ବାପା

କୋଠରିଟା ଭିତରେ ଏକ ନିଦାରୁଣ ନୀରବତା ବିରାଜମାନ କରୁଥିଲା। ସେହି ନୀରବତା କୌଣସି ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ନଥିଲା, ବରଂ ଥିଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼ ପରର ଶ୍ମଶାନ ବୈରାଗ୍ୟ। ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁ ନିଜର ପୁରୁଣା ଟିଣ ବାକ୍ସଟିରେ ନିଜର ଅଳ୍ପ କିଛି ଲୁଗାପଟା ସଜାଡ଼ି ରଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହାତ ଥରୁନଥିଲା, କି ଆଖିରେ ଲୁହର ଚିହ୍ନବର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା। ଅନ୍ତର ଭିତରେ ବେଦନାର ଏକ ଉଗ୍ର ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଫାଟି ପଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହାରୁ ସେ ଥିଲେ ଏକାନ୍ତ ନିର୍ବିକାର— ଠିକ୍ ଖରାଦିନେ ଶୁଖିଯାଇଥିବା କାଠଯୋଡିର ବାଲିପଠା ପରି।
ଗତକାଲି ରାତିର ଘଟଣା ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଏକ ବିଷାକ୍ତ କଣ୍ଟା ପରି ବିନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥିଲା। ପୁଅ ସୁମନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲା ଯେ ବାପାଙ୍କୁ ଏଣିକି ବୃଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁଙ୍କ ପାଦ ତଳୁ ମାଟି ଆଦୌ ଖସିଯାଇନଥିଲା, ବରଂ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପିତୃତ୍ୱର ସ୍ୱପ୍ନ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ଭିତରେ ଏକ ଅର୍ଥହୀନ ପ୍ରହସନରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସୁମନ୍ତ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲା, "ବାପା, ତୁମେ କାହିଁକି ବୁଝୁନ? ମୋର ପ୍ରମୋସନ୍ ହୋଇଛି, ଆମକୁ ଆମେରିକା ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସେଠାରେ ତୁମେ ଏକାକୀ ବୋର୍ ହେବ। ଏଠାରେ ଆଶ୍ରମରେ ସବୁ ସୁବିଧା ଅଛି, ମେଡିକାଲ୍ କେୟାର ଅଛି, ତୁମ ବୟସର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି। ବି ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍ ବାପା!"
ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁ ହସିଥିଲେ। ସେ ହସରେ ତିଳେ ହେଲେ ସ୍ନେହ ନଥିଲା, ଥିଲା ଏକ ତୀବ୍ର ବିଦ୍ରୂପ।
"ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍? ହଁ, ତୁମ ପିଢ଼ିର ଅଭିଧାନରେ ସ୍ୱାର୍ଥପରତାର ନୂଆ ନାଁ ହେଉଛି 'ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍'।"
ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଉ ବନ୍ଧ ମାନିଲାନି। ସେ କହିଥିଲେ, "ତୋ ବୋଉ ଚାଲିଯିବା ବେଳକୁ ତୋତେ ମାତ୍ର ସାତ ବର୍ଷ। ମୋର ସେତେବେଳେ ଦିଲ୍ଲୀକୁ ବଦଳି ହୋଇଥାଏ, ବଡ଼ ପ୍ରମୋସନ୍ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ନୂଆ ଜାଗାରେ ତୋର ପାଠପଢ଼ା ଆଉ ଯତ୍ନ ନେବାରେ ଅସୁବିଧା ହେବ ବୋଲି ମୁଁ ସେ ପ୍ରମୋସନ୍ ଆଡେଇଦେଇଥିଲି । ଲୋକେ କହିଲେ ଆଉ ଥରେ ବାହା ହୋଇଯାଅ, ପିଲାଟା ମାଆ ପାଇବ। କିନ୍ତୁ ସାବତ ମାଆ ଯଦି ତତେ କଷ୍ଟ ଦିଏ, ସେଇ ଭୟରେ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ଜୀବନର ସବୁ ସୁଖକୁ ଶ୍ମଶାନରେ ଜାଳିଦେଲି। ଦିନରେ ବାପା ହୋଇ ରୋଜଗାର କଲି ଆଉ ରାତିରେ ମାଆ ହୋଇ ତୋ ଓଦା କନା ସଫା କଲି। ସେଦିନ ମୁଁ ଯଦି 'ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍' ହୋଇଥାନ୍ତି, ଆଜି ବୋଧହୁଏ ମୋତେ ଏ ଦିନ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତା!"
ସୁମନ୍ତ ବିରକ୍ତ ହୋଇ କହିଥିଲା, "ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଅତୀତର ହିସାବ କାହିଁକି ମାଗୁଛ? ମୁଁ କ'ଣ ତୁମର କୌଣସି ଅଭାବ ରଖିଛି? ଟଙ୍କା, ପଇସା, ଔଷଧ ସବୁ ତ ଦେଉଛି। ତୁମେ ମୋ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଭୁଲ୍ ବୁଝୁଛ ବାପା।"
"ମୁଁ ଭୁଲ୍ ବୁଝୁନାହିଁ ସୁମନ୍ତ, ବରଂ ଆଜି ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଠିକ୍ ବୁଝୁଛି।"

ତା ପରଦିନ.....

ସକାଳୁ କଫି କପ୍ ଧରି ଘର ଭିତରକୁ ପଶିଆସିଲା ସୁମନ୍ତ। ବାପାଙ୍କୁ ବ୍ୟାଗ୍ ସଜାଡ଼ିବାର ଦେଖି ତା' ମୁହଁରେ କୌଣସି ଅନୁତାପ ନଥିଲା, ବରଂ ଥିଲା ଏକ ବିରକ୍ତିଭାବ।
"ବାପା, ସକାଳୁ ସକାଳୁ ଏ ସବୁ କ'ଣ ନାଟକ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଲ? ଯଦି କାଲି ରାତିରେ ମୋର କୌଣସି କଥା ତୁମକୁ ବାଧିଛି, Then I am sorry ! କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ଏମିତି ଜିଦ୍ ଛାଡ଼ି ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼ିବ।"
ସୁମନ୍ତର ଏହି ଦାୟିତ୍ୱହୀନ 'sorry' ଶବ୍ଦଟି ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଶେଷ ମମତାକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିଦେଲା।
"Sorry?" ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁ ତିକ୍ତ ହସଟିଏ ହସିଲେ। "ଏଇ ଯେଉଁ 'sorry' ଶବ୍ଦଟା ନା, ଏହା ତୁମ ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠୁ ଶସ୍ତା ଖେଳନା। ଗୋଟେ ମଣିଷର ଆତ୍ମସମ୍ମାନକୁ ଛୁରୀ ମାରିସାରି କ୍ଷତାକ୍ତ କଲାପରେ ତୁମେମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ଶବ୍ଦ ପକାଇ ନିଜ ବିବେକକୁ ସଫା କରିଦିଅ। କିନ୍ତୁ ମନେରଖ ସୁମନ୍ତ, କ୍ଷମା ସେଠି ଦିଆଯାଏ ଯେଉଁଠି ଅଜାଣତରେ ଭୁଲ୍ ହୋଇଥାଏ। ତୁ ଯାହା କଲୁ, ତାହା ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ, ତାହା ତୋର ସୁଚିନ୍ତିତ ସ୍ୱାର୍ଥପରତା।"
ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁ ବାକ୍ସଟି ଉଠାଇଲେ। ଦାଣ୍ଡ ଦୁଆର ଆଡ଼କୁ ପାଦ ବଢ଼ାଇବା ବେଳେ ସେ ପଛକୁ ଫେରି ଚାହିଁଲେ ନାହିଁ। ସୁମନ୍ତ ନିଜର ଦାମ୍ଭିକତା ଏବଂ ଏକାନ୍ତ ଯୁକ୍ତି ଭିତରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ କବାଟ ବନ୍ଧ ପାଖରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ କଫି ପିଉଥିଲା ।ଭାବୁଥିଲା ବାପାର ଏହି ଅହଙ୍କାର ବେଶିଦିନ ରହିବ ନାହିଁ l
ବିଶ୍ୱନାଥବାବୁ ଘରୁ ଚାଲିଯିବାର କିଛି ମାସ ବିତିଯାଇଥିଲା। ସୁମନ୍ତ ଆମେରିକା ଯିବା ପାଇଁ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶେଷ କରିସାରିଥିଲା। ସେହି ବିଶାଳ ପ୍ରାସାଦ ପରି ଘରଟା ଏବେ ବାକ୍ସ ଓ ପ୍ୟାକିଂ ପେପରରେ ଭର୍ତ୍ତି। ସେଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସୁମନ୍ତ ନିଜ ସାତ ବର୍ଷର ପୁଅ ରୋହିତକୁ ବୁଝାଉଥିଲା, "ରୋହିତ, ତୁ ଆମେରିକା ଯିବୁ lଆମେ ଆମେରିକା ଗଲେ ସେଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ସ୍କୁଲ୍, ଖେଳନା ଆଉ ବଡ଼ swimming poolବହୁତ କିଛି ରହିବ।"
ରୋହିତ ହଠାତ୍ ଅତି ସରଳ ଭାବରେ ପଚାରିଲା, "ବାପା, ଜେଜେବାପା ତ ଆମ ସହ ଆସିବେନି , ସେ ସେଇଠି ବୃଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ସେମିତି ଏକା ରହିବେ?
ସୁମନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିହୀନ ହୋଇ ପିତୃ ସୁଲଭ ଭାଷାରେ କହିଲା,"ସେଠି ଜେଜେ ଙ୍କୁ ନେଲେ ତାଙ୍କ ଅସୁବିଧା ହବ, ତାଙ୍କ ସୁବିଧା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଯିବାକୁ ହବ l ଜାଣିଚୁ ମାସକୁ 20000 ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡୁଛି l
ରୋହିତ ଖୁସି ମନରେ ସୁମନ୍ତ କୁ ପଚାରିଲା ,"ଡାଡି,ଆଉ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ବୁଢ଼ା ହୋଇଯିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ କେଉଁଠି ଛାଡ଼ିଦେଇ ଆମେରିକା ଯିବି?"
ରୋହିତର ସେହି ଶିଶୁସୁଲଭ ପ୍ରଶ୍ନଟି ସୁମନ୍ତର ବକ୍ଷପିଞ୍ଜରା ଭିତରେ ଏକ ଶାଣିତ ଛୁରୀ ପରି ବିନ୍ଧି ହୋଇଗଲା। ସେ ଯେଉଁ 'ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍' ଦୁନିଆର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ବାପାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲା, ଆଜି ସେହି ଦୁନିଆର ଏକ କ୍ରୂର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସେ ନିଜ ପୁଅ ଆଖିରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲା। ସୁମନ୍ତର ହାତରୁ କଫି କପ୍‌ଟି ଖସି ପଡ଼ିଲା।
ସେ ଆଉ ଅପେକ୍ଷା କଲାନି। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗାଡ଼ି ବାହାର କରି ସେ ଛୁଟିଲା ସେହି ବୃଦ୍ଧାଶ୍ରମ ଆଡ଼କୁ। ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ ସନ୍ଧ୍ୟା ନଇଁ ଆସିଥିଲା। ଏକ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକ ଭିତରେ ସେ ଦେଖିଲା, ବିଶ୍ୱନାଥବାବୁ ଏକ ନିମ୍ବ ଗଛ ମୂଳେ ପଡ଼ିଥିବା ସିମେଣ୍ଟ ବେଞ୍ଚରେ ବସି ଶୂନ୍ୟକୁ ଚାହିଁ ରହିଛନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଯାଇ ତାଙ୍କ ପାଦତଳେ କୋହଭରା କଣ୍ଠରେ ପଡ଼ିଗଲା।
"ବାପା! ମତେ କ୍ଷମା କରିଦିଅ। ମୁଁ ପାଗଳ ହୋଇଯାଇଥିଲି। ତୁମ ବିନା ସେ ଘରଟା ମଶାଣି ପରି ଲାଗୁଛି। ଚାଲ ବାପା, ଫେରିଚାଲ।"
ବିଶ୍ଵନାଥବାବୁ କୌଣସି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ନା ଥିଲା ଉତ୍ସାହ, ନା ଥିଲା ଅଭିମାନ। ସେ ଖୁବ୍ ଧୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ, ସେଦିନ ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱନାଥ ତୋ ଘରର ଦାଣ୍ଡ ଦୁଆର ଡେଇଁଥିଲା, ସେ ଫେରିବା ପାଇଁ ଯାଇନଥିଲା। ସେହି ଘର ସହ ମୋର ସମ୍ପର୍କ ସେହିଦିନ ତୁଟି ଯାଇଛି, ଯେଉଁଦିନ ତୁ ସେଠାରେ 'ସମ୍ପର୍କର ମୂଲ୍ୟ' ଓ 'ଖର୍ଚ୍ଚ' ମଧ୍ୟରେ ହିସାବ କରୁଥିଲୁ।"
"ମୁଁ ସବୁ ଠିକ୍ କରିଦେବି ବାପା। ମୁଁ କୁଆଡ଼େ ଯିବିନି, ତୁମ ପାଖରେ ରହିବି।" ସୁମନ୍ତ ନେହୁରା ହେଲା।
ବିଶ୍ୱନାଥବାବୁ ଏକ ନିର୍ଲିପ୍ତ ହସ ହସିଲେ। "ମଣିଷର ଅନୁତାପ ବେଳେବେଳେ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରି ଅକାଳରେ ଆସେ। କିନ୍ତୁ ମନେରଖ, ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରରେ ଦେବତା ଆଉ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁ ଯା ସୁମନ୍ତ... ତୋ ପୁଅକୁ ଏମିତି ମଣିଷ କର, ଯେମିତି ତୋତେ କେବେ ଏହି ଆଶ୍ରମର ପାହାଚ ଚଢ଼ିବାକୁ ନପଡ଼େ। ମୁଁ ଯେମିତି ଭୁଲ କରିଦେଇଛି ସେ ଭୁଲ ତୁ ବି କରେନା l ମୁଁ ଫେରିପାରିବି ନାହିଁ।"
ସୁମନ୍ତ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲା, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱନାଥବାବୁ ଅଟଳ ରହିଲେ। ସେ ସେଠାରୁ ଉଠି ନିଜର ସେହି ଛୋଟ ଅନ୍ଧାରିଆ କୋଠରି ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜୀବନର ଇତିହାସ କେବେ କ୍ଷମା ଦିଏନାହିଁ। ଭୁଲ୍ ସଂଶୋଧନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅପମାନିତ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ କେବେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ସେଦିନ ରାତିର ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ସୁମନ୍ତ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲା ସତ, କିନ୍ତୁ ତା' ସାଙ୍ଗରେ ଫେରିଲା ଏକ ଚିରନ୍ତନ ହାହାକାର, ଯାହା ତାକୁ ଜୀବନ ସାରା ଏକ ଅପରାଧୀର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଚାଲିଥିବ।