कुसुमाग्रज: माझ्या पन्नाशीच्या प्रवासाचे दीपस्तंभ

सकाळची कोवळी उन्हं गच्चीवर उतरत होती आणि माझ्या हातात होता कुसुमाग्रजांचा प्रसिद्ध कवितासंग्रह 'विशाखा'. आज मी, सुरेखा पवार, वयाची पन्नाशी ओलांडली आहे.
    आयुष्याच्या या टप्प्यावर मागे वळून पाहताना जाणवतं की, माझ्या विचारांची, भावनांची आणि जगण्याच्या संघर्षाची जडणघडण करण्यात एका माणसाच्या शब्दांचा खूप मोठा वाटा आहे—ते म्हणजे माझे आवडते साहित्यिक विष्णू वामन शिरवाडकर, उर्फ तात्यासाहेब कुसुमाग्रज.
     माझ्या साहित्याच्या या प्रवासाला एक खूप सुंदर कौटुंबिक पार्श्वभूमी लाभली. माझे मोठे भाऊ स्वतः एक साहित्यिक समीक्षक आहेत. त्यामुळे आमच्या घरात नेहमीच साहित्याची, पुस्तकांची आणि वैचारिक चर्चांची रेलचेल असायची. 
    मी कॉलेजला असताना, भावांमुळेच मला तात्यासाहेबांचे साहित्य अगदी सहज उपलब्ध होत गेले. भाऊ अनेक नवीन पुस्तके, समीक्षा ग्रंथ घरी आणायचे आणि मी ती अगदी आवडीने व एकाग्रतेने वाचत असे.
त्याच सुवर्णकाळात माझ्या आयुष्यातील एक अविस्मरणीय प्रसंग घडला.
      माझे भाऊ साहित्यिक क्षेत्रात असल्यामुळे एकदा थेट कुसुमाग्रज (तात्यासाहेब) आमच्या घरी आले होते! तो दिवस माझ्यासाठी एखाद्या उत्सवासारखा होता. साक्षात मराठी साहित्याचा सूर्य आमच्या दिवाणखान्यात बसला होता. त्यांची ती प्रसन्न मूर्ती, तो शांत स्वभाव आणि बोलण्यातील संथपणा मी डोळे भरून पाहत होते.
      पुढे कॉलेजमध्ये असताना तात्यासाहेबांच्या साहित्यावर आधारित अनेक कार्यक्रम, काव्यसंमेलने आणि व्याख्याने मला जवळून अनुभवता आली. ते सर्व कार्यक्रम मी अतिशय उत्साहाने अटेंड केले. प्रत्यक्ष तात्यासाहेबांना ऐकणे आणि त्यांच्या उपस्थितीचा तो वैयक्तिक अनुभव, याने माझ्या मनावर साहित्याचे संस्कार कायमचे कोरले.
     भावांच्या संग्रहातून मिळणारे त्यांचे 'नटसम्राट' हे नाटक वाचताना तर माझ्या अंगावर काटा आला होता. "कुणी घर देता का घर?" हा टाहो केवळ रंगमंचापुरता मर्यादित नव्हता, तर माणसाच्या नात्यांमधील पोकळी दाखवणारा एक आरसा होता. त्यानंतर मी एका रात्रीत त्यांची 'वैष्णव' आणि 'जान्हवी' सारख्या कादंबऱ्या वाचून काढल्या. मानवी मनाचे हळवे कोपरे आणि सामाजिक वास्तव तात्यासाहेबांनी ज्या ताकदीने आपल्या कथा-कादंबऱ्यांमधून मांडलं, त्याला तोड नाही.
      पण माझी त्यांच्याशी खरी नाळ जोडली गेली ती त्यांच्या कवितांमुळे. माझ्या ऐन उमेदीच्या काळात, जेव्हा जेव्हा मी अपयशाने खचून जायचे, तेव्हा तात्यासाहेबांची 'कणा' ही कविता मला कायम मरगळ झटकून उभं राहायला प्रेरणा द्यायची. कवितेतील "पाठीवरती हात ठेवून, नुसते लढ म्हणा!" या ओळी वाचल्या की माझ्या अंगात हजार हत्तींचे बळ यायचे. तो केवळ एक कविता नव्हती, तर माझ्या पाठीवर असलेला तात्यासाहेबांचा आशीर्वादाचा हात होता, जो मी घरी प्रत्यक्ष अनुभवला होता.
      काळ बदलला, मी संसारात पडले, जबाबदाऱ्या आल्या आणि बघता बघता मी 'पन्नाशीची उमर गाठली'. तात्यासाहेबांची ही कविता जेव्हा आज मी या वयात वाचते, तेव्हा तिचा अर्थ मला अधिक प्रगल्भतेने जाणवतो. "पन्नाशीची उमर गाठली, तरीही अजून तरुण आहे..." या ओळी आता मला सांगत राहतात की, वय केवळ एक आकडा आहे. 
    पन्नास वर्ष जगल्यानंतरही आयुष्यातील उत्साह कमी होता कामा नये. उलट, आता अनुभवाची शिदोरी सोबत आहे, त्यामुळे जगणं अधिक सुंदर आणि समृद्ध व्हायला हवं.
      आज तात्यासाहेब आपल्यात नाहीत, पण गच्चीवर बसून त्यांच्या पुस्तकाची पानं उलटताना मला जाणवतं की, ते त्यांच्या शब्दांच्या रूपाने आणि माझ्या आठवणींच्या कप्प्यात कायम जिवंत आहेत. माझ्या आयुष्यातील प्रत्येक चढ-उतारात कुसुमाग्रजांचे साहित्य आणि त्यांचा तो प्रत्यक्ष सहवास माझ्या सोबतीला होता आणि पुढेही राहील. ते माझे केवळ आवडते साहित्यिक नाहीत, तर माझ्या जगण्याचे मार्गदर्शक आहेत.

सुरेखा पवार धोंडगे. 10/10/2026.