సరస్వతీదేవి వైభవం

ఒకప్పుడు వేదవేదాంగాలను అపారమైన ప్రతిభతో అధ్యయనం చేసి, మహాపండితుడిగా కీర్తి పొందిన యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి ఒక్కసారిగా తన విద్యాజ్ఞానాన్ని కోల్పోయాడు. నిన్నటివరకు ఆయన నోటి నుంచి నిరాటంకంగా ప్రవహించిన వేదమంత్రాలు ఇప్పుడు జ్ఞాపకానికి రావడం లేదు. ఎన్నో సంవత్సరాల కఠోర సాధనతో సంపాదించిన విజ్ఞానం, అసాధారణమైన జ్ఞాపకశక్తి ఆయనను విడిచిపోయాయి. అనేకమంది శిష్యులకు వేదవిద్యను బోధించిన మహాజ్ఞాని, ఇప్పుడు తాను నేర్చుకున్న విషయాలను సైతం గుర్తుచేసుకోలేని నిస్సహాయ స్థితికి చేరుకున్నాడు. ఒకప్పుడు తన పాండిత్యంతో సభలను అబ్బురపరిచిన మహర్షి జీవితంలో ఏర్పడిన ఈ అనూహ్యమైన పరిణామం ఆయనను తీవ్ర ఆవేదనకు గురిచేసింది. అయితే ఆ సంక్షోభమే ఆయనను జ్ఞానానికి అధిష్ఠానదేవత అయిన సరస్వతీమాత అనుగ్రహం వైపు నడిపించింది.

శ్రీమద్దేవీ భాగవతం నవమ స్కంధంలో వర్ణించిన ఈ సంఘటన జ్ఞానానికి మూలమైన సరస్వతీదేవి మహిమను, విద్యతోపాటు వినయం ఎంత అవసరమో తెలియజేస్తుంది.

ఒకనాడు దేవర్షి నారదుడు నారాయణ మహర్షిని దర్శించి, ‘‘మహానుభావా! జగన్మాత అనేక దివ్యరూపాలలో వ్యక్తమవుతుందని తెలుసుకున్నాను. అయితే సమస్త విద్యలకు అధిష్ఠానదేవత అయిన సరస్వతీదేవి మహిమను, ఆమెను ఆరాధించిన మహర్షుల విశేషాలను వివరించండి’’ అని ప్రార్థించాడు.

నారాయణ మహర్షి సంతోషించి, ‘‘నారదా! సరస్వతి కేవలం మాటలకు అధిదేవత కాదు. జ్ఞానం, జ్ఞాపకశక్తి, వివేకం, సృజనాత్మకత, సత్యాన్ని వ్యక్తీకరించే సామర్థ్యాలకు ఆధారమైన దివ్యశక్తి. ఆమె అనుగ్రహంతో అజ్ఞానాంధకారం తొలగి విద్యాప్రకాశం వికసిస్తుంది’’ అని వివరించాడు.

ఆదౌ సరస్వతీపూజా శ్రీకృష్ణేన వినిర్మితా ।

యత్ప్రసాదాన్మునిశ్రేష్ఠ మూఢో భవతి పణ్డితః ॥

(దేవీ భాగవతం 9.4.10)

‘‘మహర్షీ! సరస్వతీదేవి ఆరాధనను శ్రీకృష్ణుడు ప్రవేశపెట్టినట్లు పురాణం వివరిస్తోంది. ఆమె అనుగ్రహంతో అజ్ఞాని కూడా పండితుడిగా ఎదగగలడు’’ అని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది. ఇక్కడ దైవానుగ్రహం అంటే సాధనకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు; జ్ఞానార్జనకు అవసరమైన అంతఃప్రేరణగా గ్రహించాలి.

అనంతరం నారాయణ మహర్షి యాజ్ఞవల్క్యుని జీవితంలో జరిగిన విశేషాన్ని వివరించడం ప్రారంభించాడు.

యాజ్ఞవల్క్యుడు అసాధారణమైన మేధాశక్తి కలిగిన వేదపండితుడు. అయితే గురువుతో ఏర్పడిన విభేదాల కారణంగా ఆయన శాపానికి గురై, సంపాదించిన విద్యను, జ్ఞాపకశక్తిని కోల్పోయినట్లు దేవీ భాగవతం పేర్కొంటుంది. తన జీవితానికే ఆధారమైన విద్య అంతరించిపోవడంతో మహర్షి తీవ్రమైన ఆవేదనకు గురయ్యాడు.

‘‘ఇంతకాలం నేర్చుకున్న జ్ఞానం నన్ను విడిచిపోయింది. ఇక నా జీవితానికి సార్థకత ఏమిటి? ఇతరులకు జ్ఞానాన్ని బోధించిన నేను ఇప్పుడు ఎవరిని ఆశ్రయించాలి?’’ అని ఆయన మనసులో కలత చెందాడు.

అయితే నిరాశతో కుంగిపోవడానికి బదులుగా తిరిగి విద్యను సంపాదించాలనే సంకల్పంతో సూర్యభగవానుని ఆరాధించడం ప్రారంభించాడు. పవిత్రమైన ప్రదేశంలో కఠోర తపస్సు చేస్తూ, తన అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించాలని సూర్యుని ప్రార్థించాడు.

మహర్షి తపస్సుకు ప్రసన్నమైన సూర్యభగవానుడు ప్రత్యక్షమై వేదవేదాంగాలను ఉపదేశించాడు. అనంతరం ఒక ముఖ్యమైన సలహా ఇచ్చాడు.

సూర్యస్తం పాఠయామాస వేదం వేదాఙ్గమీశ్వరః ।

ఉవాచ స్తౌహి వాగ్దేవీం భక్త్యా చ స్మృతిహేతవే ॥

(దేవీ భాగవతం 9.5.4)

సూర్యభగవానుడు యాజ్ఞవల్క్యునికి వేదవేదాంగాలను బోధించి, జ్ఞాపకశక్తిని తిరిగి పొందడానికి సరస్వతీదేవిని భక్తితో స్తుతించాలని సూచించినట్లు ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.

ఆ ఉపదేశంతో యాజ్ఞవల్క్యుని హృదయంలో నూతనమైన ఆశ వికసించింది. పవిత్ర స్నానం చేసి, నిర్మలమైన మనస్సుతో వాగ్దేవిని ధ్యానించడం ప్రారంభించాడు. గతంలోని పాండిత్యగర్వాన్ని విడిచిపెట్టి, విద్య కోసం పరితపించే సాధకుడిగా జగన్మాతను శరణు వేడాడు.

కృపాం కురు జగన్మాతర్మామేవం హతతేజసమ్ ।

గురుశాపాత్స్మృతిభ్రష్టం విద్యాహీనం చ దుఃఖితమ్ ॥

(దేవీ భాగవతం 9.5.6)

‘‘జగన్మాతా! గురుశాపంతో జ్ఞాపకశక్తిని, విద్యాతేజస్సును కోల్పోయి దుఃఖిస్తున్న నన్ను కరుణించు’’ అని యాజ్ఞవల్క్యుడు ప్రార్థించాడు.

ఆయన కళ్లలో కన్నీళ్లు తిరిగాయి. కానీ అవి కేవలం కోల్పోయిన విద్య కోసం కార్చిన కన్నీళ్లు కాదు. తన పరిమితులను గుర్తించి, జ్ఞానానికి మూలమైన దైవశక్తిని ఆశ్రయించిన సాధకుని హృదయంలో పుట్టిన వినయానికి ప్రతీకలు.

అనంతరం మహర్షి జగన్మాతను మరో విశిష్టమైన వరం కోరాడు.

జ్ఞానం దేహి స్మృతిం విద్యాం శక్తిం శిష్యప్రబోధినీమ్ ।

గ్రన్థకర్తృత్వశక్తిం చ సుశిష్యం సుప్రతిష్ఠితమ్ ॥

(దేవీ భాగవతం 9.5.7)

‘‘అమ్మా! నాకు జ్ఞానాన్ని, జ్ఞాపకశక్తిని, విద్యను ప్రసాదించు. శిష్యులకు బోధించే సామర్థ్యాన్ని, గ్రంథరచనా ప్రతిభను, ఉత్తమ శిష్యులను అనుగ్రహించు’’ అని ఈ శ్లోకంలో మహర్షి ప్రార్థించాడు.

ఈ ప్రార్థనలో అపూర్వమైన ఆధ్యాత్మిక సందేశం దాగి ఉంది. యాజ్ఞవల్క్యుడు తనకు విద్య తిరిగి రావాలని మాత్రమే కోరుకోలేదు. ఆ విద్యను ఇతరులకు బోధించే శక్తిని కూడా అభ్యర్థించాడు. జ్ఞానం స్వార్థం కోసం దాచుకునే సంపద కాదు; ఇతరులకు పంచినప్పుడు మరింత విలువను పొందే మహత్తరమైన సంపద అని ఆయన ప్రార్థన తెలియజేస్తుంది.

యాజ్ఞవల్క్యుని భక్తిపూర్వక స్తోత్రానికి సరస్వతీదేవి ప్రసన్నురాలైంది. దివ్యతేజస్సుతో ప్రత్యక్షమైన జగన్మాత మహర్షిని అనుగ్రహించి, గొప్ప కవిగా, పండితుడిగా, వాక్పటిమ కలిగిన జ్ఞానిగా వెలుగొందాలని ఆశీర్వదించింది.

ఆ దివ్యానుగ్రహంతో మహర్షి హృదయంలో జ్ఞానప్రకాశం తిరిగి వికసించింది. నిరాశ స్థానంలో ఆత్మవిశ్వాసం, ఆవేదన స్థానంలో ఆనందం, అయోమయం స్థానంలో వివేకం నెలకొన్నాయి. తాను పొందిన జ్ఞానాన్ని లోకానికి అందించాలనే సంకల్పంతో ఆయన తన ఆధ్యాత్మిక సాధనను కొనసాగించాడు.

ఈ గాథలో సరస్వతీదేవి కేవలం విద్యను ప్రసాదించే దేవతగా మాత్రమే కనిపించదు. జ్ఞానాన్ని కోల్పోయిన సాధకుడికి ఆశను, నిరాశలో ఉన్న హృదయానికి ధైర్యాన్ని, ప్రయత్నించే మనిషికి అంతఃప్రేరణను అందించే దివ్యమాతగా దర్శనమిస్తుంది.

భగవద్గీత నాలుగవ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు ‘‘న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే’’ (4.38) అని బోధించాడు. ఈ లోకంలో జ్ఞానంతో సమానమైన పవిత్రమైనది మరొకటి లేదని దీని అర్థం.

అయితే నిజమైన విద్య కేవలం పుస్తకపఠనంతో పరిపూర్ణం కాదు. నేర్చుకున్న విషయాలను లోతుగా ఆలోచించడం, సత్యాసత్యాలను వివేచించడం, ఇతరుల పట్ల వినయంతో వ్యవహరించడం, సంపాదించిన జ్ఞానాన్ని సమాజ శ్రేయస్సుకు వినియోగించడం ద్వారా విద్యకు సార్థకత లభిస్తుంది.

యాజ్ఞవల్క్యుని జీవితం ప్రతి విద్యార్థికీ, ఉపాధ్యాయుడికీ, జ్ఞానాన్వేషకుడికీ ఆదర్శప్రాయమైనది. ఒకసారి అపజయం ఎదురైందని ప్రయత్నాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు. జ్ఞాపకశక్తి తగ్గిందని నిరాశ చెందకూడదు. సాధన, ఏకాగ్రత, గురువుల మార్గదర్శకత్వం, ఆత్మవిశ్వాసంతో ముందుకు సాగాలి. ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో సరస్వతీ ఆరాధన ఈ నిరంతర విద్యాసాధనకు పవిత్రమైన ప్రేరణగా నిలుస్తుంది.

యాజ్ఞవల్క్యుడు కోల్పోయిన విద్యను తిరిగి సంపాదించడమే కాదు; జ్ఞానంతోపాటు వినయం, భక్తి, సేవాభావం ఎంత అవసరమో ప్రపంచానికి చాటిచెప్పాడు. ధనం తరగిపోవచ్చు, అధికారం అంతరించిపోవచ్చు, కీర్తి కాలగర్భంలో కలిసిపోవచ్చు. కానీ వివేకంతో కూడిన విద్య మానవజీవితాన్ని వెలిగిస్తుంది. సరస్వతీదేవి అనుగ్రహమంటే అజ్ఞానాన్ని తొలగించే జ్ఞానజ్యోతి. ఆ జ్యోతి మనలో వెలిగితే మన జీవితమే కాదు, మన ద్వారా మరెన్నో జీవితాలు ప్రకాశిస్తాయి!