જીવનના વિરોધાભાસમાં છુપાયેલો આભાર

જીવનના વિરોધાભાસમાં છુપાયેલો આભાર

એક નાની દીકરીના સરળ શબ્દોમાં છુપાયેલો છે જીવનનો સૌથી મોટો દાર્શનિક પાઠ – જેને તમે બોજ સમજો છો, તે જ તમારું સૌથી મોટું વરદાન છે. વાંચશો તો હૃદય ભરાઈ જશે!

વર્ષાના અંતની એક સાંજે, અમદાવાદના એક નાનકડા ફ્લેટમાં અનુરાધા ડાઇનિંગ ટેબલ પર બેઠી હતી. તેના માથામાં હજારો વિચારોનું તોફાન ઊઠ્યું હતું. કાલે નવરાત્રિના પર્વે વિસ્તૃત કુટુંબ આવવાનું હતું. ઘરનું કામ, ટેક્સની ફાઇલો, રસોઈની તૈયારી – બધું જ તેને એક ભારરૂપ લાગતું હતું. તેની આંખોમાં આભારનો એક કિરણ પણ નહોતો.

“આ જીવનમાં આભાર માનવા જેવું શું છે?” તે મનમાં બબડી.

એ જ વખતે તેની નાની દીકરી, સ્નેહા, બાજુના ટેબલ પર બેઠી પોતાની નોટબુકમાં કંઈક ઉત્સાહથી લખતી હતી. તેના નાના હાથમાં પેન ઝડપથી નાચતી હતી. અનુરાધાએ પૂછ્યું, “બેટા, શું લખે છે?”

સ્નેહાએ માથું ઊંચું કરીને હસીને કહ્યું, “મે’મે આજે હોમવર્ક આપ્યું છે – ‘નકારાત્મક આભાર’ પર એક પેરેગ્રાફ. એવી વસ્તુઓ જે પહેલાં ખરાબ લાગે, પણ પછી સારી પુરવાર થાય.”

અનુરાધાએ જિજ્ઞાસાથી નોટબુક તરફ ઝૂકી. સ્નેહાના સરળ અક્ષરોમાં આ શબ્દો વાંચ્યા:

“હું આભાર માનું છું ફાઇનલ એક્ઝામનો, કારણ કે તેનો અર્થ છે કે સ્કૂલ લગભગ પૂરી થઈ ગઈ. હું આભાર માનું છું કડવી દવાનો, કારણ કે તે મને સ્વસ્થ કરે છે. હું આભાર માનું છું એલાર્મ ક્લોકનો, કારણ કે તેનો અર્થ છે કે હું હજુ જીવિત છું.”

આ સરળ વાક્યો વાંચીને અનુરાધાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. તેના હૃદયમાં કંઈક ખૂલી ગયું.

તેણે વિચાર્યું – હા, હું ટેક્સ ભરું છું, પરંતુ તેનો અર્થ છે કે મારી પાસે નોકરી છે, આવક છે. ઘરનું કામ કરું છું, પરંતુ તેનો અર્થ છે કે મારી પાસે આશ્રય છે, એક મકાન છે જે મારું છે. કાલે ઘણા મહેમાનો માટે રસોઈ કરવાની છે, પરંતુ તેનો અર્થ છે કે મારી પાસે પરિવાર છે, પ્રેમ છે, ઉત્સવ છે.

"सुखमपि दुःखं दुःखमपि सुखं विपरीतं जीवनमनित्यं विज्ञाय, सन्तोषः परमं सुखम्॥" ભર્તૃહરિના

સુખ પણ દુઃખ બની જાય છે અને દુઃખ પણ સુખમાં બદલાઈ જાય છે. આ સંસારનું ચક્ર વિપરીત (ઊલટું) છે અને સમગ્ર જીવન અનિત્ય (ક્ષણભંગુર) છે, એવું જાણીને જે મનુષ્ય પોતાના મનમાં સંતોષ ધારણ કરે છે, તે જ સાચું અને પરમ સુખ મેળવે છે.

અનુરાધાના મનમાં એક કવિતા ઊભરી આવી:

અંધારી રાતમાં જ્યારે તારા નહીં દેખાય, ત્યારે પણ ચાંદનીની એક કિરણ તો હોય છે. કડવી દવા જ્યારે જીભને કલેશ આપે, ત્યારે પણ શરીરમાં જીવનનો સંચાર તો હોય છે. ભારે કામના પર્વત પર ચઢતી વખતે, યાદ રાખજે, એ પર્વત તને ઊંચાઈ આપે છે.

"दुःखमपि सुखं मन्येत, सुखमपि दुःखं मन्येत।" ચાણક્ય

મનુષ્યે (પરિસ્થિતિ પાછળ છુપાયેલા કલ્યાણને સમજીને) દુઃખને પણ સુખ માનવું જોઈએ, અને સુખને પણ (તેના પછી આવનારા સંભવિત પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને) દુઃખ સમાન (અભિમાન રહિત) ગણવું જોઈએ. એટલે કે સાચો જ્ઞાની બંને પરિસ્થિતિમાં સમભાવ રાખે છે.

"न हि कल्पते विना विपत्तिं सुखम्।"– પંચતંત્ર

મુશ્કેલીઓ, સંકટો કે વિપત્તિઓ વિના ક્યારેય સાચા સુખની કલ્પના કે પ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી. જેમ અંધારા વિના અજવાળાનું કોઈ મૂલ્ય નથી, તેમ જીવનમાં દુઃખ વેઠ્યા પછી જ સુખનો સાચો આનંદ અને આસ્વાદ માણી શકાય છે.

અનુરાધા હવે હસી રહી હતી. તેણે સ્નેહાને ખોળામાં લીધી અને કહ્યું, “બેટા, તારી મે’મે તને જે હોમવર્ક આપ્યું તે આજે મને જીવનનો સૌથી મોટો પાઠ આપી ગયું. આપણે ફરિયાદ કરતા રહીએ છીએ નકારાત્મક વસ્તુઓની, પણ તેમની અંદર જ સુખનો સાચો ખજાનો છુપાયેલો હોય છે.”

બીજે દિવસે નવરાત્રિના ઉત્સવમાં તેનું ઘર હાસ્યથી ઊભરાઈ ગયું. તે રસોઈ કરતી હતી ત્યારે પણ તેના હોઠ પર સ્મિત હતું. કારણ કે હવે તે જાણતી હતી – દરેક નકારાત્મકની પાછળ એક સકારાત્મક વાર્તા છુપાયેલી છે.

 “દરેક વાદળ પાછળ સૂર્ય છુપાયેલો હોય છે.”

આ વાર્તા આપણને શીખવે છે કે જીવન એક વિરોધાભાસ છે. જેને આપણે બોજ સમજીએ છીએ, તે જ અસલમાં આપણને આગળ વધારે છે. આભારની દૃષ્ટિ બદલી નાખો, તો આખું જીવન બદલાઈ જશે.