આખરી પડાવ

આખરી પડાવ

વડોદરાના ફતેહગંજ વિસ્તારમાં આવેલી ન્યુ એરા સ્કૂલ માત્ર એક શૈક્ષણિક સંસ્થા નહોતી; તે હજારો વિદ્યાર્થીઓના સપનાઓને આકાર આપતું સંસ્કારધામ હતું. દાયકાઓથી આ શાળાએ માત્ર ડૉક્ટર, એન્જિનિયર કે અધિકારીઓ જ નહીં, પરંતુ સંવેદનશીલ નાગરિકો, કલાકારો, ખેલાડીઓ અને સર્જકો પણ સમાજને આપ્યા હતા. વિશાળ પટાંગણ, હરિયાળા વૃક્ષો અને જ્ઞાનની સુગંધથી મહેકતા વર્ગખંડો વચ્ચે આજે એક વિશેષ પ્રસંગ ઉજવાઈ રહ્યો હતો.

ઉનાળાના વેકેશન પછીનો પ્રથમ દિવસ હતો.

સમગ્ર શાળા એક વિદ્યાર્થીનીના સન્માન માટે એકત્ર થઈ હતી.

એ વિદ્યાર્થીની હતી — નીરુ દેસાઈ.

નીરુ જન્મથી જ ભાગ્યની કસોટી સાથે મોટી થઈ હતી. બાળપણમાં જ તેના માતા -પિતાનું અવસાન થયું હતું. ઘણા લોકો માનતા હતા કે માતા -પિતાની ખોટ કોઈ પૂરી કરી શકતું નથી. પરંતુ પ્રફુલ દેસાઈએ એ માન્યતાને ખોટી સાબિત કરી હતી. તેઓ નીરુ માટે માત્ર દાદા નહોતા. તેઓ તેના સખા હતા, માર્ગદર્શક હતા, શિક્ષક હતા અને માતા -પિતા પણ હતા — કદાચ માતા -પિતા કરતાં પણ સવાયા.

આજે શાળા ના પટાંગણની પ્રથમ હરોળમાં બેઠેલા પ્રફુલ દેસાઈના ચહેરા પર ગર્વનું સ્મિત હતું.

કારણ કે આજે જે સન્માન નીરુને મળવાનું હતું, તેની શરૂઆત તેઓના હાથે પિસ્તાલીસ દિવસ પહેલાં ઉનાળાના વેકેશનના પ્રથમ દિવસે થઈ હતી.

મંચ પર જાણીતા સાહિત્યકાર રણજિત રાવ બિરાજમાન હતા.

સંચાલકનો અવાજ માઇકમાં ગુંજ્યો.

"આ વર્ષે ઉનાળાના વેકેશન દરમિયાન સૌથી શ્રેષ્ઠ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિ માટેનો વિશેષ પુરસ્કાર મેળવનાર વિદ્યાર્થીની..."

પટાંગણમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો.

"કુમારી નીરુ દેસાઈ!"

તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે નીરુ ઊભી થઈ.

સફેદ યુનિફોર્મમાં સજ્જ નીરુ મંચ તરફ આગળ વધી રહી હતી, પરંતુ તેનું મન સમયની નદીમાં પાછળ સરકી રહ્યું હતું.

તેની નજર દાદા પ્રફુલ દેસાઈ પર પડી.

અને યાદોના દરવાજા ખુલી ગયા...


---

વેકેશનનો પહેલો દિવસ.

"નીરુ, જરા અહીં આવ."

દાદાનો અવાજ આવ્યો.

તેમના રૂમમાં ટેબલ પર એક જૂનો સાગના લાકડાનો બોક્સ પડ્યો હતો.

"આ શું છે?" નીરુએ પૂછ્યું.

"તારું વેકેશન."

દાદા હસ્યા.

બોક્સમાં પિસ્તાલીસ ચિઠ્ઠીઓ ગોઠવેલી હતી.

દરેક ચિઠ્ઠી પર એક નંબર.

એકથી પિસ્તાલીસ.

"દરરોજ એક ચિઠ્ઠી ખોલવાની."

"પછી?"

"તેમાં આપેલા વિષય પર ઓછામાં ઓછી વીસ લીટી લખવાની."

નીરુનો ચહેરો પડી ગયો.

બહાર રજાઓનું આકાશ હતું.

મિત્રો ફરવા જવાના હતા.

મોજ કરવાની હતી.

અને અહીં દાદા લખવાનું કામ આપી રહ્યા હતા!

પણ દાદાનો નિર્ણય અંતિમ હતો.


---

પ્રથમ ચિઠ્ઠી પર લખેલું હતું —

"મને ગમતું વૃક્ષ."

બીજી પર —

"જો હું પંખી હોત."

ત્રીજી પર —

"મૌનનો અવાજ."

શરૂઆતમાં શબ્દો ખેંચવા પડતા.

એક પાનું ભરવામાં કલાકો જતા.

પણ ધીમે ધીમે કંઈક બદલાવા લાગ્યું.

દરેક વિષય સાથે નીરુની નજર બદલાતી ગઈ.

વૃક્ષ હવે માત્ર છાંયો નહોતું.

એ જીવનનો પાઠ હતું.

વરસાદ માત્ર પાણી નહોતો.

એ યાદોની સુગંધ હતો.

મૌન માત્ર શાંતિ નહોતું.

એ મનનો સંવાદ હતો.


---

દિવસ નંબર સત્તાવીસ.

ચિઠ્ઠીમાં લખ્યું હતું —

"જે કહેવું રહી ગયું."

એ દિવસે પહેલીવાર નીરુએ પોતાના મનના દરવાજા ખોલ્યા.

દિવસ નંબર ચોત્રીસ.

"વરસાદ પહેલાંની સુગંધ."

એ દિવસે તેને સમજાયું કે લાગણીઓને પણ શબ્દો આપી શકાય.

દરરોજ વીસ લીટી લખવાની શરૂઆત હતી.

પણ થોડા દિવસોમાં વીસ લીટી પચાસ બની.

પચાસ સો બની.

અને શબ્દો હવે ફરજ નહોતા રહ્યા.

મિત્ર બની ગયા હતા.


---

અને પછી આવ્યો દિવસ નંબર પિસ્તાલીસ.

છેલ્લી ચિઠ્ઠી.

નીરુએ ધીમેથી કવર ખોલ્યું.

અંદર માત્ર ચાર શબ્દો લખેલા હતા.

"તું તારો ગુરુ થા."

નીરુ લાંબા સમય સુધી કાગળને જોતી રહી.

આજે કોઈ વિષય નહોતો.

કોઈ પ્રશ્ન નહોતો.

કોઈ સૂચના નહોતી.

માત્ર એક દિશા હતી.

તે રાત્રે તેણે પોતાના વિશે લખ્યું.

પોતાના સપનાઓ વિશે લખ્યું.

પોતાના ડર વિશે લખ્યું.

પોતાના ભવિષ્ય વિશે લખ્યું.

અને લખતાં લખતાં તેને સમજાયું કે દાદા તેને લેખિકા બનાવવા માંગતા નહોતા.

તેઓ તેને વિચારતી વ્યક્તિ બનાવવા માંગતા હતા.


---

"નીરુ બેટા..."

રણજિત રાવના અવાજે તેને વર્તમાનમાં પાછી લાવી.

તે હવે મંચ પર હતી.

રણજિત રાવે ટ્રોફી તેના હાથમાં આપી.

પછી બાજુમાં રાખેલી જાડી ડાયરી ઊંચી કરી.

"મિત્રો," તેઓ બોલ્યા,

"આ ડાયરીમાં પિસ્તાલીસ દિવસની મહેનત છે. દરરોજ એક વિષય. દરરોજ એક વિચાર. દરરોજ પોતાની જાતને થોડું વધુ ઓળખવાનો પ્રયાસ."

સમગ્ર પટાંગણ શાંતિથી સાંભળતું હતું.

"આ માત્ર વેકેશનની પ્રવૃત્તિ નથી."

"આ આત્મખોજની યાત્રા છે."

તાળીઓ ફરી ગુંજી ઊઠી.

પછી તેમણે નીરુને પૂછ્યું,

"આ સફળતાનું શ્રેય કોને આપશો?"

નીરુએ માઇક હાથમાં લીધો.

તેની નજર દાદા પર અટકી.

અને તે ધીમેથી બોલી—

"મારા દાદા પ્રફુલ દેસાઈને."

"તેમણે મને લખતાં શીખવ્યું નથી."

"તેમણે મને જોતા શીખવ્યું."

"વિચારતા શીખવ્યું."

"અને સૌથી અગત્યનું..."

"પોતાનો ગુરુ બનતા શીખવ્યું."

તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે પ્રફુલ દેસાઈની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

નીરુએ ટ્રોફી હાથમાં લીધી.

પણ તેને ખબર હતી કે સાચું ઇનામ આ ધાતુની મૂર્તિ નહોતું.

સાચું ઇનામ તો એ પિસ્તાલીસ ચિઠ્ઠીઓ હતી.

સાચું ઇનામ તો એ પિસ્તાલીસ દિવસો હતા.

સાચું ઇનામ તો એ ડાયરી હતી.

વેકેશનના અંતે નીરુ પાસે જે ડાયરી હતી, તે માત્ર લખાણનો સંગ્રહ નહોતી.

એ એક બાળકીમાંથી સર્જક બનવાની પ્રક્રિયાનો દસ્તાવેજ હતી.

એ જ ડાયરીમાં એક લેખકનો જન્મ થયો હતો.

અને એ જ ડાયરી આજના સફળ લેખકની યાત્રાનો પ્રથમ પડાવ હતી

પ્રફુલ દેસાઈ મંચ તરફ જોઈ રહ્યા હતા. આ વેકેશન માં ઘણું બદલાઈ ચૂક્યું હતું.. પરંતુ તેમના ચહેરા પર સંતોષ હતો.
કારણ કે તેમણે નીરુને કોઈ મિલકત આપી નહોતી.
કે 
કોઈ મોટો વારસો આપ્યો નહોતો.
તેમણે તો માત્ર પિસ્તાલીસ ચિઠ્ઠીઓ આપી હતી.
પણ એ ચિઠ્ઠીઓમાં જીવનભરનો સાથ છુપાયેલો હતો.
આજે હવે નીરુના દાદા નિશ્ચિંત હતા.
કારણ કે હવે તેમબી નીરુ ક્યારેય બેસહારા રહેવાની નહોતી.
તેને એક સબળ ગુરુ મળી ગયો હતો.
એવો ગુરુ જે દરેક પ્રશ્નમાં માર્ગ બતાવશે.
દરેક નિષ્ફળતામાં હિંમત આપશે.
દરેક અંધકારમાં દીવો બનશે.
અને એ ગુરુ બીજું કોઈ નહીં...
તેની પોતાની અંદર જ વસતો હતો.
પ્રફુલ દેસાઈની આંખોમાં ગર્વ ઝળહળી ઊઠ્યો.
કારણ કે શિષ્યને પોતાનો ગુરુ મળી જાય...
એ ક્ષણ જ કદાચ દરેક ગુરુનો સાચો આખરી પડાવ હોય છે.
મને લાગે છે કે "શિષ્યને પોતાનો ગુરુ મળી જાય..." વાળી છેલ્લી પંક્તિ આખી વાર્તાનો સાર એક જ વાક્યમાં સમાવી લે છે અને શીર્ષકને પણ સંપૂર્ણ ન્યાય આપે છે.



અસ્વીકરણ: ~

આ વાર્તા બીજ વાસ્તવિક છે, પરંતુ પ્રસ્તુતિ કરણ માટે સ્થળ,પાત્રો અને ઘટનાઓ બદલી સર્જનાત્મક હેતુસર રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.