પ્રથમ અવસરની પૂંછ

પ્રથમ અવસરની પૂંછ

જ્યારે પ્રથમ બળદની પૂંછ હાથમાંથી સરકી ગઈ, ત્યારે યુવાનને ખબર નહોતી કે તે પોતાનું સમગ્ર ભાવિ છોડી રહ્યો છે – કારણ કે છેલ્લા બળદની તો પૂંછ જ નહોતી.

આ વાર્તા વાંચો, અને પૂછો પોતાને – આજે તમારી સામે કયો બળદ ઊભો છે, અને તમે તેની પૂંછ પકડવા તૈયાર છો?

      એક સમયની વાત છે. ગામડાના છેડે, જ્યાં માટીની સુગંધ હવામાં ભળી મહેક બની જતી, ત્યાં એક ખેડૂત રહેતો હતો. તેની પાસે ખેતર હતું, બળદ હતા, અને સૌથી મોટી સંપત્તિ – એક અતિ સુંદર રૂપ રૂપનો અંબાર રાજકુમારી જેવી દીકરી. તેની આંખોમાં આકાશની ગહનતા અને હાસ્યમાં વસંતની મીઠાશ હતી. ગામના યુવાનો તેના નામની વાત કરતા, પણ ખેડૂતે એક જ શરત રાખી હતી – જે પુરુષ સાચી હિંમત દાખવે, તે જ તેની પુત્રીનો હકદાર થાય.

એક દિવસ એક નવયુવાન, આંખોમાં સપનાં અને હૃદયમાં પ્રેમના ધબકારા લઈને, ખેડૂત પાસે આવ્યો. તે સમયે ખેડૂત ખેતરમાં જ કામ કરતો હતો. યુવાને વિનમ્રતાથી લગ્ન નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.

ખેડૂતે તેની તરફ જોયું. આંખોમાં અનુભવની ગંભીરતા હતી. તેણે કહ્યું, “બેટા, તું ખેતરમાં જઈને ઊભો રહે. હું એક-એક કરીને ત્રણ બળદ છોડીશ. જો તું આ ત્રણમાંથી કોઈ એકની પણ પૂંછ પકડી લે, તો હું મારી પુત્રીનું વિવાહ તારી સાથે કરી દઈશ.”

अनारम्भस्तु कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम्।
आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम्॥

કોઈ પણ કાર્યનો યોગ્ય વિચાર કર્યા વિના આરંભ ન કરવો અથવા ભયથી પાછા ન હટવું એ બુદ્ધિનું પ્રથમ લક્ષણ છે, અને એકવાર શરૂ કરેલા કાર્યને ગમે તેવા વિઘ્નો છતાં અંત સુધી પહોંચાડવું એ બુદ્ધિનું બીજું લક્ષણ છે

શરત સરળ લાગી. યુવાને મીઠી મુસ્કાન આપીને સ્વીકારી લીધી અને પૂંછ પકડવાની મુદ્રામાં ખેતરમાં ઊભો થઈ ગયો.

ખેડૂતે પહેલો દરવાજો ખોલ્યો. બહાર નીકળ્યો એક વિશાળ, ભયંકર બળદ – શરીર પર માંસપેશીઓ ફૂલેલી, આંખોમાં આગ, અને શ્વાસ લે તો જમીનની ધૂળ ઉડતી. આ જોઈ યુવાન ડરી ગયો. આજ સુધી આવો બળદ તેણે જોયો નહોતો. મનમાં વિચાર આવ્યો – “આની પૂંછ નહીં પકડું. બીજો આવશે, કદાચ સરળ હશે.” મારી પાસે તો ત્રણ અવસર છે એમ વિચારી તે એક બાજુ હટી ગયો. બળદ તેની પાસેથી ગયો, અને અવસર પણ તેની આંખો આગળથી પસાર થઈ ગયો.

उत्साहो बलवान् आर्य नास्त्युत्साहात् परं बलम्।  

सोत्साहस्य च लोकेषु न किञ्चिदपि दुर्लभम्॥  ભર્તૃહરિ

ઉત્સાહ જ સૌથી મોટું બળ છે. ઉત્સાહી માણસ માટે જગતમાં કંઈપણ દુર્લભ નથી.

બીજો દરવાજો ખુલ્યો. આ વખતે તો પહેલા કરતાં પણ વધુ વિશાળ અને ભયંકર બળદ હતો. યુવાનનું હૃદય ધબકવા લાગ્યું. “આ તો પહેલા કરતાં પણ વધુ ભયાનક છે. જાણે યમ નો સાક્ષાત અવતાર. આના કરતા તો પહેલો જ સારો હતો…” તેણે ફરીથી પાછા હટવાનો નિર્ણય કર્યો. બીજો બળદ પણ પસાર થઈ ગયો. બીજો અવસર પણ હાથમાંથી સરકી ગયો.

“ડરેલા માણસને હાથમાં આવેલી વસ્તુ પણ ખોવાઈ જાય.”

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥४०॥  (શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા - અધ્યાય ૪, શ્લોક ૪૦)

અજ્ઞાની, શ્રદ્ધારહિત અને સંશયગ્રસ્ત મનુષ્યનો વિનાશ થાય છે. સંશયયુક્ત ચિત્તવાળા માણસ માટે નથી આ લોકમાં સુખ કે નથી પરલોકમાં!

છેલ્લે ત્રીજો દરવાજો પણ ખુલ્યો. યુવાનના ચહેરા પર મુસ્કાન ફરી આવી. આ વખતે સામે આવ્યો એક પાતળો-દુબળો, મરિયલ બળદ. તેણે પૂંછ પકડવા માટે તૈયારી કરી. પણ જેવો બળદ નજીક આવ્યો, તેણે જોયું – તેની પૂંછ જ નહોતી!

યુવાન હારી ગયો. કારણ સરળ હતું – તે જાણતો નહોતો કે ત્રીજા બળદની પૂંછ જ નથી. પણ હવે આપણે તો આ વાત જાણીએ છીએ. અવસર દરવાજા ઉપર ટકોરા મારી નથી આવતો.

જીવન પણ આવું જ છે. અવસર આવે છે, આપણી આંખો આગળથી પસાર થાય છે. ભય આપણને અંધ બનાવે છે. આપણે પ્રથમ અવસરને છોડી દઈએ છીએ, બીજાની રાહ જોઈએ છીએ, અને છેવટે જે મળે છે તેની પૂંછ જ નથી હોતી.

यः कालेन न जानाति कालज्ञो न भवेत् सदा।  

अवसरं हि यो मुञ्चेत् स पश्यात् पश्चात्ताप्यते॥  ચાણક્ય

જે સમયને ઓળખતો નથી, તે કાલજ્ઞ નથી. જે અવસર છોડી દે છે, તે પાછળથી પશ્ચાત્તાપ કરે છે.

ડરની છાયામાં છુપાઈને

અવસર જાય છે પસાર,

પ્રથમ પગલું જે ન ભરે,

તેને મળે માત્ર અંધકાર.

જે પ્રથમ અવસર પકડે છે, તે જ વિજેતા થાય છે. ભય એ માત્ર મનની કલ્પના છે; હિંમત એ સાચું બળ છે.

જીવનમાં આવતા પ્રથમ અવસરને ક્યારેય છોડવો નહીં. કારણ કે બીજો અવસર આવે તો પણ, તેની પૂંછ ન હોય તેવું બની શકે છે.

अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च या ।
द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ હિતોપદેશ

જે વ્યક્તિ આવનારી પરિસ્થિતિનું પહેલેથી જ આયોજન કરે છે અને જે વ્યક્તિ અચાનક આવી પડેલી પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાની બુદ્ધિ અને સમજદારીથી યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે—આ બંને પ્રકારના મનુષ્યો સુખી અને સફળ થાય છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ બધું “જે થવાનું હશે તે થશે” એમ માનીને નિષ્ક્રિય બેસી રહે છે, તેનો વિનાશ થાય છે.