધારણ વડે અંતિમ સ્વરૂપે સમાયોજિત કરવું.

સામાન્ય પૃચ્છક વિસ્મયથી પૂછતો: "કાગળ પર વપરાયેલી શાહી કે હવાના ભેજને મારા ભાગ્ય સાથે શો સંબંધ?" આ પ્રશ્ન જ સભાની સંશોધન-ઊર્જાનું ચાલકબળ હતો. કેમ્બ્રિજ સભાના વયોવૃદ્ધ અધ્યક્ષ હંમેશાં ગર્વથી કહેતા: "જ્યાં સુધી સમગ્ર સંસારને આ સંબંધ પાછળનું રહસ્ય ન સમજાય, ત્યાં સુધી જ તો આપણું સંશોધન ચાલુ રાખવાની અનિવાર્યતા સિદ્ધ થાય છે."

એવી રીતે કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો પશુના અવાજ અને હલનચલન ઉપરથી તમારુંભવિષ્ય જોઈ આપતા. તેઓ જ્યોતિષના પૈસા ના લ્યે પણ જે તે પશુ ઉપર બેસવાનો ચાર્જ વસુલ કરે. અને તમે બેસો પછી તે પ્રાણીના હલનચલન ઉપરથી ભવિષ્ય જુવે. અને તમે પડો આખડો અને હાડકા ભાંગે તો હાડવૈદય પાસે જવાનું અને તેમાં જે કમિશન મળે તેમાં આ લોકોનું ગુજરાન ચાલે. આવી આવી તો ઘણી ઇનોવેટિવ રીતે ભવિષ્ય જોઈ આપે. 

અરે તમને હરડે કે હિંગ ખવડાવી વાયુ પરિવર્તન કેટલું થયું તેના ઉપરથી તમે ડોક્ટર બનશો કે એન્જીનીયર, કે પછી રાજકારણી તે કહી બતાવે. અલગ અલગ પદ્ધતિ ઉપર તો બે ત્રણ હાજર લોકો પી. એચ. ડી. થઇ શકે એટલી બધી અનોખી પદ્ધતિ. જીભની લંબાઈ, લાળની ચીકાશ, પરસેવાની વાસ, એક વર્ષમાં કેટલા ગુમડા કે ખીલ થયેલા તેના આધારે તમારી તો ઠીક પણ તમારા ખેતરમાં વરસાદની અને ધરતીકંપની આગાહી પણ કરે અને સચોટ પણ. એટલે આવી પ્રતિભા વચ્ચે નોબેલ ઇનામ મેળવવું એટલે બહુ મહેનત, લગન, બુદ્ધિમતા, અને સાહસની કસોટી. દુનિયામાં જ્યોતિષી તો હવે એ. આઈ. અને રોબોટ નો પણ ઉપયોગ કરતા થઇ ગયા. એટલે આગાહી ખોટી પડે તો માર રોબોટને ખાવાનો. આપણે તો ફી લઈને છુટ્ટા. 

૫. સ્ટોકહોમનો સમારંભ

૧૦ ડિસેમ્બર. સ્ટોકહોમનું ભવ્ય, સુવર્ણજડિત કૉન્સર્ટ હૉલ ખીચોખીચ ભરેલું હતું. રોયલ સ્વીડિશ એકેડેમી સામે આ વર્ષે તેના ઇતિહાસની સૌથી વિલક્ષણ અને પેચીદી કટોકટી ઊભી થઈ હતી.

જ્યોતિષ પારિતોષિકનો બંધારણીય નિયમ એવો હતો કે ભવિષ્યકથન કરતી વખતે ક્યારેય એવોર્ડ ન મળે; તેના બરાબર પચીસ વર્ષ બાદ, તે આગાહી વાસ્તવિકતાની એરણે સો ટકા સાચી ઠરે ત્યારે જ તેનું મૂલ્યાંકન થાય. પરિણામે, આ સમારંભમાં બરાબર વર્ષ ૨૦૦૧માં નોંધાયેલી સત્તાવાર આગાહીઓનું પરિણામ ઘોષિત થવાનું હતું. આશ્ચર્યજનક રીતે, સંશોધનની ત્રણેય શિખર શાખાઓએ ૨૦૦૧ની સાલમાં એક જ સામાન્ય શિશુને કેન્દ્રમાં રાખીને પોતાની મહાન આગાહીઓ સીલબંધ કવરમાં જમા કરાવી હતી.

તે બાળક એટલે કિરણ—૨૦૦૧ના ચોમાસામાં ગુજરાતના એક અવાવરું ગામમાં, નદીના કાંઠે જન્મેલો સામાન્ય યુવાન. આજે તે પચીસ વર્ષનો પરિપક્વ યુવક હતો અને એકેડેમીના ખાસ સત્તાવાર આમંત્રણથી સભાગૃહની છેલ્લી હરોળમાં સાદા ખાદીના ઝભ્ભામાં બેઠો હતો.

સમિતિએ ત્રણેય સંસ્થાઓનાં ઐતિહાસિક પરબીડિયાં ખોલીને પંચ સમક્ષ વાંચ્યાં:

 * દેહલક્ષણ–કૃત્રિમબુદ્ધિ સંસ્થાન (લુસાન): "આ બાળકની આંગળીઓના અસ્થિ-ગુણોત્તર અને નેત્રપટલની રક્તવાહિનીઓ નિર્વિવાદપણે સ્પષ્ટ કરે છે કે તે ભવિષ્યનો અત્યંત કુશળ ગણિતજ્ઞ બનશે."

 * અંતર–ગતિ વિદ્યાપીઠ (ઉજ્જૈન): "બાળક જન્મકાળથી જળપ્રવાહની દિશામાં પગલાં ભરી ચૂક્યો હોવાથી, તે જીવનભર નદીના કાંઠે જ વસવાટ કરશે અને સમાજને માર્ગદર્શન આપી દિશા ચીંધશે."

 * અંક–અક્ષર સભા (કેમ્બ્રિજ): "અક્ષર-સંખ્યા અને શાહીના ભેજનું સમીકરણ દર્શાવે છે કે તે પોતાની સીમાઓ ઓળંગી દૂરના પરદેશ સાથે સંકળાશે અને આજીવન આંકડાઓની માયાજાળમાં જ રમતો રહેશે."

હકીકત એ હતી કે કિરણ આજે પોતાના વતનના ગામની પ્રાથમિક-માધ્યમિક શાળામાં ગણિતનો સાદો શિક્ષક હતો. તે નદીકિનારે બાંધેલી નાની ઓરડીમાં જ રહેતો હતો. ત્રણેય સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ હૉલમાં પોતપોતાની જીતનો હુંકાર કરી રહ્યા હતા. લુસાન કહેતું કે ગણિત સાચું પડ્યું; ઉજ્જૈન કહેતું કે નદીકાંઠો સાચો પડ્યો; કેમ્બ્રિજ કહેતું કે આંકડા સાચા પડ્યા. ત્રણેય પક્ષો નોબેલ પ્રાઇઝની સુવર્ણમુદ્રા પર પોતાનો કાનૂની હક દાવો કરી રહ્યા હતા.

સભાખંડના વાતાવરણમાં પ્રવર્તતા વિવાદ વચ્ચે સ્વીડિશ એકેડેમીના અધ્યક્ષે માઇક હાથમાં લીધું અને છેલ્લી હરોળ તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર કરી:

"યુવાન કિરણ, આ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પરથી તું જાતે જ સ્પષ્ટ કર—આ ત્રણમાંથી તારું ભવિષ્ય વાસ્તવમાં કોણે સાચું વાંચ્યું છે?"

સમગ્ર ખંડમાં પિનપતન શાંતિ છવાઈ ગઈ. કિરણ ધીમેથી પોતાની જગ્યા પરથી ઊભો થયો. તેણે એક ક્ષણ આંખો મીંચી, ઊંડો શ્વાસ લીધો અને તદ્દન સહજ, મૃદુ સ્વરે બોલ્યો:

"માન્યવર પંડિતો, હું નાનો હતો ત્યારે મારી ગામઠી બા હંમેશાં મને કહેતી કે—માણસનું ભાગ્ય આકાશના નક્ષત્રોમાં, હાથના હાડકામાં, નદીના વહેણમાં કે કાગળના આંકડાઓમાં નથી કંડારાયેલું હોતું. ભાગ્ય તો દરરોજ સવારે પથારીમાંથી જાગીને આપણે જે સાદો-સાત્વિક નિર્ણય લઈએ છીએ, તેમાં આપણી મહેનતથી ઘડાય છે. છતાં, આજે આ મંચ પરથી હું સ્વીકારું છું કે આપ સૌની વિદ્યાએ મારા જીવનની યાત્રાને કોઈક ખૂણેથી સ્પર્શી છે. હું ગણિત ભણાવું છું, નદીના સંગાથે રહું છું અને સંખ્યાઓની દુનિયામાં રાચું છું. તેથી હું આપ ત્રણેય વિદ્વાનોનો અંતઃકરણપૂર્વક ઋણી છું."

પ્રેક્ષકગૃહમાંથી ક્ષણવાર અચંબા બાદ ધીમી, ગંભીર અને પછી ગગનભેદી તાળીઓનો ગડગડાટ ગુંજી ઊઠ્યો.

અને બરાબર એ જ પળે મંચ પર ઊભેલા એકેડેમીના વૃદ્ધ અધ્યક્ષની આંખો ચમકી ઊઠી. તેમને સમજાયું કે આલ્ફ્રેડ નોબેલે ૧૮૯૫ની ઠંડી સાંજે વસિયતનામાની છઠ્ઠી કલમ માત્ર વિજ્ઞાનીઓને નવાજવા માટે નહોતી લખી—તેમણે તો સમગ્ર માનવજાત અને તેની અણકલ્પી નિયતિ વચ્ચેના સનાતન, ગહન દ્વંદ્વ સામે એક દર્પણ ધર્યું હતું.

આગામી વિસ્તરણ માટેના પ્રકરણ-વિચારો

 * ચોથી શાખા: "સ્વતંત્ર ઇચ્છા-શક્તિ પંથ" (ધ સ્કૂલ ઓફ ફ્રી વિલ): સંશોધકોનો એક એવો ગુપ્ત વર્ગ, જે સાબિત કરવા મથે છે કે મનુષ્યનો સ્વતંત્ર સંકલ્પ કોઈપણ પૂર્વ-નિર્ધારિત ગણતરીને પલટાવી શકે છે—જેનો સ્વીકાર નોબેલ સમિતિ માટે સૌથી મોટો પડકાર બને છે.

 * ત્રણ દિગ્ગજોના અંગત સંઘર્ષો: પ્રોફેસર હેલ્ગા બર્ગનું એકાકી જીવન, ડૉ. નર્મદા ત્રિવેદીનો સરકારી તંત્ર સામે સંઘર્ષ અને કેમ્બ્રિજના અધ્યક્ષની ગાણિતિક હતાશાઓનું વ્યક્તિગત ચિત્રણ.

 * ભવિષ્યવિરોધી લહેર (ધ એન્ટિ-પ્રોફેસી મૂવમેન્ટ): વિજ્ઞાનીઓનું એક સંગઠન, જે માને છે કે ભાગ્ય પહેલેથી જાણી લેવાથી માનવજાતની સાહસવૃત્તિ અને ઉત્ક્રાંતિ કાયમ માટે કુંઠિત થઈ જાય છે.

 * ૨૫ વર્ષની ચકાસણી પ્રક્રિયાની આંટીઘૂંટીઓ: ક્વાર્ટર-સેન્ચ્યુરી વેરિફિકેશન દરમિયાન થતી વૈશ્વિક જાસૂસી, ડેટામાં છેડછાડના પ્રયાસો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોની રોમાંચક ઉપકથા.

 * કિરણની બાનું ફિલસૂફી-વિશ્વ: ગુજરાતના લોકજીવનની સાહજિક શાણપત અને આધુનિક યુરોપિયન વૈજ્ઞાનિક અભિગમ વચ્ચેનો આધ્યાત્મિક સંવાદ.

 * વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પ્રભાવ: ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીઓ, સ્ટોક માર્કેટ અને વૈશ્વિક સત્તાઓ દ્વારા જ્યોતિષ-નોબેલની આગાહીઓનો પોતાના સ્વાર્થ માટે થતો દુરુપયોગ.

થોડા વર્ષો પછી નોબેલનું  એક વીલ મળી આવ્યું જે ખરું હોવાનું મનાય છે તેમાં જ્યોતિષ વિજ્ઞાનનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી એવી નોટિસ મને બજાવવામાં આવી અને આપેલું ઇનામ પાછું માંગ્યું. જે વીલથી આઠમી આયટમ ઉમેરાયેલ તે એ. આઈ. ની કરામત દ્વારા બનાવેલી હતો તેવો ફોરેન્સિક રિપોર્ટ આવતા મારી નીચેથી ધરતી સરકી ગઈ. અને મેં કહી દીધું હું તો મઝાક કરી તમારી કસોટી કરતો હતો.