લાઈબ્રેરી
પ્રોફાઈલ
ધૂળનું શહેર જ્યાં દરેક વાતનો હિસાબ હતો, સિવાય હિસાબનો
ધૂળનું શહેર જ્યાં દરેક વાતનો હિસાબ હતો, સિવાય હિસાબનો
ધૂળનું શહેર જ્યાં દરેક વાતનો હિસાબ હતો, સિવાય હિસાબનો
૧. રેતીની નદીમાં ઉતરાણ
૧૯૦૩માં રાઈટ ભાઈઓએ વિમાન શોધ્યું, તેના પોણા બસો વરસ પહેલાંની આ વાત છે. મફતલાલ માન્ચેસ્ટરમાં કાપડનો ધંધો કરતા હતા અને તેમના એક ગ્રાહક મેક્સવેલ જોડે ભાઈબંધી થઈ ગઈ હતી. મફતલાલ વતનની ઉત્તરાયણ, પતંગ, ફાફડા અને જલેબીની વાતો કરે એટલે મેક્સવેલના મોઢામાં પાણી આવી જાય. આખરે મફતલાલના આગ્રહથી મેક્સવેલ છેક યુરોપથી ભારત આવવા નીકળ્યા, અને પતંગોથી બનાવેલા સી-પ્લેનમાં એક વિશાળ, પહોળી, રેતીથી ભરેલી નદીમાં ઊતર્યા.
મેક્સવેલને થયું કે નદી હોય તો પાણી તો હોય જ ને! મફતલાલ કહે, “ના ભાઈ ના. અહીં માણસો જ પાણીદાર છે, એટલે નદીને પાણીની જરૂર પડતી નથી.”
બંને નીચે ઊતર્યા ત્યાં તો નદીમાં રખડતા સસલાએ કૂતરા પર હુમલો કર્યો, અને કૂતરાએ ચિત્તા પર. બિચારો મેક્સવેલ ઊભી પૂંછડીએ ભાગ્યો, સીધો એક દરવાજામાં અને ત્યાંથી એક પોળમાં. મફતલાલ પાછળ રહી ગયા. ગોરો ગોરો માણસ જોઈને ટેણિયાં બૂમો પાડવા લાગ્યા, અને મેક્સવેલ દોડ્યો એક પોળથી બીજીમાં, બીજીથી ત્રીજીમાં, ત્રીજીથી ચોથીમાં. બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે, પણ પોળનો છેડો જ ન આવે! કોઈ પોળ બીજી પોળમાં ખૂલે, અને બીજી પોળ પાછી પહેલી પોળમાં. છેવટે સાંજ પડી ત્યારે એક જગ્યાએ માણસોની મોટી લાઈન જોઈને એ થોભ્યો.
કોઈને ભાંગ્યું-તૂટ્યું અંગ્રેજીમાં પૂછ્યું, “ભાઈ, આ શેની લાઈન છે?”
જવાબ મળ્યો, “કાલે ઉત્તરાયણ છે એટલે બધા ફાફડા-જલેબી લેવા ઊભા છે.”
મેક્સવેલ ભૂખ્યો હતો. એને થયું, લાઈનમાં ઊભા રહેવા કરતાં અંદર બેસીને ખાઈ લઈએ. એણે દુકાનદારને ભાવ પૂછ્યો. “ફાફડાના પચીસ પૈસા, જલેબીના ત્રીસ પૈસા.” યુરોપ જેવા ગરીબ મુલકમાંથી આવેલા મેક્સવેલે આવી સાહ્યબી જોઈ નહોતી! એણે બાજુમાં પડેલી કઢી, ચટણી અને સંભારાનો ભાવ પૂછ્યો. દુકાનદાર કહે, “એ તો ફ્રી છે.”
મેક્સવેલ તો મંડી પડ્યો. ફાફડા-જલેબી ખાતો જાય અને કઢી, ચટણી, સંભારો માગતો જાય. જેટલી વાર માગે એટલી વાર નવી વાટકીમાં આવે. પેટ ભરાઈ ગયા પછી એણે બિલ ચૂકવવા પંચાવન પૈસા ધર્યા. દુકાનદારે કહ્યું, “ભાઈ, ત્રણ હજાર રૂપિયા અને પંચાવન પૈસા થયા.”
“પણ તમે તો કહ્યું હતું કે કઢી, ચટણી, સંભારો મફત છે!”
“તમારી વાત સાચી છે. કઢી, ચટણી, સંભારો ફ્રી જ છે. આ તો વાટકીનું બિલ છે.”
૨. રાતનું સોનું, દિવસનું સોનું
ગોરા હોય એટલે એમને રિસર્ચ કરવાની ખરાબ ટેવ તો હોય જ! રાત્રે ત્રણ વાગ્યે મેક્સવેલ લટાર મારવા નીકળ્યા, તો એક ચોકમાં આખું શહેર જાગતું હતું. લારીઓ પર જાતજાતના નાસ્તા ઊતરતા હતા, અને લોકો ગરમાગરમ સેન્ડવિચ ખાતાં ખાતાં ભાવતાલ કરતા હતા. એક ભાઈએ સમજાવ્યું, “આ જગ્યાએ દિવસે સોનું તોળાય છે અને રાત્રે સેન્ડવિચ. બંનેમાં ચીજ ગરમ રાખવી પડે અને વજન બરાબર કરવું પડે!”
સવાર પડી તો એક કાકા મોટો ખાદીનો ઝભ્ભો પહેરીને એ જ ચોકની એક ઝવેરીની દુકાનમાં દાખલ થયા. મેક્સવેલ પીછો કરીને ઊંડો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. કાકાએ કહ્યું, “તમારા મોંઘામાં મોંઘા હીરા-ઝવેરાત બતાવો.” ઝવેરીએ ખાનું ખોલી એક પછી એક ઘરેણાં બતાવ્યાં. કાકા સાંજ સુધી એ હાથમાં પકડીને જોતા રહ્યા, અને દુકાન બંધ થવાના સમયે કંઈ લીધા વગર ઊભા થયા.
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આખો દિવસ ઘરેણાં જોયાં, પણ તમે કંઈ લીધું કેમ નહીં?”
કાકાએ કહ્યું, “માણસો ઘરેણાં લે છે, પણ ચોવીસ કલાક પહેરે થોડા? બસ, એમને લાગે કે હું આનો માલિક છું. પૈસા ખર્ચીને માલિક બનવાનો ફાયદો શું? જુઓ, મેં પણ આઠ કલાક ઘરેણાં પકડ્યાં. એટલો સમય હું પણ માલિક રહ્યો કે નહીં? એક નયા પૈસાના રોકાણ વગર!”
મેક્સવેલ આ સાંભળીને અચંબામાં પડી ગયા.
એટલામાં રમેશભાઈ ત્યાંથી નીકળ્યા, અને એમના પગ પર દેડકો ચડી ગયો. મેક્સવેલને આશ્ચર્ય થયું કે આ ભાઈ દેડકાને ઉતારવાનું કેમ કહેતા નથી. થોડી વાર પછી દેડકો જાતે ઊતર્યો, એટલે રમેશભાઈએ તરત એના હાથમાં ભાડાનું બિલ પકડાવી દીધું. દેડકાને પગ પર મફત થોડો બેસવા દેવાય?
થોડે આગળ ચાર ભાઈબંધ ચાની કિટલી પાસે બેઠા હતા અને એકબીજાને ચા પીવડાવવાનો જબરજસ્ત આગ્રહ કરતા હતા. થોડી વારમાં એક નાનકડા કપમાં ‘કટિંગ’ ચા આવી, અને ચારેય ભાઈબંધોએ વારાફરતી એ જ કપમાંથી ચા પીધી.
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “બધા માટે અલગ કપ કેમ નથી મંગાવતા?”
એક ભાઈએ કહ્યું, “અલગ કપ મંગાવીએ તો ચા પીવા જેટલો જ ખર્ચ કપ પાછળ થાય. એક કપમાં પીએ તો ચાનો સ્વાદ પણ આવે અને દોસ્તી પણ મજબૂત થાય.”
“પણ કપ કોનો?”
બીજો બોલ્યો, “કપવાળાનો.”
“અને ચાના પૈસા?”
ત્રીજો હસીને બોલ્યો, “એનો હિસાબ હજી બાકી છે. પહેલાં એ નક્કી થવા દો કે ચા પીવાની વાત કોણે કાઢી હતી!”
એટલામાં ચોથા ભાઈએ ખિસ્સામાંથી નાનકડી ડાયરી કાઢી. એમાં ચાની જૂની બધી એન્ટ્રીઓ હતી: ક્યારે કોણે ચા પીવડાવી, કોણે પીધી, કોણે માત્ર કપ પકડ્યો, અને કોણે ચા ઠંડી થઈ ત્યાં સુધી રાજકારણની ચર્ચા કરી.
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આ ડાયરીમાં છેલ્લે શું લખ્યું છે?”
“છેલ્લે લખ્યું છે કે હવે પછી મારે કોઈને ચા પીવડાવવી નથી.”
“તો પછી આજે કેમ પીવડાવી?”
“એ તો મેં લખ્યું છે કે હવે પછી નહીં પીવડાવું. આજની એન્ટ્રી આવતીકાલે કરીશ!”
મેક્સવેલે પહેલી વાર વિચાર્યું કે યુરોપમાં હિસાબશાસ્ત્ર ભણાવવાની જરૂર પડે છે, પણ આ શહેરમાં બાળક ચાલતાં શીખે એ પહેલાં ઉધાર-જમા શીખી જતું હશે.
૩. પોળ: જ્યાં માણસ એકલો રહી ન શકે
બીજે દિવસે સવારે મફતલાલ મળી ગયા, અને એમની આંગળી પકડીને મેક્સવેલ ફરી પોળમાં પહોંચ્યા. હવે એને પોળ ભુલભુલામણી નહીં, જીવતી-જાગતી વ્યવસ્થા લાગી. એક ઘરની બારીમાંથી સીધી પડોશીના રસોડા સુધી વાત પહોંચે, અને સામસામેના મકાનની અગાસી પરથી આખા મહોલ્લાની ખબર મળે. કોના ઘરમાં શું રંધાય છે એ જાણવા અખબાર વાંચવાની જરૂર નહોતી, અને કોના ઘરમાં શું ચાલે છે એ ન જાણવાનો અભિનય કરવા માટે કોઈ તાલીમ લેવી પડતી નહોતી.
પોળના નાકે એક ઊંચો ચબૂતરો હતો. ત્યાં કબૂતરો પણ લાઈન લગાવીને દાણા ચણતાં હતાં. મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આ પંખીઓ માટે આટલી વ્યવસ્થા?” એક વૃદ્ધે કહ્યું, “ભાઈ, અહીં ધંધો પણ હિસાબ કરીને કરાય, અને પુણ્ય પણ. પંખીને ચણ નાખીએ એ ખાતું ઉપર ચડે છે, ને એનું વ્યાજ આવતા જન્મે મળે!”
પછી એ જ વૃદ્ધે ઉમેર્યું, “ભાઈ, આ પોળમાં માણસ એકલો રહી જ ન શકે.”
મેક્સવેલ ખુશ થયો. “વાહ! એટલે બધાને એકબીજાની મદદ મળે?”
“મદદ તો મળે જ, પણ એ પહેલાં બધાને ખબર પડી જાય કે તારે મદદની જરૂર શા માટે પડી!”
નોંધ: અહીં ગોપનીયતા મોંઘી વસ્તુ છે અને સમાચાર મફત મળે છે.
૪. બજાર, ભાવ અને ‘વાજબી’ કિંમત
બંને પોળમાંથી નીકળી એક બજારમાં આવ્યા. એક દુકાનની બહાર મોટું પાટિયું હતું: “અહીં દરેક વસ્તુ વાજબી ભાવે મળે છે.”
મેક્સવેલે અંદર જઈને પૂછ્યું, “તમારી સૌથી સસ્તી વસ્તુ કઈ?”
દુકાનદારે કહ્યું, “ભાવ પૂછવાના પૈસા નથી લેતા.”
“અને ખરીદવાના?”
“એ તમારી ક્ષમતા ઉપર આધાર રાખે છે.”
“તો અહીં ભાવ નક્કી કોણ કરે છે?”
“અમે તો ભાવ કહીએ છીએ. ગ્રાહકને મોંઘું લાગે તો એની પાસે બીજો વિકલ્પ છે.”
“કયો?”
“બીજી દુકાને જઈને ત્યાંનો ભાવ સાંભળવાનો, અને પછી પાછા આવીને અમને કહેવાનો કે ત્યાં સસ્તું મળે છે.”
“પછી તમે ભાવ ઘટાડો?”
દુકાનદાર હસ્યો. “ના સાહેબ. અમે કહીએ, ‘તો ત્યાંથી જ લઈ આવો.’ એ પાછો આવીને અમારી પાસેથી જ લે છે!”
મેક્સવેલને સમજાયું કે અહીં ભાવ માત્ર વસ્તુની કિંમત નથી, એ એક સામાજિક સંબંધ છે. ગ્રાહક દુકાનદારને ઓળખતો હોય તો ભાવ અલગ, દુકાનદારના પિતાને ઓળખતો હોય તો અલગ, અને દુકાનદારના પિતા સાથે ક્યારેક હિસાબ બાકી રહ્યો હોય તો તો ભાવની ચર્ચા જ અલગ!
મફતલાલે સમજાવ્યું, “અહીં ખરીદીનો આનંદ વસ્તુ ઘરે લઈ જવામાં નથી. સાચો આનંદ તો દુકાનદારને એટલો ભાવ ઘટાડવા મજબૂર કરવામાં છે કે ઘરે જઈને પત્નીને કહી શકાય, ‘આજે તો એને સીધો કરી દીધો!’”
“અને દુકાનદારને નુકસાન?”
“એ પણ ઘરે જઈને એની પત્નીને એ જ વાત કહે છે!”
બજારના નાકે રિક્ષાવાળા ઊભા હતા. મેક્સવેલે એકને પૂછ્યું, “મીટર ચાલુ છે?” રિક્ષાવાળાએ બહુ ગંભીરતાથી કહ્યું, “મીટર તો ચાલુ છે સાહેબ, પણ એ આરામ કરે છે.” મફતલાલે કાનમાં કહ્યું, “અહીં મીટર હિસાબ માટે નથી, શોભા માટે હોય છે.”
૫. બે દુબળા-પાતળા માણસો અને એક ચપટી મીઠું
બપોર ઢળતાં બંને એક ગલીમાંથી પસાર થયા, જ્યાં દીવાલે એક જૂની, ઝાંખી છબી ટાંગેલી હતી: અડધી ધોતીમાં, હાથમાં લાકડી લઈને ચાલતો એક દુબળો-પાતળો માણસ. મેક્સવેલને નવાઈ લાગી કે આ છબી પાસે સૌ થોભીને માથું નમાવે છે, અને આ શહેરમાં કોઈ કંઈ મફતમાં કરતું નથી!
મફતલાલે કહ્યું, “આ માણસે આ જ ધરતી પર બેસીને સૂતર કાંતવાનું શીખવ્યું અને એવો હિસાબ માંડ્યો કે આખા સામ્રાજ્યની ખાતાવહી ઊંધી પડી ગઈ. એક ચપટી મીઠું ઉપાડ્યું, અને એની કિંમત એટલી ચૂકવવી પડી કે સામેવાળા હિસાબ મેળવી ન શક્યા.”
“એટલે એ પણ વેપારી હતો?”
“વેપારી નહોતો. પણ અમને હિસાબ કરતાં એ શીખવી ગયો કે કેટલાંક ખાતાંમાં નફો-નુકસાન નહીં, આત્મા ખૂલે છે.”
થોડે આગળ બીજી એક છબી હતી. કડક ચહેરો, લોખંડી નજર, ખેડૂતની ખુમારી. મફતલાલ ધીમેથી બોલ્યા, “આ બીજો માણસ. એણે પાંચસોથી વધુ રજવાડાંના ખાતાં એક જ ચોપડે ભેળવી દીધાં, અને એ પણ બિલ આપ્યા વગર. અમારા શહેરમાં કોઈ હિસાબ આટલો ચોખ્ખો કોઈએ કર્યો નથી.”
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આ બંને એકબીજાને ઓળખતા હતા?”
“ઓળખતા હતા એટલે જ ક્યારેય હિસાબ માંડ્યો નહીં. એક નક્કી કરે કે ક્યાં જવું, બીજો નક્કી કરે કે કેવી રીતે પહોંચવું!”
નોંધ: આ શહેરમાં ઘણાં બધાં ખાતાં છે, પણ કેટલાંક માણસોનાં ખાતાં ચૂકવવાં પડતાં નથી, ફક્ત યાદ રાખવાં પડે છે.
૬. શેઠનો દીકરો અને તારાઓનો હિસાબ
સાંજે મફતલાલ એને શહેરના એક જૂના કોટ પાસે લઈ ગયા, જ્યાં એક મોટા, શાંત બંગલાના આંગણામાં ઝાડ નીચે બેસીને બાળકો કંઈક માંડી રહ્યાં હતાં. ત્યાં કાપડની મિલના એક શેઠનો ભવ્ય પરિવાર રહેતો. મફતલાલે કહ્યું, “આ કુટુંબે કાપડમાંથી જે કમાયું એ બધું ભણતર, કળા અને વિજ્ઞાનમાં વાવી દીધું. એક દીકરો તો રેતી ભરેલી નદીમાં પતંગની જેમ રોકેટ ચડાવવાની વાતો કરતો હતો.”
“રોકેટ? એટલે આ લોકો તારા સુધી જવા માગે છે?”
“ના, તારાઓનો હિસાબ માંડવા માગે છે. શેઠનો દીકરો હતો, એટલે એને લાગ્યું કે મિલમાં કાપડનો હિસાબ રાખીએ છીએ તો આકાશમાં કેમ નહીં!” મફતલાલે કહ્યું. “એની બહેનો નૃત્ય અને સંગીતનો હિસાબ કરતી, અને માતા દાન-ધર્મમાં એવી ખુલ્લા હાથે ખર્ચતી કે મુનીમ રાતે સ્વપ્નમાં બૂમ પાડતો, ‘શેઠાણી, ખાતું બોલે છે!’”
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આટલું બધું આપીને આ લોકો ગરીબ નથી થયા?”
“એ તો અહીંની મજા છે. આ શહેરમાં બીજા બધા હિસાબ સીધા ચાલે છે, પણ દાનનો હિસાબ ઊંધો ચાલે: જેટલું વધારે આપો એટલું ખાતું ભરાય.”
મેક્સવેલ ત્યાં થોડી વાર ઊભો રહ્યો. એને થયું કે કાલે પતંગથી આવ્યો હતો, કદાચ એક દિવસ રોકેટથી પાછા જવાનું પણ સૂઝી આવે.
૭. ટેકરી પરની શાળા અને કિટલી પરનું વર્ગખંડ
રાત્રે ચા પીવા નીકળ્યા ત્યારે એક ટેકરી જેવા વિસ્તારમાં લાલ ઈંટોની એક ભવ્ય ઇમારત દેખાઈ. અંદર દેશભરના હોંશિયાર યુવાનો કેસ સ્ટડી ઉકેલતા હતા, અને ત્યાં ‘હિસાબ’ને ‘મેનેજમેન્ટ’ કહેતા હતા. મફતલાલે કહ્યું, “અહીં દેશભરના હોંશિયાર છોકરા ભણવા આવે છે, અને ભણતાં ભણતાં શીખે છે કે ખરો હિસાબ તો બહાર કિટલી પર ભણાય છે.”
બહાર કિટલીવાળો ચા ઉકાળતો ઉકાળતો ભણેલા છોકરાઓને કહેતો હતો, “સાહેબ, તમારા કેસ સ્ટડીમાં એક ખૂટે છે: ઉધારમાં ચા પીતો ગ્રાહક.”
મેક્સવેલે પૂછ્યું, “આ લોકો કાપડથી શરૂ થઈને આકાશ સુધી, અને હવે ઈંટની આ ઇમારત સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યા?”
“ભાઈ, અમે બધું એક જ ન્યાયે કરીએ છીએ. જે શીખવા જેવું હોય એ શીખવવા માટે પૈસા ખર્ચીએ, અને જે શીખવી શકાય નહીં એને ચાની કિટલી પર છોડી દઈએ.”
શહેરમાં એક બીજી ઇમારત પણ એવી જ ઠાવકી ઊભી હતી, જેની ઈંટોએ આ ધરતી પર ગુજરાતને પહેલી વાર ‘કૉલેજ’ શબ્દ શીખવ્યો હતો. મફતલાલ ત્યાં અટક્યા. “આ છે અમારી પહેલી કૉલેજ. એ પહેલાં અમે ભણતા નહોતા એવું નહીં, પણ એ પછી ભણવાનો હિસાબ ડિગ્રીમાં રાખવા લાગ્યા!” મેક્સવેલે ઉમેર્યું, “અને હવે ડિગ્રી પણ ભાવતાલ કરીને લેવાય છે?” મફતલાલ હસ્યા, “ના, ડિગ્રી તો ફક્ત લગ્નબજારમાં ભાવતાલ કરીને લેવાય.”
૮. ગોળીઓનું શહેર
એ રાત્રે ચા-કિટલી પરથી પાછા વળતાં મેક્સવેલને માથું દુખવા લાગ્યું. એક નાનકડી દુકાનમાં ગયા, ત્યાં કાઉન્ટર પર ભાઈ બેઠા હતા. મેક્સવેલે કહ્યું, “કંઈક દવા આપો.” ભાઈએ એક ગોળી આપી અને ભાવ કહ્યો: દોઢ રૂપિયો.
“ગોળીનો ભાવ આટલો ઓછો?”
“ગોળી ઓછા ભાવની છે, સાહેબ. ગળવાની સલાહનો ભાવ અલગ.”
“અને સલાહ?”
“સલાહ પણ મફત, પણ તમે પૂછ્યા વગર ગોળી લો તો કચકચ કરવાનો ભાવ અલગ!”
મફતલાલે ગર્વથી કહ્યું, “આ કંઈ સામાન્ય ગોળી નથી, ભાઈ. આ શહેરમાં એક એવી કૉલેજ હતી જે એશિયાની સૌથી મોટી ફાર્મસી કૉલેજ ગણાતી. ત્યાંથી નીકળેલા છોકરાઓએ આખા ગુજરાતમાં દવાના કારખાનાં માંડ્યાં. આજે દેશમાં જે દવાઓ બને છે એનો લગભગ પિસ્તાળીસ ટકા ભાગ આ ધરતી બનાવે છે. એટલે અમે જ્યાં જઈએ ત્યાં માથું દુખે તો દવા અને દુખે નહીં તો દવાનો ધંધો!”
મેક્સવેલે ગોળી ગળી અને કહ્યું, “તો તમે લોકો જગતના માથાનો દુખાવો મટાડો છો?”
“ના ભાઈ, માથાનો દુખાવો તો અમે જ વહેંચીએ છીએ. દવા અમે એની બનાવીએ છીએ.”
મેક્સવેલે નોટબુકમાં લખ્યું: અહીંના લોકો માથું દુખે તો પણ ધંધાની તક જુએ છે, અને ધંધાની તક ન હોય તો પણ સલાહ આપવાનું ચૂકતા નથી.
૯. ગરબો: હિસાબ વગરનું વર્તુળ
પછીની સાંજે શહેરમાં એક નવો જ રંગ છવાયો. નવ રાતોનો ઉત્સવ શરૂ થયો હતો. શેરીઓમાં ગરબા, ચોકમાં ગરબા, પોળમાં ગરબા, ખુલ્લાં મેદાનોમાં ગરબા. ચોકની વચ્ચે માટીના ગરબામાં દીવો પ્રગટ્યો, અને આખું શહેર એની આસપાસ ગોળ ફરવા લાગ્યું: ત્રણ તાળી, ચાર તાળી, દોઢિયું, હીંચ. મેક્સવેલ ખૂણામાં ઊભો રહીને જોતો હતો.
મફતલાલે કહ્યું, “ચાલો, તમે પણ.”
“મને ગરબા આવડતા નથી.”
“કોઈને આવડતા નથી ભાઈ. બધા ફક્ત બીજાની પાછળ ફરે છે. જે પહેલાં ફરવા લાગે એ ગુરુ!”
થોડી વારમાં મેક્સવેલ વર્તુળમાં ભળી ગયો. તાળી પાડી, પગ ઉપાડ્યા, ખોટા પડ્યા, પાછા સાચા થયા. બાજુમાં એક ડોસીમા હતાં જે એને દર ચોથા તાલે ધક્કો મારતાં, અને એક નાનકડી છોકરી જે એના દરેક ખોટા પગલે હસી પડતી. રાતના અગિયાર વાગ્યા ત્યાં સુધી એને ખબર ન રહી કે એણે આખા દિવસમાં કશાનો હિસાબ પૂછ્યો નથી.
એણે ઊભા રહીને આસપાસ નજર નાખી. અહીં કોઈ કોઈને ગણતું નહોતું: કોણે કેટલા ચક્કર માર્યા, કોણે કેટલી વાર તાળી પાડી, કોણે કોની સાથે કેટલો તાલ મેળવ્યો. દરેક જણ ગોળ ગોળ ફરતું હતું, અને બધાનું કેન્દ્ર એક જ હતું: વચ્ચે ઝળહળતો નાનકડો દીવો. એ દીવાનો કોઈ ભાવ નહોતો, કોઈ બિલ નહોતું, કોઈ માલિક નહોતો.
મેક્સવેલ મફતલાલ પાસે ગયો. “આ શહેરમાં દરેક વસ્તુનો હિસાબ થાય છે, ફક્ત આનો નથી.”
મફતલાલે કહ્યું, “ભાઈ, જે વસ્તુનો હિસાબ ન થાય એને જ અમે ‘પ્રસાદ’ કહીએ છીએ.”
૧૦. વિદાય
બીજા દિવસે મેક્સવેલે કહ્યું, “હવે મને યુરોપ પાછા જવું છે.”
“કેમ? શહેર ગમ્યું નહીં?”
“શહેર તો બહુ ગમ્યું. પણ એક સવાલ મને પજવે છે. અહીં દરેક વસ્તુનો હિસાબ થાય છે: ચાની વાટકીનો, પતંગનો, રસ્તાનો, ભાવનો, મિત્રતાનો, અરે દેડકાના પગ પર બેસવાનો પણ! આટલા હિસાબ વચ્ચે માણસને પોતાની જાત માટે કેટલો સમય મળે છે?”
મફતલાલ થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. પછી બોલ્યા, “ભાઈ, અહીં માણસ સમયનો પણ હિસાબ રાખે છે. પણ ક્યારેક હિસાબ કરતાં કરતાં સમય જતો રહે છે એનો હિસાબ રાખવાનું રહી જાય છે.”
“એટલે આ શહેરમાં હિસાબનો પણ હિસાબ થાય છે?”
“ના ભાઈ. હિસાબનો હિસાબ થાય તો પછી હિસાબ જ ક્યાં બચે?”
બંને હસી પડ્યા.
મેક્સવેલ વિદાય લેવા નીકળ્યો ત્યારે મફતલાલે એને ફાફડા-જલેબીનું એક પાર્સલ આપ્યું.
“આ કેટલાના?”
“મિત્રતાની ભેટ છે. પૈસા નહીં.”
મેક્સવેલ રાજી થઈ ગયો. એણે પાર્સલ હાથમાં લીધું, અને પછી તરત પૂછ્યું, “પણ પાર્સલની વાટકીનું બિલ તો નહીં આવે ને?”
મફતલાલ એટલા જોરથી હસ્યા કે બાજુની દુકાનવાળાએ પૂછ્યું, “શું થયું શેઠ? કોઈ નવો ધંધો મળ્યો?”
“ના ભાઈ, એક ગોરાને હિસાબ સમજાવ્યો!”
સી-પ્લેનની પતંગ ઊંચે ચડી, અને રેતીની નદી ધીમે ધીમે નાની થતી ગઈ. મેક્સવેલે પોતાની ડાયરીમાં છેલ્લી નોંધ લખી:
આ શહેરમાં માણસ વસ્તુ ખરીદે એ પહેલાં ભાવ પૂછે છે, મિત્રતા કરે એ પહેલાં સંબંધ સમજે છે, અને મફત વસ્તુ મળે ત્યારે પણ એની સાથે શું વધારાનું આવશે એ પૂછવાનું ભૂલતો નથી. પણ એક વાત હજી સમજાતી નથી. અહીં દરેકને હિસાબ આવડે છે, તો આખા શહેરનો હિસાબ કોણ રાખે છે?
વિમાન વાદળોમાંથી નીકળ્યું ત્યારે નીચે શહેરમાં ક્યાંક એક નાનો દીવો ઝગમગતો દેખાયો, અને એની આસપાસ બધા ગોળ ફરતા હતા.
કદાચ એ જ આ શહેરનું સૌથી મોટું રહસ્ય છે.
