యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి

వేదవిజ్ఞానంలో అపారమైన పాండిత్యం సంపాదించిన ఒక మహర్షి, తన గురువు ఆగ్రహానికి గురై నేర్చుకున్న విద్యనంతా తిరిగి సమర్పించాల్సిన పరిస్థితి ఎదుర్కొన్నాడు. జీవితమంతా అంకితం చేసి సంపాదించిన జ్ఞానాన్ని కోల్పోయినా ఆయన నిరాశ చెందలేదు. మరింత ఉన్నతమైన జ్ఞానాన్ని సాధించాలనే సంకల్పంతో కఠోర తపస్సుకు పూనుకున్నాడు. చివరకు సూర్యభగవానుని అనుగ్రహంతో శుక్లయజుర్వేదాన్ని పొందడమే కాకుండా, ఆత్మతత్త్వంపై చేసిన మహోన్నత బోధనలతో భారతీయ వేదాంత చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచాడు. ఆ మహాజ్ఞానియే యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి!

ప్రాచీన భారతదేశంలోని మహోన్నత వేదర్షులలో యాజ్ఞవల్క్యునికి విశిష్టస్థానం ఉంది. ఆయన వైశంపాయన మహర్షి శిష్యుడిగా యజుర్వేదాన్ని అధ్యయనం చేశాడు. అసాధారణమైన గ్రహణశక్తి, వేదాధ్యయనంపై అపారమైన ఆసక్తితో కొద్దికాలంలోనే గొప్ప పాండిత్యాన్ని సంపాదించాడు. అయితే ఒక సందర్భంలో ఇతర శిష్యుల సామర్థ్యాన్ని తక్కువగా అంచనా వేసేలా మాట్లాడటంతో గురువు ఆగ్రహానికి గురయ్యాడు.

‘‘యాజ్ఞవల్క్యా! నీకు నేర్పిన విద్యపై ఇంత గర్వం ఎందుకు? నా వద్ద నేర్చుకున్న యజుర్వేదాన్ని తిరిగి సమర్పించు!’’ అని వైశంపాయనుడు ఆదేశించాడు.

గురువాజ్ఞను శిరసావహించిన యాజ్ఞవల్క్యుడు తాను నేర్చుకున్న వేదమంత్రాలను యోగశక్తితో వెలువరించినట్లు పురాణ సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇతర శిష్యులు తిత్తిరి పక్షుల రూపంలో వాటిని స్వీకరించారని, ఈ సంఘటనతో తైత్తిరీయ శాఖకు సంబంధం ఏర్పడిందని సంప్రదాయ కథనం వివరిస్తుంది.

జ్ఞానాన్ని కోల్పోయిన యాజ్ఞవల్క్యుడు కొంతకాలం తీవ్రమైన ఆవేదన అనుభవించాడు. అయితే గతాన్ని తలచుకుని నిరాశలో మునిగిపోవడం కంటే, నూతన విద్యను సంపాదించడమే ఉత్తమమని నిర్ణయించుకున్నాడు.

‘‘నేర్చుకున్నది కోల్పోయానని ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెడితే నా జీవితానికి సార్థకత ఏముంటుంది? జ్ఞానసాగరం అనంతమైనది. ఒక మార్గం మూసుకుపోయినా మరో మార్గాన్ని అన్వేషించాలి’’ అని సంకల్పించుకున్నాడు.

అనంతరం సూర్యభగవానుని ఆరాధిస్తూ కఠోర తపస్సు ప్రారంభించాడు. ఆయన అచంచలమైన సాధనకు ప్రసన్నమైన సూర్యుడు అశ్వరూపంలో ప్రత్యక్షమై శుక్లయజుర్వేదాన్ని ఉపదేశించినట్లు వేద సంప్రదాయం పేర్కొంటుంది. ఈ విధంగా యాజ్ఞవల్క్యుడు వాజసనేయి శాఖకు ప్రధాన ఋషిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

అయితే ఆయన జీవితంలోని మహోన్నత ఘట్టం కేవలం వేదవిజ్ఞానాన్ని సంపాదించడం కాదు. ఆ జ్ఞానాన్ని ఆత్మసాక్షాత్కారానికి మార్గంగా మలచుకోవడమే.

విదేహ రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన జనక మహారాజు ఒకసారి గొప్ప బ్రహ్మవిద్యా సభను నిర్వహించాడు. దేశంలోని ప్రసిద్ధ మహర్షులు, తత్త్వవేత్తలు అక్కడ సమావేశమయ్యారు. బ్రహ్మతత్త్వాన్ని అత్యంత లోతుగా వివరించగల జ్ఞాని ఎవరన్నది తెలుసుకోవాలనే సంకల్పంతో రాజు విలువైన బహుమతిని ప్రకటించాడు.

ఆ సభలో యాజ్ఞవల్క్యుడు కూడా పాల్గొన్నాడు. గార్గి, ఉద్దాలకుడు తదితర విద్వాంసులు ఆయనను అనేక క్లిష్టమైన ప్రశ్నలు అడిగారు. ముఖ్యంగా గార్గి విశ్వానికి ఆధారమైన పరమతత్త్వం గురించి ప్రశ్నించింది.

‘‘మహర్షీ! ఈ విశ్వమంతా దేనిపై ఆధారపడి ఉంది? ఆకాశానికే ఆధారమైన శాశ్వత సత్యమేమిటి?’’

యాజ్ఞవల్క్యుడు ప్రశాంతంగా సమాధానమిస్తూ సమస్త జగత్తుకు ఆధారమైన అక్షరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని వివరించాడు. అది స్థూలమైనది కాదు, సూక్ష్మమైనది కాదు; ఇంద్రియాలకు అందని, నాశనరహితమైన పరమసత్యమని బోధించాడు.

ఆయన జ్ఞానగాంభీర్యానికి సభలోని పండితులు ఆశ్చర్యపోయారు. గార్గి కూడా మహర్షి తాత్త్విక వివరణను గౌరవంతో స్వీకరించింది.

యాజ్ఞవల్క్యుని జీవితంలో మరో విశిష్టమైన సంఘటన ఆయన భార్య మైత్రేయితో జరిగిన సంభాషణ. గృహస్థాశ్రమాన్ని విడిచి ఆధ్యాత్మిక సాధనకు అంకితం కావాలని నిర్ణయించుకున్న మహర్షి, తన సంపదను భార్యలైన మైత్రేయి, కాత్యాయనిల మధ్య పంచాలని భావించాడు.

అప్పుడు మైత్రేయి ఒక అసాధారణమైన ప్రశ్న అడిగింది.

‘‘స్వామీ! ఈ భూమండలమంతా సంపదతో నిండి నాకు లభించినా, దాని ద్వారా అమృతత్వాన్ని పొందగలనా?’’

యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానమిచ్చాడు.

‘‘అమృతత్వస్య తు నాశాస్తి విత్తేన’’ (బృహదారణ్యకోపనిషత్తు 2.4.2)

సంపదతో అమృతత్వాన్ని పొందలేమని ఈ ఉపనిషత్తు వాక్యం తెలియజేస్తుంది.

ఆ మాటలు విన్న మైత్రేయి మరింత వినయంతో, ‘‘స్వామీ! అమృతత్వాన్ని ప్రసాదించలేని సంపదతో నాకు ప్రయోజనమేమిటి? మీరు తెలుసుకున్న ఆ పరమజ్ఞానాన్ని నాకు ఉపదేశించండి’’ అని ప్రార్థించింది.

ఆమె జ్ఞానతృష్ణను చూసి యాజ్ఞవల్క్యుడు సంతోషించాడు.

‘‘ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మంతవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః’’ (బృహదారణ్యకోపనిషత్తు 2.4.5)

ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలంటే ముందుగా గురువుల నుంచి శ్రవణం చేయాలి. అనంతరం విన్న విషయాలను మననం చేసుకుని, నిరంతర ధ్యానంతో ఆ సత్యాన్ని అనుభవంలోకి తెచ్చుకోవాలని మహర్షి బోధించాడు.

ఈ ఉపదేశం వేదాంత సంప్రదాయానికి పునాదిగా నిలిచింది. శరీరం మార్పులకు లోనవుతుంది. సంపదలు నశించవచ్చు. అధికారాలు అంతరించిపోవచ్చు. కానీ అద్వైత వేదాంతం ప్రకారం వీటన్నింటికీ సాక్షిగా నిలిచే ఆత్మస్వరూపం నిత్యమైనది.

యాజ్ఞవల్క్యుని బోధనలో మరో గొప్ప విశేషం ఉంది. ఆయన జ్ఞానాన్ని కేవలం మహర్షులకే పరిమితం చేయలేదు. జనకుని వంటి రాజులకు, గార్గి వంటి తత్త్వజిజ్ఞాసులకు, మైత్రేయి వంటి ఆధ్యాత్మిక సాధకులకు సమానంగా బోధించాడు. సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపన ఉన్న ప్రతి వ్యక్తికీ జ్ఞానమార్గం అందుబాటులో ఉండాలని ఆయన జీవితం తెలియజేస్తుంది.

యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి జీవితం మనకు మూడు మహత్తర సత్యాలను బోధిస్తుంది. అపజయం ఎదురైనా ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. విద్య ఎంత పెరిగినా వినయాన్ని కోల్పోకూడదు. సంపాదించిన జ్ఞానాన్ని ఆత్మోన్నతితోపాటు ఇతరుల శ్రేయస్సుకు వినియోగించాలి. గురువు వద్ద నేర్చుకున్న విద్యను కోల్పోయిన శిష్యుడు, తన పట్టుదలతో వేదాంత చరిత్రలో మహాజ్ఞానిగా ఎదిగాడు. సంపదకంటే జ్ఞానం గొప్పది; పాండిత్యంకంటే వివేకం ఉన్నతమైనది; ప్రపంచాన్ని తెలుసుకోవడంకంటే తనలోని ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడమే మానవజన్మ పరమార్థమని చాటిచెప్పిన మహనీయుడు యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి!

(సి.హెచ్. ప్రతాప్)