રેતમાં રંગોળી

 રેતમાં રંગોળી

પ્રોબ ~ રંગહીન વરસાદ.

 કચ્છના ખાવડા પાસે પથરાયેલા સફેદ રણમાં રેલવેના પાટા જાણે રેતીની અનંત ચાદર પર પોતાની સોડ લંબાવીને દૂર ક્ષિતિજ સુધી પહોંચી ગયા હતા. દિવસ આખો સૂરજના તાપમાં તપેલું રણ સાંજ પડતાં શાંત થઈ જતું.

 પવનની હળવી લહેરો રેતીના કણોને સરકાવતી અને ક્યારેક આખા રણને કોઈ અદૃશ્ય કલાકારની કેનવાસ બનાવી દેતી.


 ખાવડા સ્ટેશન પહેલાં આવેલા રેલવે ફાટક પરથી રોજ સાંજે સાડા છ વાગ્યે છેલ્લી લોકલ ટ્રેન પસાર થતી. ફાટકનો રખેવાળ હતો જ્હોન ડિકોસ્તા.

 ટ્રેન પસાર થઈ જાય પછી રાત સુધી બીજી કોઈ ટ્રેન આવવાની નહોતી.

 ફાટકની આજુબાજુ ફરી વળેલી નિર્જનતામાં દૂરથી આવતા પવનનો અવાજ પણ કોઈની સિસકીને મળતો આવતો.

 ટ્રેન પસાર થયા પછી જ્હોન રોજ ફાટકની બાજુમાં પથરાયેલી સફેદ રેતી પર બેસી જતો. પછી પોતાની આંગળીથી રેતીમાં કંઈક દોરવા લાગતો. ક્યારેક એક ગોળાકાર સૂરજ... ક્યારેક એક નાનકડું ઘર... ક્યારેક ફૂલની પાંખડીઓ... અને ક્યારેક બે નાનકડાં પગલાં.

ગામના લોકો તેને રોજ આ રીતે રેતીમાં કંઈક દોરતો જોતા.

 કેટલાક હસતા, કેટલાક આશ્ચર્ય પામતા.

 “આ જ્હોન ગજબનો ઘેલો છે!

આખો દિવસ નોકરી કરે ને સાંજે રેતીમાં રંગોળી દોરે!”

 કોઈક કહેતા, “રણમાં રંગોળી દોરવાનો શો અર્થ?

 થોડી વારમાં પવન બધું ભૂંસી નાખે છે!”

 જ્હોન તેમની વાતો સાંભળતો, પણ જવાબ આપતો નહીં. એના ચહેરા પર ક્યારેક આછું સ્મિત ફરકી જતું. જાણે એ લોકો જે જોઈ શકતા નહોતા, એ જ્હોનની આંખોમાં જીવતું હતું. કારણ કે એ રંગોળી માત્ર રંગોળી નહોતી. એ એક યાદ હતી. એના જીવનનો એકમાત્ર બચેલો રંગ હતો. એની નાનકડી દીકરી એલિસ.

 એલિસને રંગોળી દોરવાનો બહુ શોખ હતો. ઘરના આંગણામાં સવાર પડે કે તરત જ એ ચોખાના લોટની થેલી લઈને બેસી જતી. ક્યારેક ફૂલ બનાવતી, ક્યારેક પતંગિયું, તો ક્યારેક પોતાની કલ્પનાનું કોઈ અજાણ્યું ઘર.

 “પપ્પા, જુઓ! આ મારું ઘર છે. આ ઘરમાં તમે, મમ્મી અને હું રહીશું!”

એના નાના હાથમાં  રંગોળી માટે ચોખા નો સફેદ લોટ લાગેલો, હોય અને ગાલ પર ખાવાડા મથકના રણ ની રેતીના સફેદ ધૂળના ટપકાં ઊપસી આવ્યાં હોય.

જ્હોન તેને, તરત ખોળામાં ઉઠાવી લેતો.

 “પણ બેટા, આ તારા ઘરમાં બારી ક્યાં છે?”

 “આ રહી! કહેતા ”
 એલિસ પોતાની નાનકડી આંગળીથી એક બારી દોરી દેતી. “અને દરવાજો?”

 “આ રહ્યો. તમે કામેથી આવો ત્યારે અહીંથી અંદર આવજો!”

 જ્હોન હસી પડતો. એ હાસ્યમાં એક પિતાની આખી દુનિયા સમાયેલી હતી. એલિસ જ્યારે રેતી પર રંગોળી દોરતી ત્યારે જ્હોન તેને વારંવાર સમજાવતો કે પવન આવે તો રંગોળી ભૂંસાઈ જાય. એલિસ નિર્દોષતાથી કહેતી,

 “તો શું થયું, પપ્પા? હું ફરી દોરીશ ને!”

 જ્હોનને ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે એક દિવસ આ જ વાક્ય એની આખી જિંદગીનો આધાર બની જશે.

 એક દિવસ કચ્છના રણમાં અચાનક રેતીની ભયાનક આંધી ઊઠી. આકાશ ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું. નજર સામેનો રસ્તો પણ દેખાતો નહોતો. લોકો ઘરનાં બારણાં બંધ કરીને અંદર ભરાઈ ગયા. એ જ ગભરાટભરી ક્ષણોમાં એલિસ નજર સામેથી ઓઝલ થઈ ગઈ.

 જ્હોન અને તેની પત્નીએ ગામમાં, રસ્તાઓ પર, આસપાસની વસાહતોમાં, દરેક જગ્યાએ શોધ કરી. અનેક દિવસો સુધી શોધખોળ ચાલી. આશા અને નિરાશા વચ્ચે ઝોલાં ખાતાં તેમનાં દિવસો પસાર થયા. પણ એલિસ પાછી ન આવી. એના ગયા પછી ઘરમાં બધું હતું, પણ ઘર જેવું કંઈ રહ્યું નહોતું.

 આંગણામાં ચોખાના લોટની થેલી પડી હતી. દીવાલ પાસે એની નાની ચપ્પલો હતી. ખૂણામાં એની મનપસંદ ઢીંગલી હતી. માત્ર એલિસ નહોતી.

 સમય પસાર થતો રહ્યો. જ્હોનની પત્ની પણ આ અસહ્ય દુઃખ સાથે જીવતાં જીવતાં એક દિવસ એને એકલો મૂકીને ચાલી ગઈ.

 હવે જ્હોન પાસે ન કોઈ ફરિયાદ હતી, ન કોઈ પ્રશ્નનો જવાબ. માત્ર એક યાદ હતી. અને એ યાદને જીવંત રાખવા માટે રેતીનો ભરેલું આંગણું .

 ત્યારથી જ્હોનની દરેક સાંજ એલિસની રંગોળી સાથે પસાર થતી હતી.

 એક સાંજ હતી. રણના આકાશમાં સૂરજ ધીમે ધીમે અસ્ત થઈ રહ્યો હતો.આંગણાની સફેદ રેતી પર સોનેરી આભા પથરાઈ હતી.

હવામાં અજાણી ઉદાસી હતી. જ્હોન રોજની જેમ રેતી પર બેઠો હતો. આજે એણે એક નાનકડું ઘર દોર્યું. ઘરની બાજુમાં ફૂલ બનાવ્યું. પછી ઘરના દરવાજા આગળ બે નાનકડાં પગલાં દોર્યાં. એટલેથી એ અટક્યો નહીં. આજે એ. પહેલી. વખત એલિસનો ચહેરો દોરી રહ્યો હતો. આંગળીના નાજુક લિસોટાથી એણે કપાળ, આંખો, નાક અને હોઠની આકૃતિ ઊપસાવી. એના હાથ ધ્રૂજતા હતા. જાણે રેતી પર નહીં, પણ પોતાની યાદોના કોઈ જૂના પાના પર એ આંગળી ફેરવતો હોય. આંખો દોરતી વખતે એના હોઠ પર સ્મિત આવી ગયું.

 “એલિસ... આજે તું બરાબર મારી સામે બેઠી છે, બેટા!”

 એણે ધીમેથી રેતીને સ્પર્શી. “જો, આ વખતે તારી આંખો બરાબર દોરી છે ને?”

 ત્યાં... જોહન ને દૂરથી ટ્રેનનું હોર્ન સંભળાયું.

જ્હોન ચમકીને ઊભો થયો. ઘડિયાળમાં સાંજના છ વાગીને ત્રીસ મિનિટ થવા આવ્યા હતા.

 છેલ્લી લોકલ ટ્રેન આવી રહી હતી. જ્હોનને પોતાની ફરજ યાદ આવી.

એણે તરત ફાટક તરફ દોટ મૂકી. પણ દોડતાં દોડતાં એની નજર ફરી રેતી તરફ ગઈ.

 એલિસની નાનકડી આંખો જાણે એને રોકી રહી હતી. એક ક્ષણ માટે એને લાગ્યું કે એલિસ હમણાં જ બોલશે.

“પપ્પા, ક્યાં જાઓ છો? હજી તો મારી રંગોળી પૂરી નથી થઈ!”

 જ્હોનના પગ થંભી ગયા. માત્ર એક ક્ષણ. પણ એ એક ક્ષણ મોંઘી સાબિત થઈ.

 જ્યારે એ ફાટક સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે ટ્રેન ખૂબ નજીક આવી ચૂકી હતી.

 એણે ફાટક બંધ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો,
પણ અકસ્માત ટાળી શકાયો નહીં.

 ટ્રેનની ગર્જના, લોકોની ચીસો અને અચાનક ફેલાયેલી અફરાતફરી વચ્ચે જ્હોન ગંભીર રીતે ઘવાઈને જમીન પર પટકાયો. લોકો દોડી આવ્યા. કોઈએ મદદ માટે બૂમ પાડી. કોઈએ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવી. અને લોકોના પગરવ વચ્ચે રેતી પર દોરાયેલી એલિસની આંખો, એનું નાનકડું ઘર અને બે પગલાં ભૂંસાઈ ગયાં.

 જાણે રણએ એક જ ક્ષણમાં જ્હોનની આખી દુનિયા ફરીથી છીનવી લીધી.

 હોસ્પિટલના એક ખૂણામાં જ્હોનનો શ્વાસ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થઈ રહ્યો હતો. એની આંખો અડધી ખુલ્લી હતી. આજુબાજુ ઊભેલા લોકોના ચહેરા એને ધૂંધળા દેખાતા હતા. એક નર્સે એને પાણી આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ એના હોઠ હળવેથી જ ફરક્યા.

 “એલિસ...” કોઈએ એની નજીક આવીને પૂછ્યું, “જ્હોન, શું કહ્યું?” જ્હોને ખૂબ મુશ્કેલીથી આંખો ખોલી.

 “આજે... મેં એને. પહેલી. વખત દોરી હતી...” એના હોઠ પર આછું સ્મિત ફરક્યું.

 “આજે તો... એ બહુ સુંદર લાગી રહી હતી...” થોડી ક્ષણ માટે એ ચૂપ રહ્યો. પછી જાણે દૂર રણમાં ઊભેલી પોતાની દીકરીને જોઈ રહ્યો હોય એમ બોલ્યો,

 “એલિસ... બેટા... આ વખતે પવનને તારી રંગોળી ભૂંસવા નહીં દઉં...”

એના જમણા હાથની આંગળી હવામાં ધીમેથી ફરવા લાગી. એક નાનકડી રેખા... પછી બીજી... જાણે એ હવામાં પોતાની દીકરીનું ઘર દોરી રહ્યો હોય. પરંતુ રેખા અધૂરી રહી ગઈ. એની આંગળી હવામાં જ અટકી ગઈ. અને એની આંખોમાં વર્ષોથી જીવતો એકમાત્ર રંગ ધીમે ધીમે ઓલવાઈ ગયો.

 જ્હોનના મૃત્યુ પછી રેલવે ફાટક પર બીજો રખેવાળ આવી ગયો. ટ્રેનો સમયસર દોડવા લાગી. ગામનું જીવન ફરી સામાન્ય થઈ ગયું.

પણ ફાટકની બાજુમાં પથરાયેલી રેતી હવે ગામના લોકો માટે માત્ર રેતી નહોતી રહી. જ્હોન જ્યાં બેસતો હતો, ત્યાંથી પસાર થતાં લોકોનાં પગલાં આપોઆપ ધીમા પડી જતાં.

 કેટલાક દિવસો પછી એક સાંજે એક બાળક પોતાના પિતા સાથે ત્યાંથી પસાર થતું હતું. એની નજર રેતી પર પડી.

 “પપ્પા, આ જુઓ! અહીં કોઈએ ઘર દોર્યું છે!” પિતાએ નીચે જોયું. સફેદ રેતી પર એક નાનકડું ઘર હતું. ઘરની બાજુમાં ફૂલ હતું. દરવાજા આગળ બે નાનકડાં પગલાં હતાં. અને ઘરની બારીમાં જાણે કોઈ નાનકડો ચહેરો હસતો હતો.

 પિતાએ આસપાસ નજર કરી. ત્યાં કોઈ નહોતું. પવન પણ શાંત હતો. આ વાત ધીમે ધીમે આખા ગામમાં ફેલાઈ ગઈ. કોઈએ કહ્યું, એ પવનનો ખેલ હશે. કોઈએ કહ્યું, કોઈ બાળક દોરી ગયું હશે. તો કોઈએ એને જ્હોન અને એલિસની અવિનાશી યાદ સાથે જોડી દીધું.

 ગામના એક વૃદ્ધે માત્ર એટલું જ કહ્યું,

 “કેટલીક યાદો એવી હોય છે કે માણસ જતો રહે પછી પણ એની આંગળીઓ જીવતી રહે છે.”

 ત્યારથી જ્યારે પણ સાંજ પડે અને પવન થોડી વાર માટે શાંત થઈ જાય, ત્યારે લોકો ફાટકની બાજુની રેતી તરફ નજર કરતા. ક્યારેક ત્યાં કંઈ દેખાતું નહીં. ક્યારેક રેતી પર એક ગોળ દેખાતો. ક્યારેક નાનકડું ઘર. અને ક્યારેક બે પગલાં. કોઈ જાણતું નહોતું કે એ ખરેખર કોઈની આંગળીના લિસોટા હતા કે લોકોની લાગણીઓએ રચેલું એક સુંદર ભ્રમ.

 પણ ગામના લોકો માનતા હતા કે એ જ્હોન અને એલિસની યાદ છે. એક એવી યાદ, જેને સમય ભૂંસી શકતો નથી.

 કચ્છના રણમાં વરસાદ ભાગ્યે જ વરસે છે. ક્યારેક વાદળો ઘેરાય છે, વીજળી ચમકે છે, પવન ગર્જે છે; છતાં વરસાદનાં ટીપાં ધરતી સુધી પહોંચે જ નહિ .

 માણસના જીવનમાં પણ આવું જ કંઈક બને છે. ક્યારેક આંખોમાં વાદળો ઘેરાય છે, હૃદયમાં લાગણીઓનો ગડગડાટ થાય છે, પણ આંસુઓ બહાર આવતા નથી.

અને ક્યારેક રંગ-હીન આંસુઓ વરસે છે, છતાં જીવનમાં ખોવાયેલા રંગો કદાપિ પાછા આવતા નથી.


 જ્હોનના જીવનમાં પણ એવો જ એક વરસાદ વરસ્યો હતો. એની આંખોમાં વરસતો રહ્યો, એની યાદોનો વરસતો રહ્યો, પણ જોહન એની દુનિયાને ફરી રંગીન કરી શક્યો નહીં. એટલે જ કદાચ જ્હોનની રંગોળીમાં ક્યારેય રંગો નહોતા. માત્ર સફેદ રેતી હતી, આંગળીના લિસોટા હતા અને એક પિતાનું અનંત વ્હાલ હતું.

 પવન દરરોજ રેતી પરની રંગોળી ભૂંસી નાખતો હતો, પણ જ્હોન બીજા દિવસે ફરી દોરતો હતો. કારણ કે રંગોળી ભૂંસાઈ જવી એ અંત નહોતો. ફરી દોરવાની ઇચ્છા જ એના જીવવાનું કારણ હતી.

 કેટલાક વરસાદ ધરતીને ભીંજવે છે, કેટલાક મનને; પરંતુ કેટલાક વરસાદ એવા પણ હોય છે, જે વરસ્યા પછી જીવનમાં એકેય રંગ છોડતા નથી.

એવા જ એક રંગહીન વરસાદની ભીની યાદમાં આજે પણ ખાવડાના રણમાં એક પિતા પોતાની દીકરીને શોધે છે. રેતી પર... રંગ વગરની રંગોળીમાં... અને એક એવા પ્રેમમાં, જેને મૃત્યુ પણ ભૂંસી શક્યું નથી.


 કલ્પેશ પટેલ © 2026