વિશ્વાસ અને શંકા

વિશ્વાસ અને શંકા

જ્યારે ઈર્ષ્યાના અંધારાએ ન્યાયના સૂરજને જેલમાં પૂર્યો, ત્યારે એક સજ્જનના અડગ ત્યાગે આખા સામ્રાજ્યને વિનાશથી કેવી રીતે બચાવ્યું, તેની આ હૃદયસ્પર્શી મહાકથા છે.

શ્રાવણ માસની અંધારી રાત હતી. આકાશમાં કાળાડિબાંગ વાદળો ઘેરાયા હતા અને વીજળીના ચમકારા ભયાનક વાતાવરણ સર્જી રહ્યા હતા. સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલા એક નાના ગામમાં સોપો પડી ગયો હતો. આ ગામમાં માધવ નામનો એક યુવાન રહેતો હતો. માધવ તેની વિદ્વતા માટે આખા પ્રદેશમાં જાણીતો હતો. સામાન્ય સ્થિતિમાં રહેતો માધવ ભૌતિક સંપત્તિ વગર પણ આંતરિક આનંદમાં મસ્ત રહેતો.

એક રાત્રે અચાનક તેના દ્વારે ટકોરા પડ્યા. માધવે બારણું ખોલ્યું તો સામે એક વૃદ્ધ અને અશક્ત મુસાફર ઊભો હતો. વરસાદથી તે આખો ભીંજાઈ ગયો હતો અને ઠંડીથી ધ્રૂજી રહ્યો હતો. માધવે ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના તે અજાણ્યા વૃદ્ધને ઘરમાં લીધો, પોતાના કોરા વસ્ત્રો આપ્યા અને ખાવા માટે ઘરમાં રાખેલી છેલ્લી બે રોટલી તેની સામે ધરી દીધી.

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ॥

જે ગૃહસ્થના ઘરેથી અતિથિ નિરાશ થઈને પાછો ફરે છે, તે અતિથિ પોતાના પાપ તે ગૃહસ્થને આપીને તેનું બધું પુણ્ય લઈને ચાલ્યો જાય છે.

માધવે મુસાફરની નિઃસ્વાર્થ ભાવે સેવા કરી. વૃદ્ધે તૃપ્ત થઈને આશીર્વાદ આપ્યા. વાસ્તવમાં તે વૃદ્ધ કોઈ સાધારણ માણસ નહોતો, પરંતુ પડોશી રાજ્યનો વેશપલટો કરીને નીકળેલો ન્યાયપ્રિય રાજા વિક્રમસેન હતો. તે પોતાના રાજ્યમાં સાચા અને સજ્જન માણસોની શોધમાં નીકળ્યો હતો. માધવની આ સેવાભાવના જોઈને રાજા ગદગદ થઈ ગયા.

બીજા દિવસે સવારે રાજાએ પોતાની અસલી ઓળખ આપી અને માધવને કહ્યું, "હે યુવાન! તારી નિઃસ્વાર્થ સેવા અને જ્ઞાનથી હું અત્યંત પ્રસન્ન થયો છું. તું મારી સાથે રાજધાની ચાલ. હું તને રાજ્યના મુખ્ય અમાત્ય (મંત્રી) તરીકે નિયુક્ત કરવા માંગુ છું."

માધવ માટે આ અણધારી સંપત્તિ અને વૈભવની તક હતી, પરંતુ તેના ચહેરા પર લોભની એક પણ રેખા નહોતી. તેને પ્રકૃતિ અને શાંતિ વહાલી હતી. છતાં, રાજાના આગ્રહ અને પ્રજા કલ્યાણની ભાવનાથી પ્રેરાઈને તેણે આ પદનો સ્વીકાર કર્યો.

જ્યારે માધવ રાજદરબારમાં પહોંચ્યો, ત્યારે તેની વિદ્વત્તા અને સરળતા જોઈને અન્ય ઈર્ષાળુ દરબારીઓ બળવા લાગ્યા. તેઓ માધવને નીચો દેખાડવાના નિતનવા પેતરા રચવા લાગ્યા. પરંતુ માધવ પોતાના કર્તવ્ય પથ પર અડગ રહ્યો.

निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥

નીતિમાં નિપુણ લોકો ભલે નિંદા કરે કે સ્તુતિ કરે, લક્ષ્મી (સંપત્તિ) આવે કે પોતાની ઈચ્છા મુજબ જતી રહે, મૃત્યુ આજે જ થાય કે યુગો પછી થાય, પરંતુ ધૈર્યવાન પુરુષો ક્યારેય ન્યાયના માર્ગ પરથી એક ડગલું પણ પાછળ હટતા નથી.

દરબારીઓએ રાજાના કાન ભંભેરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે અફવા ફેલાવી કે માધવ ગુપ્ત રીતે દુશ્મન રાજ્યના રાજાને પત્રો લખે છે અને રાજ્યની ગુપ્ત માહિતી વેચે છે. પુરાવા તરીકે તેમણે એક નકલી પત્ર પણ રાજા સમક્ષ રજૂ કર્યો.

કહેવત છે ને કે: "વાડ થઈને ચીભડા ગળે" તેવો આક્ષેપ માધવ પર લાગ્યો. રાજા પણ કાનના કાચા નીકળ્યા. તેમણે સત્યની તપાસ કર્યા વિના માધવને કાળકોટડીમાં પૂરી દેવાનો અને બીજા દિવસે સવારે ફાંસી આપવાનો હુકમ કર્યો.

કાળકોટડીની અંધારી દીવાલો વચ્ચે બેઠેલો માધવ જરાય વિચલિત નહોતો. તેના ચહેરા પર અપાર શાંતિ હતી. તેને ખબર હતી કે તેણે કોઈ પાપ કર્યું નથી. તે રાત્રે જેલમાં બેસીને તેણે દીવાલ પર કોલસાથી ચાર લાઈનની સુંદર કવિતા લખી, જે તેના આંતરિક અજવાળાને પ્રગટ કરતી હતી:

ભલે ઘેરાય આ કાળી અંધારી રાત ચોમેરે,
નથી ડરતો, સત્યનો દીવડો બળે છે મારે ઘેરે.
જગત ભલે રૂઠે ને ન્યાય આખો આથમી જાય,
મારો આત્મા જ મારો અડીખમ સાક્ષી સદાય.

મધ્યરાત્રિએ, જ્યારે આખું નગર સૂતું હતું, ત્યારે દુશ્મન રાજ્યે અચાનક આ રાજ્ય પર હુમલો કરી દીધો. ઈર્ષાળુ દરબારીઓ, જેઓ મોટી-મોટી વાતો કરતા હતા, તેઓ રાજાને મુશ્કેલીમાં મૂકીને મેદાન છોડીને ભાગી ગયા. રાજા એકલા પડી ગયા અને દુશ્મનોએ તેમને ઘેરી લીધા.

આ સમાચાર જેલના સિપાહી દ્વારા માધવ સુધી પહોંચ્યા. માધવ ઈચ્છતો તો જેલમાંથી ભાગી શકતો હતો અથવા રાજાના વિનાશની મજા જોઈ શકતો હતો. પરંતુ તેના સંસ્કાર અલગ હતા. સાચો સજ્જન ક્યારેય વેરભાવ રાખતો નથી.

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

જે મનુષ્ય સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષી, બંધુઓ, સજ્જનો અને પાપીઓમાં પણ સમાન બુદ્ધિ રાખે છે, તે જ સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

દુશ્મન રાજાને માધવ ની ખબર પડી. તે જેલ માં સાં માટે આવ્યો તે ખબર પડી. તેને થયું આ માણસ હજુ કોઈ ભેદી માહિતી આપશે. એમ વિચારી રાજા પોતે તેને મળવા ગયો. માધવ ને આ બાબત થોડી કલ્પના તો હતી જ .પોતાના જેમ ઈર્ષા વશ દુશ્મનો હતા તેમ પોતાની વિદ્વતા પ્રેમી ગણા મિત્રો પણ હતા.

બરોબર વિશ્વાસુ માણસોને લઇ ચટકું ગોઠવી દીધું ને રાજાને અજ્ઞાત જગ્યાએ પૂરી દીધો. ને પોતાના રાજાને ખબર આપી દીધી.

મૂળ રાજાએ થોડા બચેલા સૈનિકો દ્વારા ફરી આક્રમણ કરી પોતાના રાજ્યનો કબજો કરી લીધો.

યુદ્ધ પૂરું થતાં જ રાજા માધવના પગમાં પડી ગયા. તેમની આંખોમાંથી પશ્ચાતાપના આંસુ વહી રહ્યા હતા. રાજાએ કહ્યું, "માધવ! મેં તને મૃત્યુદંડ આપ્યો, છતાં તેં તારો જીવ જોખમમાં મૂકીને મારો જીવ બચાવ્યો? હું કેટલો મૂર્ખ છું!"

માધવે હસીને રાજાને બેઠા કર્યા

परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं
निजहृदि विकसन्तं सन्तः कति सन्ति ।

બીજાના અણુ  જેવા (ખૂબ નાના) ગુણોને પણ પર્વત જેવા મોટા ગણીને, પોતાના હૃદયમાં સદાય આનંદિત રહેનારા સજ્જનો આ સંસારમાં કેટલા છે? એટલે કે બહુ જૂજ છે.

માધવે રાજાને માફ કરી દીધા પરંતુ વૈભવ વિલાસના આ રાજપાટને કાયમ માટે છોડી દીધો. તે ફરીથી પોતાની એ જ સરસ્વતી નદીના કિનારે આવેલી ઝૂંપડીમાં પાછો ફર્યો. પ્રજા તેના ત્યાગ અને સચ્ચાઈના ગીતો ગાવા લાગી. તેનું જીવન આખા પ્રદેશ માટે એક જીવંત પ્રેરણા બની ગયું.